Araştırma Makale | Research Article KHM, Cilt:5 Sayı:1, 2025, s. 1-23. Geliş Tarihi | Received: 08.05.2024 Kabul Tarihi | Accepted: 28.08.2024 Yayın Tarihi | Published: 30.04.2025 doi: 10.59909/khm.05.01.001 İntihal | Plagiarism: Bu makale, en az iki hakem tarafından incelendi ve intihal içermediği teyit edildi. | This article has been reviewed by at least two referees and scanned via a plagiarism software. TÜRK VE İNGİLİZ HUKUKUNDA KOOPERATİFLER VE DENETİMİ CO-OPERAT
Araştırma Makale | Research Article KHM, Cilt:5 Sayı:1, 2025, s. 1-23. Geliş Tarihi | Received: 08.05.2024 Kabul Tarihi | Accepted: 28.08.2024 Yayın Tarihi | Published: 30.04.2025 doi: 10.59909/khm.05.01.001 İntihal | Plagiarism: Bu makale, en az iki hakem tarafından incelendi ve intihal içermediği teyit edildi. | This article has been reviewed by at least two referees and scanned via a plagiarism software. TÜRK VE İNGİLİZ HUKUKUNDA KOOPERATİFLER VE DENETİMİ CO-OPERATIVES AND AUDITING IN TURKISH AND ENGLISH LAW Prof. Dr. Hayri Bozgeyik* Sümeyye Erkalan Coşkunsu** Selin Parlak *** ÖZ Türk hukukunda kooperatif, ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimle- rine ait ihtiyaçlarını korumak amacıyla kurulan bir ortaklık modeli olarak düzenlenmiştir. Bu amaca ulaşabilmek için kooperatifin yardımlaşma, dayanışma ve kefalet araçlarını kullanacağı öngörülmektedir. Uzun bir tarihi gelişim süreci olsa da Türkiye’de kooperatif hukuku henüz gelişme sürecindedir. Kooperatifçiliğin yeteri kadar gelişmemiş olmasında denetim eksikliği veya yetersiz denetimin önemli rolü vardır. Kooperatif denetimi, kooperatifin yapısının ve faaliyetlerinin kanun, sözleşme ve genel kurul kararları açısından, bir yanlışlık veya eksiklik olup olmadığını belirlemek üzere yetkili kişi ve/veya organlar tarafından incelenmesidir. Bu süreçte mukayeseli hukuktaki örnekler önemli görülmektedir. Bu çalışmada Birleşik Krallık, gerek tarihi gelişim sürecinde kooperatifçilik uygulamalarının ortaya çıktığı yer olarak kabul edilmesi, gerekse başarılı kooperatifçilik uygulamalarına sahip olması nedeniyle mu- kayesede dikkate alınmıştır. Bu nedenle çalışmada kooperatif ve kooperatiflerin denetimi Türk ve Birleşik Krallık hukuku açısından incelenmiştir. Çalışmada öncelikle genel olarak kooperatif kavramı ve tarihi gelişimi ele alınmış, sonrasında ise Türk ve Birleşik Krallık hukuku açısından kooperatiflerin denetimi incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Kooperatif, Denetim, Denetçi, Bağımsız Denetim, İngiliz Hukuku. * (Sorumlu Yazar) Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Ana Bilim Dalı. 0000-0002-9974-7459 ! ***@***.*** ** Arş. Gör., Yozgat Bozok Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ticaret Hukuku Anabilim Dalı 0000-0003-1490-4740 ! ***@***.*** *** Viyana Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Avrupa ve Uluslararası Ticaret Hukuku Yüksek Lisans Programı. 0009-0000-5531-0709 ! ***@***.*** Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır. This work is licensed under Attribution-NonCommercial 4.0 International. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 2 K M H ABSTRACT According to Turkish law, cooperatives are regulated as a partnership for the purpose of protecting certain economic interests of their members, particularly the needs of their profession or livelihood. To achieve this pur- pose, cooperatives are expected to utilise the tools of cooperation, solidarity, and suretyship. Despite a long history, the development in cooperative law is still ongoing in Turkiye. The lack or insufficiency of audit plays an important role in the underdevelopment of cooperatives. Cooperative auditing is the examination of the structure and activities of a co-operative by authorised persons and/or bodies to determine whether there are any errors or omissions in the law, the statute, and the decisions of the general assembly. In comparative law, examples are important in this process. In this study, the England has been included in the comparison because it is regarded as the country where cooperative practices originated in the historical development process and because it has a history of successful cooperative practices. Consequently, this study examines cooperatives and the supervision of cooperative in terms of Turkish and English law. Therefore, the concept of cooperative and their historical development are discussed firstly, and after, the auditing of cooperatives is examined in terms of Turkish and English law. Keywords: Cooperative, Audit, Auditor, Turkish Law, English Law. Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 3 K M H GİRİŞ Kooperatif, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda bir ticaret şirketi türü olarak sayılmış, ancak aynı kanunda ticaret şirketleri için yapılan ikili ayırım altında yer almamıştır. Koopera- tifin hangi nitelikte bir ortaklık olduğu 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nda tarif edilmekte- dir (KoopK 1). Bu tariften, kooperatifin diğer ticaret şirketlerinde bulunmayan bazı özelliklere sahip, üyelerinin ekonomik menfaatlerini yardımlaşma ve dayanışma esasına göre gerçekleş- tirme amacıyla faaliyet gösteren bir ortaklık modeli olduğu anlaşılmaktadır. Uzun bir tarihi geçmişi olmakla birlikte ülkemizde kooperatifçilik ve kooperatif hukuku henüz gelişme aşamasındadır. Buna karşın Birleşik Krallık1, dünyada kooperatifçiliğin iyi ör- neklerinin görüldüğü ülkelerden birisi olarak kabul edilmektedir2. Ülke ekonomilerinde oyna- dıkları önemli rol nedeniyle, diğer ticaret şirketleri gibi kooperatiflerde de denetim önemlidir. Bu nedenle çalışmada kooperatifler ve bunların denetimi ele alınmıştır. Modern anlamda bazı önemli kooperatifçilik uygulamalarının ortaya çıktığı yer olması ve günümüze kadar başarılı bir şekilde uygulanmaya devam etmesi nedeniyle konunun Birleşik Krallık hukuku ile ele alın- ması tercih edilmiştir. Kooperatiflerde denetim, ortaklık faaliyetleri ile ortaklığın idari işleyişinin mevzuatın öngördüğü kurallara uygun olup olmadığının değerlendirilmesi faaliyetidir3. Kanun koyucu- nun ticaret şirketi olarak kabul ettiği kooperatiflerin (TTK 124) denetimi denildiğinde akla ilk gelen husus, şirketin mali işleyişinin yasal düzenlemelere uygun bir şekilde sürdürülüp sürdü- rülmediğine dair inceleme olmaktadır. Bu bağlamda kooperatiflerde denetçi olarak görev ya- pan kişilerin özellikle muhasebe ve ilgili alan bilgisine sahip olması önem arz etmektedir. Kooperatiflere ilişkin hukuki uyuşmazlıklar dikkate alınarak, kooperatiflerde meydana gelen uyuşmazlıklarda denetimsizlik veya yetersiz denetimin önemli bir etkisi olduğunu söyle- mek mümkündür. Zira çok farklı alanlarda faaliyet gösteren ve bundan dolayı da farklı kural- lara tabi olan kooperatiflerde denetimle görevli olanların denetime tabi konularda çoğu zaman tam anlamıyla bilgi sahibi olmamaları veya denetime gereken özenin gösterilmemesi kooperatif ile ortakları arasında çekişmelere yol açabilmektedir4. Denetimin etkin bir şekilde yapılama- ması, kooperatifin kuruluş amacı ile üyelerin kooperatife girmelerinde gözettikleri hedeflerin gerçekleştirmesini de zorlaştırmaktadır. Bu nedenle 2022 yılında Kooperatiflerin Üst Kuruluş- larında Denetim Yapacakların Eğitimine İlişkin Usul ve Esaslar Yönetmeliği5 kabul edilmiş, böylece kooperatifler ve kooperatiflerin denetimiyle ilgili sorunların eğitim yoluyla giderilmesi hedeflenmiştir. 1 Çalışmanın başlığı “İngiliz Hukuku” ifadesiyle yazılmış olmakla birlikte çalışma konusunun uygulama alanı ba- kımından metin içerisinde “Birleşik Krallık” ifadesi kullanılmıştır. 2 Güncel veriler için bkz. “Co-operatives UK. Co-operative and Mutual Economy 2023. Manchester: Co-operati- ves UK, 2024”, Son güncelleme 5.5.2024, www.uk.coop/sites/default/files/2023-11/Economy%202023%20fi- nal.pdf 3 Yusuf Üstün ve Muhittin Aydın, Kooperatifler Hukuku, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 3. Baskı, 2020, s.329. 4 Mahmut Coşkun, Kooperatifler Hukuku, Ankara: Seçkin Yayıncılık, 3. Baskı, 2023, s.988. 5 Resmi Gazete, 1 Şubat 2022, S. 31737. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 4 K M H Denetim ile ilgili inceleme ve değerlendirmeler bakımından önemli görüldüğünden ça- lışmamızda öncelikle kooperatiflerin temel yapısı ve işleyişi kısaca incelenmiş; sonra ise Türk ve İngiliz hukuku açısından kooperatiflerin denetimi ele alınmıştır. Çalışmanın sonuç kıs- mında ise etkili bir denetimin ne şekilde olması gerektiği ile ilgili bazı çözüm önerilerine yer verilmiştir. I. KOOPERATİF Kökeni Latince “co” ve “operative” kelimelerinin bir araya gelmesiyle oluşan kooperatif kelimesi, en geniş anlamıyla, amaçlanan bir sonuca ulaşabilmek için kişilerin, imkân ve çaba- larını ortak bir faaliyette birleştirmelerini ifade etmektedir6. Kavram olarak kooperatif ise, gö- nüllü olarak ekonomik ihtiyaçların karşılamak üzere bir araya gelen ve kendi kendilerini yöne- tip denetleyen girişimleri ifade etmektedir7. Kooperatif için farklı ülke hukuklarında farklı tanımlar yer almaktadır. Anayasasında kooperatiflere yer veren İtalyan hukukunda (İtalyan Anayasası m.45)8 kooperatifler için karşı- lıklı yardım maksadıyla kurulan, değişir sermayeli ve sınırsız ortaklı bir yapı (İtalyan Medeni Kanunu m. 2511)9, Alman hukukunda ise “müşterek bir işletme aracılığıyla ortaklarının ta- rımsal ve ekonomik gereksinimlerini karşılamak amacıyla kurulan, sınırsız ortaklı şirket” şek- linde tanımlamalar yapıldığı görülmektedir (GenG Art 1). Uluslararası Kooperatifler Birliği (ICA) kooperatifi “ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçlar ile isteklerin ve demokratik olarak kontrol edilen bir işletme yoluyla karşılanması üzerine gönüllü olarak bir araya gelen kişilerin oluşturduğu özerk teşkilat” şeklinde tanımla- maktadır10. Günümüzde kooperatifçiliğe hâkim ilkeler olarak ifade edilen ve “Rochdale İlkeleri” olarak tarihe geçen, aralarında hiyerarşik bir ilişki bulunmayan11 ilkeler, 1895 yılında ICA ta- rafından uluslararası kooperatif ilkeleri olarak kabul edilmiştir12. Bu tarihte belirlenen ve za- manla birtakım değişikliklere uğrayan bu ilkeler, kooperatifçiliğin özünde ifade ettiği anlamla uyumlu ve ortaya çıkışında etkili olan amaçları gerçekleştirmeye elverişlidir. Bu ilkeler arasında yer alan “özerklik ve bağımsızlık ilkesi” ile “eğitim, öğretim ve bilgilendirme ilkesi” çalışmamı- zın da konusunu oluşturan denetimi de yakından ilgilendiren ilkelerdendir. 6 Üstün ve Aydın, Kooperatifler Hukuku, s.1 7 Üstün ve Aydın, Kooperatifler Hukuku, s.6. 8 “Le società cooperative: disciplina normativa e caratteri”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.diritto.it/le- societa-cooperative-disciplina-normativa-e-caratteri/ 9 “Società cooperative”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.brocardi.it/codice-civile/libro-quinto/titolo- vi/capo-i/sezione-i/art2511.html; Ayrıca bkz. Yazıcı, Ali Said. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na Göre Koope- ratiflerin Denetimi. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2021, s.3. 10 “International Cooperative Alliance (Coop). Cooperative identity, values & principles”, Son güncelleme 05.05.2024, https://ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity. 11 Yusuf Mollaoğlu. Kooperatiflerin Hukuki Niteliği. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2021, s.8. 12 Üstün ve Aydın, Kooperatifler Hukuku, s.26. Kooperatifçilik ilkeleri için bkz. International Co-operative Alliance (Coop). Guidance Notes to the Co-operative Principles. Brussels: 2015, s.5 vd., Son güncelleme 5.5.2024, https://ica.coop/sites/default/files/2021-11/ICA%20Guidance%20Notes%20EN.pdf Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 5 K M H Kooperatiflerin ekonomik ve sosyal çeşitli yönleri bulunmakla birlikte, en güçlü etkisi, kendilerine özgü örgütsel değerlerini ve özelliklerini kabul edip bunlardan yararlandıklarında ortaya çıktığı kabul edilmektedir13. A. TÜRK HUKUKUNDA KOOPERATİFLER Türk hukukunda kooperatiflerle ilgili ilk kanuni düzenleme 1956 tarihli ve 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun “Ticaret Şirketleri” bölümü altında yer alan m. 485-502 hükümleri ile yapılmış olan kooperatiflere ilişkin düzenlemedir. Söz konusu hükümler 1969 yılında yü- rürlüğe giren 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 100. (KoopK) maddesi ile ilga edilmiştir. Halihazırda kooperatifler, 1163 sayılı “Kooperatifler Kanunu”, 6102 Sayılı “Türk Ticaret Ka- nunu”, 1581 sayılı “Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu” ve 4572 sayılı “Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun”14 ve ilgili mevzuat ile düzenlenmiştir. Kooperatifler Kanunu’nda kooperatif “tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarını, iş gücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet sureti ile sağlayıp koruma amacı ile, gerçek ve tüzel kişilerce kurulan değişir ortaklı ve sermayeli ortaklık” şeklinde tarif edilmektedir (KoopK 1). Bu tariften hareketle kooperatifin unsurları; i. Tüzel kişilik ii. En az yedi ortak iii. Değişir ortaklı yapı iv. Değişir sermayeli yapı. v. Ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini koruma amacı vi. Bu amaca ulaşmak üzere karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet araçlarını kullanma şeklinde sayılabilir. Mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda kooperatiflerin ticaret şirketi olduğu belir- tilmiştir (m. 485-502)15. Söz konusu Kanundan sonra yürürlüğe giren 1163 sayılı Kooperatif- ler Kanunu’nun16 ise kooperatifleri “teşekkül” olarak nitelemesi üzerine kooperatifin hukuki niteliği konusunda bazı tereddüt ve tartışmalar ortaya çıkmıştır. 2004 yılında 21.4.2004 tarih ve 5146 sayılı Kanunun 1. maddesi ile yapılan değişiklik sonrası KoopK m.1’de yer alan ifadede kooperatiflerin “ortaklık” olduğuna yer verilmiştir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda da kooperatifler “ticaret şirketi” olarak nitelendi- rilmiş ve KoopK m.1’de yer alan tarifteki “ortaklık” vurgusu korunmuştur. Buna göre koope- ratiflerin amacı ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini karşılamak ve korumaktır. 13 Sonja Novkovica ve Anu Puusab, Karen Minera, “Co-operative identity and the dual nature: From paradox to complementarities”, Journal of Co-operative Organization and Management 10 (2022) 100162, s.1 vd. 14 Resmî Gazete, 16.06.2000, S. 24081. 15 Üstün ve Aydın, Kooperatifler Hukuku, s.6. 16 Resmi Gazete, 10.5.1969, S.13195. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 6 K M H Kooperatifler, Türk Ticaret Kanunu’nda sayılan (TTK 124) diğer ticaret şirketleri ile Türk Medeni Kanunu17 kapsamındaki derneklerden farklılık arz etmekte18 ve T.C. Anaya- sası’nın 171. maddesi devlete “kooperatifçiliğin geliştirilmesini sağlayacak tedbirleri alma” gö- revi yüklemektedir. Aşağıdaki hususlar, kooperatiflerin diğer ticaret şirketlerine kıyasla avantajlı görülen yönlerine örnek gösterilmektedir: - Alınan kararlara düşük sermayeli ortakların da daha etkili katılımı, - Yerel piyasalar için avantaj sağlaması, - Sosyoekonomik istikrara katkıda bulunması, - Bölgesel veya sektörel gelişmeyi teşvik etmesi19. Ülkemizde elli binin üzerinde kooperatif ve bunlarda da 7,5 milyonun üzerinde ortak bulunmaktadır20. Bu açıdan ülkenin sosyo-ekonomik yapısı bakımından önemli bir rol oyna- yan kooperatifler özellikle amaç unsuru bakımından sermaye şirketlerinden ayrılmaktadır. Ti- caret şirketleri öncelikli olarak kâr elde etmek ve bunu paylaşmak amacı güderlerken21 koope- ratifler kâr elde etmekten ziyade “ortaklarının ekonomik ve mesleki ihtiyaçlarını karşılıklı yar- dımlaşma, dayanışma ve kefalet araçlarını kullanarak gidermeyi” amaçlar22. Ticaret şirketle- rinde sosyal amaç ve ortağın mesleki ve ekonomik ihtiyaçlarının karşılanması doğrudan bir hedef değildir23. B. İNGİLİZ HUKUKUNDA KOOPERATİFLER İngiltere, kooperatifçilik hareketinin doğduğu yer olarak kabul edilmektedir24. Koope- ratifçiliğin bazı ilkeleri daha öncesinde bilinmekle birlikte, 19. yüzyılda tarımsal ve endüstriyel üretim yöntemlerindeki değişiklikler sonucu oluşan sosyal gerilim ve değişmelerin yaşandığı bir dönemde bu ilkeler artık kooperatif şeklinde örgütlenen ticari yapılara dönüşmeye başla- mıştır25. 17 Resmi Gazete, 8.12.2001, S.24607 18 Ünal Tekinalp ve Reha Poroy, Ersin Çamoğlu. Ortaklıklar Hukuku. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2019, s.608. 19 Yazıcı, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na Göre Kooperatiflerin Denetimi s.31-35; Nurcan Turan, “Kooperatif İşletmelerin Ekonomik ve Toplumsal Kalkınmayı Gerçekleştirmede Başarı Sağlamalarında Etkili Olan Faktörler ve Bu Faktörlerin Türk Kooperatif İşletmeciliği Açısından Ele Alınması”. Afyon Kocatepe Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi IV/2 (2002) s.83-101; Armağan Örki, “Ekonomik Kalkınmada Kooperatiflerin Öneminin Örneklerle Değerlendirilmesi”. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 3(2) (2016) s.13-22. 20 ILO, Kooperatif İstatistikleri - Odak Noktası Türkiye, Son güncelleme 9.2.2024, https://www.ilo.org. 21 Abuzer Kendigelen ve İsmail Kırca. Şirketler Hukuku C 1. İstanbul: Oniki Levha Yayıncılık, 2021, s.12 vd.; İsmail Kırca ve Feyzan Şehirali Çelik, Çağlar Manavgat. Anonim Şirketler Hukuku Cilt 1. Ankara: Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü Yayınları, 2013, s. 45 vd; Şaban Kayıhan. Şirketler Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık 2023, s.44 vd. 22 Üstün ve Aydın, Kooperatifler Hukuku, s.4 vd. 23 Üstün ve Aydın, Kooperatifler Hukuku, s.11 24 “Ticaret Bakanlığı, G-20 Ülkelerinde Kooperatifçilik”, Son güncelleme 05.05.2024, https://tica- ret.gov.tr/data/5d4c0f8d13b876180c773fd5/G20_kitapcik%2002.12.2015%20son%20son%20son.pdf. 25 Mustafa Aydemir. Türkiye’de Tüketim Kooperatifleri ve AB Uygulamaları ile Karşılaştırılması. Ankara: Ticaret Bakanlığı Uzmanlık Tezi, 2015, s.16; Ziya Gökalp Mülâyim. Kooperatifçilik. Ankara: Yetkin Yayınları, 2019, s.35. Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 7 K M H İngiltere’de kooperatifler konusundaki ilk yasal düzenleme, Friendly Societies Act 1846 olmuş, bundan kısa bir süre sonra ise Slaney’s Act olarak da bilinen ve kooperatif hareketinin kuruluşunda bir dönüm noktası kabul edilen Industrial and Provident Societies Act 1852 ka- bul edilmiştir26. Kooperatifçilik yönünde ilk adımların 19. yüzyılın başında Robert Owen ve ondan sonra William King tarafından atıldığı kabul edilmektedir27. Kooperatifçilik hareketinin mo- dern anlamda ilk örneği İngiltere’nin Manchester şehrindeki Rochdale kasabasında William Cooper, Charles Howarth ve bazı tekstil işçilerinin 1844 yılında başlattığı Rochdale Society of Equitable Pioneers (Rochdale Pioneers) tüketim kooperatifi kabul edilmektedir28. Ancak, ya- pılan bazı çalışmalar, kooperatifçiliğin başlangıcı olarak İskoçya’nın East Ayrshire bölgesindeki Fenwick köyünde bağımsız çalışan bazı dokumacıların 14 Mart 1761 tarihinde yaptıkları top- lantı üzerine ortaya çıkan The Fenwick Weavers’ Society kabul edilmektedir29. Sonraki süreçte bu kooperatiflere benzer şekilde pek çok kooperatif eklenerek 20. yüzyılın sonuna kadar bu sayı 2.000’i aşmıştır30. İngiltere’de kooperatif işletmelerin geliştirilmesi, teşviki ve iş birliği amacıyla kurulan “Cooperatives UK” ile kooperatiflerin çalışmalarının tek bir çatı altında ve kooperatif olarak örgütlenmesi sağlanmıştır31. Bunlar günümüzde 74 milyonun üzerinde kooperatif ortağı ile 7.500’i aşkın kooperatif, 9.000’i aşkın bağımsız işletmede 88 milyar Pound’a yakın toplam yıllık geliri temsil etmektedir32. Günümüzde kooperatifler Co-operative and Community Benefit Societies Act 2014 (CCBSA) ile düzenlenmektedir. Ancak bu kanun ve ilgili mevzautta kooperatif için yapılmış yasal bir tanım yer almamaktadır. CCBSA uyarınca registered society (tescilli topluluk) kav- ramı; kanunun yürürlük tarihi olan 1 Ağustos 2014 veya sonrasında bu kanun uyarınca veya söz konusu tarihten önce olmakla birlikte Industrial and Provident Societies Act 1965 uyarınca tescil edilmiş olan veya tescil edilmiş sayılan toplulukları ifade etmektedir (CCBSA 1)33. Koo- peratifler de bu kapsamda tescil edilmektedir (CCBSA 2/1). Buna göre, arazi ile ilgili her türlü 26 David Lambourne. Slaney’s Act and The Christian Socialists, A study of how the Industrial and Provident Soci- eties’ Act, 1852 was passed. Peterborough: Limited Editions, 2008, s.11 vd. 27 Mülâyim, s.41; Eddie Frow and Ruth Frow, “The New Moral World Robert Owen & Owenism”, Manchester & Salford, 1986, s.2 vd. 28 Mülâyim, Kooperatifçilik, s.42; John K. Walton, “Co-operative Movement ve Rochdale Pioneers”. The Oxford Companion to British History (Ed. John Cannon), Oxford: Oxford University Press, 1997. 29 Severin Carrell, “Strike Rochdale from the record books. The Co-op began in Scotland”, The Guardian, 7 August 2007. https://www.theguardian.com/business/2007/aug/07/retail.uknews. Ayrıca bkz. “Fenwick Weavers’ So- ciety foundation charter, 1761”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.nls.uk/learning-zone/politics-and-so- ciety/labour-history/fenwick-weavers/ 30 Aydemir, Türkiye’de Tüketim Kooperatifleri ve AB Uygulamaları ile Karşılaştırılması, s.21; Mülâyim, Koopera- tifçilik, s.36. Sadece tarım kooperatifleri özelinde 2014 yılına ait çeşitli AB ülkesi istatistikleri ve özellikle Birleşik Krallık ile ilgili veriler için bkz. European agri-cooperatives (Cogeca). Development of Agrıcultural Cooperatıves in the EU 2014. Brussels: Cogeca, 2015, s. 21 vd., s. 374 vd. 31 “Co-Operatives UK, Annual Report 2022”, https://www.uk.coop 32 “Co-Operatives UK, Co-operative and Mutual Economy 2023”, https://www.uk.coop/resources/co-operative- and-mutual-economy-2023. 33 Geniş ve mukayeseli bilgi için bkz. Ian Snaith. Handbook of Co-operative and Community Benefit Society Law. Britol: Co-operatives UK in association with Jordan Publishing Ltd, 2014, s.8 vd. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 8 K M H işlem dahil olmak üzere, herhangi bir sanayi, işletme veya ticaret (industry, business or trade) konusunda faaliyet yapmak üzere CCBSA 2/2’deki şartları karşılayan bir topluluk, CCBSA uyarınca “kooperatif” olarak tescil edilebilmektedir. Bir topluluğun kooperatif olarak tescili için en az 3 veya her ikisi de registered society olan 2 üyesinin bulunması (CCBSA 2/2-b), merkezinin İbgiltere’de olması ve kooperatife ait kuralların (rules) CCBSA 14’de belirtilen hususları içermesi gerekmektedir. Kooperatifler, bu- radaki finansal denetim kurumu olan Financial Conduct Authority (FCA) tarafından tescil edilmekte, tescil için gerekli şartların mevcut olup olmadığı da aynı kurum tarafından denet- lenmektedir34. CCBSA’da kooperatifin tescili için kurucuların tescil memurunu bona fide co-operative olduğu yönünde ikna etmesi gerektiğine de işaret edilmektedir (CCBSA 2-a-i). Buna göre ko- operatifin kendisi veya başka herhangi bir35 kişiye yatırılan veya ödünç verilen bir para üzerin- den faiz, temettü veya ikramiye ödenmesi için kâr elde etmek amacıyla iş yapmaması veya yapma niyetinde olmaması gerekmektedir (CCBSA 2-3). II. KOOPERATİFLERİN DENETİMİ A. TÜRK HUKUKUNDA KOOPERATİFLERİN DENETİMİ 1. Genel Olarak Kooperatiflerin denetimi, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu, 1581 sayılı “Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu” ve 4572 sayılı “Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hak- kında Kanun” ve ilgili mevzuatta düzenlenmiştir. Kooperatiflerin denetiminde; denetimin amacına, kaynağına, niteliğine ve denetçinin statüsüne göre çeşitli sınıflandırmalar yapılmaktadır. Bu kapsamda amacına göre denetim; ko- operatife ait belge, işlem veya hesapların önceden belirlenmiş olan kurallara uygun olup olma- dığı açısından yapılan bir teknik incelemedir36. Kooperatifin mali tabloları, faaliyet raporları ile performansının denetimi ve özel amaçlı denetim bu kapsamda yer almaktadır. Mali denetim; kooperatifin ekonomik faaliyetleri ve gelir gider dengelerinde meydana gelen değişmeler ile mali raporları ve hesaplarının belli kriterlere uygun olup olmadığının in- celenip araştırılması ve tarafsız bir şekilde gözden geçirilerek ilgili kişilere bildirimde bulunul- ması amacıyla yapılan denetimdir37. Uygunluk denetimi; kooperatifin yapmış olduğu işlem ve faaliyetlerin mevzuat hüküm- lerine uygun olup olmadığının denetlenmesidir. Zira her kooperatifin, belirlenmiş olan amaca 34 “Cooperatives Europe, UK Legal Framework Analysis National Report: United Kingdom”, s.4, https://co- ops4dev.coop/sites/default/files/2020-12/UK%20Legal%20Framework%20Analysis%20National%20Re- port.pdf 35 “Cooperatives Europe, UK Legal Framework Analysis National Report: United Kingdom”, s.6. 36 Ömer Naneli. Türk Hukukunda Kooperatifler Üzerindeki İlgili Bakanlık Denetimi. Gaziantep: Zirve Üniversi- tesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2015, s.75. 37 Fatma Karaorman. Kooperatiflerde Denetim ve Tekirdağ İli Saray İlçesi Örneği. Tekirdağ: Namık Kemal Üni- versitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2013, s.27; Naneli, Türk Hukukunda Kooperatifler Üzerin- deki İlgili Bakanlık Denetimi, s.75. Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 9 K M H ulaşmasını sağlayacak çeşitli kural ve politikaları vardır. Kooperatifler kendi özel kuralları dı- şında aynı zamanda yasal ve idari birçok düzenlemeye de tabidir. Bu kurallar kooperatifin belli birimleri tarafından yerine getirilir. İşte kooperatif yönetiminin; ilgili kişi veya birimlerin söz konusu kurallara uygun davranıp davranmadığını belirlemek için denetçi vasıtasıyla yaptığı denetim uygunluk denetimi (compliance auditing) olarak adlandırılmaktadır38. Faaliyet denetimi; kooperatifin politikalarını ve bunların uygulanmasıyla ortaya çıkan sonuçların değerlendirilerek yeni teklifler sunma çalışmalarının39; özel amaçlı denetim ise belli bir konu ve belli bir birime ilişkin olarak kooperatifin hesapları ve mali tabloları ve bunların dayanaklarının40 incelenmesidir. Kaynağına göre denetim ise kanuni denetim ve ihtiyari denetim olarak iki ayrı başlıkta incelenir. Bu doğrultuda kanuni denetim, kanunen yapılması zorunlu olan denetim türüdür. Bu denetimde, örneğin anonim şirketin kuruluşu, dağılması, başka bir şirket ile birleşmesi gibi hükümler uyarınca kamu denetçilerince özel denetim yapılması mümkündür41. 2. İç Denetim Kooperatiflerde iç denetim, kooperatif işlem, faaliyet ve hesaplarının kooperatifin kendi içinde oluşturulan bir mekanizma vasıtasıyla denetlenmesini sağlayan denetim türüdür42. Ko- operatifin genel kurulu, ortakları ve denetim kurulu tarafından yapılan denetim bu niteliktedir. Kooperatiflerde genel kurul denetimi, özünde, kooperatif işleyişinin ortaklar tarafından kurul halinde denetlenmesidir. Bu, kooperatiflerde yapılan tüm işlemlerin en yetkili organ olan genel kurulda görüşülmesi, diğer organların seçilmesi, ibrası ve kanunun öngördüğü hallerde organ- ların hukuki sorumluluğuna gidilmesi sonucunu doğuran bir denetim türüdür43. İç denetimin ikinci türü ortaklar tarafından yapılan denetimdir. Yukarıda izah edildiği üzere kooperatiflerin amacı öncelikle ortaklarının ekonomik çıkarlarını ve özellikle meslekleri ve hayatlarının idamesi için ihtiyaç duydukları şeyleri, dayanışma ve yardımlaşma araçları kul- lanmak suretiyle karşılamak olduğundan, kanun koyucu, kooperatiflerde bu amaca uygun ha- reket edilip edilmediğini belirlemek üzere ortaklara bazı haklar tanımıştır. Aynı zamanda koo- peratifçiliğe hâkim olan ilkelerden ortaklığın demokratik yönetimi ve ortaklık işleyişine ortak- ların katılımının sağlanması ilkelerinin de sonuçlarından olan bu haklar; “bilgi edinme” ve “suret istemek” ile “izin almak kaydıyla defter ve belgeleri incelemek” (KoopK 24); “genel ku- rul toplantılarına katılmak”, “seçmek ve seçilmek” (KoopK 26); “genel kurulu toplantıya 38 Melih Erdoğan ve Nurten Erdoğan, Nuran Cömert, Ali Kamil Uzun, Sezen Uludağ. Denetim. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, 2018, s.5-6. 39 Erdoğan vd., Denetim, s.6; Halim Akbulut. Muhasebe Denetiminin Etkinliğini Sağlamada Denetim Komitesinin Rolü: Bağımsız Denetim Firmalarına Yönelik Bir Araştırma. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010, s. 7-8 40 Akbulut, Muhasebe Denetiminin Etkinliğini Sağlamada Denetim Komitesinin Rolü: Bağımsız Denetim Firma- larına Yönelik Bir Araştırma, s. 8. 41 Karaorman, Kooperatiflerde Denetim ve Tekirdağ İli Saray İlçesi Örneği, s.28; Naneli, Türk Hukukunda Koo- peratifler Üzerindeki İlgili Bakanlık Denetimi, s.78. 42 Kavram için bkz. Erdoğan vd., Denetim, s.7 43 Üstün ve Aydın, Kooperatifler Hukuku, s.329. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 10 K M H çağırmak” (KoopK 44); “gündeme madde eklemek” (KoopK 46/3) ve “dava etmek” (KoopK 65-66) şeklinde sıralanabilir44. Üçüncü olarak; kooperatifin genel kurul tarafından en fazla dört yıl süreyle görevlendi- rilebilen (KoopK 65/2) denetçiler vasıtasıyla denetimi de iç denetim türlerinden biridir45. De- netim organı, kooperatifin genel kurul adına (KoopK 65/1) denetimini yapmak üzere yine genel kurul tarafından oluşturulur46. Genel kurul tarafından seçilmesinin denetçilerin bağım- sızlığını zedelediği yönünde görüşler bulunmaktadır47. Genel kurul, oluşturacağı bu denetim organı için atayacağı denetçi sayısı kadar yedek üye de seçebilecektir (KoopK 65/2). Kooperatiflerin iç ve dış denetimine ilişkin olarak 1163 sayılı “Kooperatifler Kanunu”, 1581 sayılı “Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu” ve 4572 sayılı “Tarım Satış Ko- operatif ve Birlikleri Hakkında Kanunu”nun ilgili maddelerine dayanılarak hazırlanmış olan “Kooperatif ve Üst Kuruluşların Denetimine Dair Yönetmelik”48 uyarınca kooperatifin denet- leme organı tarafından yapılacak denetimin konusu ve kapsamı “Kooperatifin faaliyet konusu içerisinde, tüm işlemlerinin mevzuatta belirlenen usul ve esaslara uygun bir şekilde yürütülüp yürütülmediği, gelir tablosu hesaplarıyla bilançonun defterlerle uygunluk halinde bulunup bu- lunmadığı, defterlerin düzenli bir surette tutulup tutulmadığı ve gelir tablosu hesaplarıyla ma- meleki hakkında uyulması gerekli olan hükümlere göre işlem yapılıp yapılmadığı” şeklinde belirlenmiştir (m. 5). Söz konusu yönetmelik; denetleme organı için üye seçimi, üyelerin azle- dilmesi ve üyeliklerde gerçekleşen boşalmalar (m. 6), üyelerin nitelikleri (m. 7), görev ve yet- kileri (m. 8), sorumlulukları (m.9), ücretleri (m. 10) hazırlayacakları yıllık çalışma raporu (m.11-12) gibi hususları düzenlemektedir. Kooperatifler için anasözleşmeleri veya genel kurulda alınacak bir kararla denetim görev ve yetkileri artırılabileceği gibi ara denetlemeler de öngörülebilir (KoopK 65/5). Denetçilerin kooperatifin çalışma konusu, ortak sayısı ve cirosu vb. hususlar göz önünde bulundurularak belirlenmesi gerekir (KoopK 65/3). Denetimin niteliğini artırmak ve dolayı- sıyla kooperatifin ve aynı zamanda ortakların amaçlarının gerçekleşmesi için bu önemli bir noktadır. Kanunda yönetim kuruluna seçilecek kurul üyeleri bakımından öngörülmüş olan, seçildikten itibaren en geç dokuz ay içinde tamamlanması gereken eğitim programına ilişkin şart denetçiler bakımından da bir gereklilik olduğu belirtilmiştir (KoopK 65/3). 2021 yılında kanunda yapılan bu değişiklikle birlikte söz konusu şart artık yasal bir zemine oturmuştur. Söz konusu kanun değişikliği bağlamında 2022 yılında “Kooperatifçilik Eğitim Yönetmeliği ile Kooperatiflerin Üst Kuruluşlarında Denetim Yapacakların Eğitimine İlişkin Usul ve Esaslar Yönetmeliği”49 çıkarılmıştır. Ancak bahsedilen bu yasal düzenlemelerin kooperatiflere ilişkin sorunları ne ölçüde giderebileceği, eğitime tabi kimselerin ve kooperatif yönetiminin mevzuata 44 Doktrinde yapılan tasnifler için bkz. Ünal Tekinalp, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, İstanbul: Vedat Kitapçılık, 4. Baskı, 2015, s.666; Kayıhan, Şirketler Hukuku, s.359. 45 Kayıhan, Şirketler Hukuku, s.359. 46 Yazıcı, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na Göre Kooperatiflerin Denetimi, s.144. 47 Tekinalp, Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, s.688. 48 7339 sayılı Kooperatifler Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik yapılmasına Dair Kanun Resmi Gazete, 01.02.2022, S. 31737. 49 Resmi Gazete, 14.01.2022, S. 31719, Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 11 K M H uygun hareket etme motivasyonu ile ortaklık işleyişinin denetiminin ne şekilde yapılacağı ile ilişkilidir. Bu anlamda yapılan yasal düzenlemelerin sonuçlarının ilerleyen süreçte ortaya daha net bir şekilde çıkacağı öngörülmektedir. 3. Üst Birlik Denetimi En az yedi kooperatif kendi aralarında birleşerek kooperatif birlikleri kurabilir ve bu birlikler de birleşerek kooperatif merkez birliklerini meydana getirir (KoopK 70, 72). Üst birlik denetimi Bakanlık tarafından “Kooperatif Birlikleri, Kooperatif Merkez Birlikleri ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliği”ne yetki verilmesi durumunda bu birlikler tarafından birliklere üye olan kooperatiflerin denetlenmesidir (KoopK 75). Kooperatif merkez birlikleri, kendilerine bağlı olan birlikler ile kooperatifleri denetleyebilir. Aynı hükümde, merkez birliğin bulunma- ması halinde, üst kuruluş olarak birliğin kooperatifi denetleme yetkisinin bulunduğu ve üst birlik denetimi sonucunda oluşturulan raporun bakanlığa iletilmesi gerektiği de düzenlenmek- tedir. Üst birlik denetimine ilişkin KoopK 75 hükmünün lafzından anlaşılacağı üzere, söz ko- nusu denetim türü, ihtiyari olarak kabul edilen üst birlik üyeliğinin varlığı halinde mümkün- dür. Başka bir ifadeyle; üst birlik denetimi yapılabilmesi için öncelikle kooperatifin bir üst birliğe üye olması gerekmektedir. Kooperatif amacının elde edilebilmesi bakımından önem arz eden denetim konusunun etkili işleyişinin gerekli kıldığı düşünülen üst birlik denetiminin ko- operatiflerin ihtiyarına bırakılması hususu, kanaatimizce gözden geçirilmeye muhtaçtır. Üst birlik denetimine ilişkin kural KoopK 75 hükmü olmakla birlikte ilgili bakanlığın, kendisine iletilen durumlarda kooperatifin denetiminin yapılması adına üst birlikleri görevlendirebileceği hususu ise KoopK 91 hükmü ile ayrıca düzenlenmiştir. Bu hüküm bağlamında denilebilir ki kanun koyucu m.75 hükmü ile açıkta kalan, üst birliğe üye olmayan kooperatifler bakımından üst birlik denetiminin ihtiyaç halinde dolaylı olarak giderilmesini öngörmüştür. 4. Dış Denetim Kooperatiflerin dış denetimi denildiğinde incelenmesi gereken kanun hükmü “teftiş ve denetleme” başlıklı KoopK m.90 hükmüdür. Bu kapsamda kooperatiflerin dış denetimi, koo- peratiflerin mevzuata uygun bir yönetim ve işleyişinin olup olmadığının, mali konulardaki du- rumunun denetlenmesidir. Söz konusu hükme göre “İlgili bakanlık; kooperatiflerin, kooperatif birliklerinin, kooperatif merkez birliklerinin ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliğinin işlem ve hesaplarını ve varlıklarını müfettişlere, kooperatif kontrolörlerine veya denetim için görevlen- dirilecek olan personele denetlettirebilir”. Buna göre, kooperatiflerde dış denetim, ilgili Bakanlıklar, noter, sicil müdürlüğü ile çe- şitli bağımsız denetim kuruluşları tarafından yapılan denetimi ifade eder. “Dış denetim” ile özellikle; kooperatif veya birliğin Bakanlıktan alması gereken kuruluş iznine sahip olup olma- dığı, ortaklık işlemlerinin esas sözleşmeye uygun yürütülüp yürütülmediği, organların esas söz- leşmeye uygun şekilde oluşturulup oluşturulmadığı, denetçiler tarafından denetim görevinin kanuna uygun olarak yapılıp yapılmadığı araştırılmaktadır. Bu anlamda dış denetimin bir ba- kıma iç denetimin sağlamasını yapan veya iç denetimin kooperatifin dış denetime hazırlanma- sını sağlayan karşılıklı mekanizmalar olarak tasarlandığı söylenebilir. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 12 K M H Kooperatiflerin işleyişinde fark edilip bakanlığa iletilen hususlarda Bakanlık tarafından üst birliklerin ilgili kooperatifin denetlenmesi için görevlendirilmesini öngören KoopK 91 hükmü de esas itibariyle bir dış denetim aracıdır. Söz konusu hükme göre “İlgili bakanlık; kooperatif üst kuruluşlarını, ilgili müesseseleri ve bağımsız denetim kuruluşlarını denetleme işleri için görevlendirebilir. Bunlara müteallik esaslar 90 ıncı madde gereğince hazırlanacak Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirtilir”. Kooperatiflerin iç ve dış denetimine ilişkin “Kooperatif ve Üst Kuruluşların Denetimine Dair Yönetmelik”50 uyarınca dış denetimin konusunu, “kooperatiflerin finansal tablolarının; kooperatiflerin tabi olduğu 1163 sayılı Kanun, 6102 sayılı Kanun, 213 sayılı Kanun ve ilgili mevzuatına göre hazırlanıp hazırlanmadığı, gelir ve giderlerinin dayanağını oluşturan belgele- rin ilgili mevzuata uygun olarak düzenlenip düzenlenmediği, gelir ve gider hesapları ile bilanço hesaplarının defter, kayıt ve belgelerle uyumlu olup olmadığı hususları” oluşturmaktadır (m. 13/1). Dış denetim, “yönetim kurulu yıllık faaliyet raporu içerisinde yer alan finansal bilgileri” de kapsamaktadır (m. 13/2). Yönetmelik uyarınca “dış denetime tabi olduğu halde söz konusu denetimi yaptırmayan kooperatiflerin finansal tabloları, yönetim kurulu yıllık faaliyet raporu ve ibra konularında alı- nan genel kurul kararları geçersizdir” (m.15/5). Yönetmelikte; dış denetim yapabilecekler (m. 14) ve nitelikleri (m.16), dış denetime tabi kooperatifler (m.15), Dış denetime yetkili birlikler ile merkez birlikleri (m. 18-20), Dış denetçinin çalışma usulü ile görev ile yetkileri (m. 21, 24), dış denetim teknikleri (m. 23), dış denetçi (m. 25) ve kooperatifin (m. 26) yükümlülükleri, seçimi, göreve başlaması veya görevden alınması gibi hususları (m. 27-30), uyacağı etik ilkeleri (m. 31-37), dış denetim raporunun hazırlanması, genel kurula sunulması ve asgari içeriği (m. 38, 39) gibi hususlarda düzenlemeler içermektedir. Yönetmelik ayrıca “Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından yetkilendirilen bağımsız denetçiler hariç olmak üzere, bu yönetmelik kapsa- mında dış denetim yapacak dış denetçilere, Bakanlık veya Bakanlık tarafından yetkilendirilmiş kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşları veya üniversiteler tarafından eğitim verileceğini” de öngörmektedir (m. 17). 5. Denetime Yönelik Eleştiriler Yukarıda ifade edildiği üzere, kooperatiflerin denetimi genel olarak iç denetim, üst birlik denetimi ve dış denetim olarak üç başlık altında incelenmektedir. Kooperatiflerin kuruluşun- dan işleyişine kadar her türlü ihtiyacın karşılanmasında güven esası geçerli olduğundan, ortak- ların birbirlerine ve yine ortakların yöneticilere ve denetçilere olan güveninin korunmasında en etkili mekanizmalardan biri denetimdir. Bu doğrultuda ülkemizde özellikle kooperatiflerin etkili ve yararlı şekilde denetiminin yapılmadığı ifade edilmekte ve yapılan denetimin ise ye- tersiz olduğu savunulmaktadır 51. Bu kapsamda denetim kurulunun görevini eksiksiz olarak 50 Bkz. yukarıda dn. 48 s.9. 51 Pınar, Hamdi, “Kooperatif Yöneticilerinin Görevden Alınması ve Kooperatiflerde Denetim Sorunu”, Gazi Üni- versitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 18/2 (2014) s.168; Oğuz Mete. Kooperatiflerde İç ve Dış Denetim. Ankara: Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü Uzmanlık Tezi, 2017, s.105. Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 13 K M H yerine getirip getirilmediğinin tartışılmasının yanında denetim kurulu üyelerinin çoğunlukla yeterli bilgiye sahip kişilerden oluşmaması da etkili bir denetimin yapılamamasında gerekçe olarak gösterilmektedir. Zira uygulamada denetçiler, genellikle kooperatifin yönetim kurulu- nun önerdiği kişiler veya yönetim kurulunun yakın çevresi arasından seçilmekte ve dolayısıyla denetim kurulu hiyerarşik olarak yönetim kurulu üyelerinin ve kooperatif müdürlerinin altında yer almaktadır52. KoopK 65/2 uyarınca ortaklar haricinde kooperatif ortağı olmayan denetçilerin de de- netim görevinde bulunabilmesine imkân tanınmasına karşın ilgili hükme uygulamada başvu- rulmadığı belirtilmektedir. Bu yüzden kooperatiflerin denetimi, kooperatif dışından seçilen ve hukuk, maliye ve kooperatifçilik mevzuatına hâkim denetçiler tarafından yapılacakken, dene- tim faaliyeti profesyonel olmayan denetçiler tarafından yerine getirilmektedir. 6. Denetçilerin Hukuki ve Cezai Sorumlulukları Kooperatiflerin tüm işlem ve hesaplarını denetleyecek kişilerin yükümlülüklerine ilişkin hükümler, KoopK 66-69 arasında düzenlenmektedir. Ancak kanunda, denetçilerin hukuki so- rumluluğuna ilişkin herhangi bir hüküm yer almamaktadır. Bundan dolayı KoopK 98 uyarınca anonim şirketlerde denetçilerin sorumluluğuna ilişkin hükümlerin düzenlendiği TTK m.554, kooperatif denetçileri için de uygulanacaktır53. TTK m.554 uyarınca “denetçilerin, kanuni gö- revlerinin yerine getirilmesine kusurlu hareket etmeleri sonucunda, şirkete, ortaklara ve koo- peratif alacaklılarına karşı verdikleri zarardan dolayı sorumlu tutulmaları” gerekir54. Söz konusu hüküm uyarınca, kooperatif denetçilerinin hukuki sorumluluklarının doğa- bilmesi için öncelikle bir zararın mevcut olması ve bu zararın, kooperatif denetçileri tarafından kanuni görevleri yerine getirilirken kusurlu olarak hareket etmeleri sonucunda meydana gel- mesi gerekir55. Kooperatifin, ortakların ve alacaklılarının uğradıkları zararı tazmin edebilmeleri için her birine ayrı ayrı dava hakkı tanınmıştır. Düzenlemeye göre, kooperatifin uğramış olduğu zararın tazmini için kooperatifin ve her bir ortağın dava hakkı bulunmaktadır. Kural bu olmakla be- raber, kooperatif ile denetçileri arasında bir sözleşme ilişkisi bulunduğundan hukuki sorumlu- luk davası yoluna da ancak bu sözleşme ihlali gerekçesi ile başvurulabilecektir. Bu hususta ko- operatife karşı sorumluluk dolayısıyla TBK m.112’de yer alan genel hükümler uyarınca, koo- peratifin denetlenmesi konusunda denetçilere yüklenen borcun hiç ifa edilmemesi veya gereği 52 Mete, Kooperatiflerde İç ve Dış Denetim, s.105. 53 Pınar, “Kooperatif Yöneticilerinin Görevden Alınması ve Kooperatiflerde Denetim Sorunu”, s.143; Ayşe Aktaş. Kooperatif Yöneticilerinin ve Denetçilerinin Cezai Sorumlulukları ve Sorumluluğun Tabi Olduğu Genel Esaslar. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2019, s.129. 54 Aktaş, Kooperatif Yöneticilerinin ve Denetçilerinin Cezai Sorumlulukları ve Sorumluluğun Tabi Olduğu Genel Esaslar, s. 129. 55 Seçkin Cenkış. “Kooperatiflerde Denetim Kurulu Üyelerinin Özellikleri ve Etkili Bir Denetim Faaliyeti İçin Bilinmesi Gereken Görev, Yetki ve Sorumluluklar”. Yaklaşım, 2007/51 https://portal.yaklasim.com/dergi/2007- 10; https://ticaret.gov.tr/ (erişim: 06.05.2024); Karaorman, Kooperatiflerde Denetim, s.33; Üstün ve Aydın, Ko- operatifler Hukuku, s.320. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 14 K M H gibi yerine getirilmemesi halinde, kendilerine hiçbir kusurun yükletilemeyeceğini ispat etme- dikleri sürece kooperatifin zararını giderme yükümlülüğü doğacaktır56. Kooperatif denetçilerinin, görev ve yetkilerini kötüye kullanarak genel kurula gerçeğe aykırı ve yanıltıcı raporlar sunarak yöneticilerin zimmetlerine geçirdikleri paraları ortaklardan gizlemeleri ve bu şekilde yöneticilerin suçlarını kolaylaştırmaları durumunda, Türk Ceza Ka- nunu'nun ilgili hükümleri gereği zimmet suçuna iştirak hükümlerine göre cezalandırılabilecek- ler ve dolayısıyla kooperatif denetçileri hakkında TCK'nın genel hükümleri uygulanabilecek- tir57. B. İNGİLİZ HUKUKUNDA KOOPERATİFLERİN DENETİMİ 1. Genel Olarak Kooperatiflerin denetimi ile özellikle kooperatifin demokratik yapısının korunması ve şeffaflığının sağlanması amaçlanmaktadır. Denetim ile üçüncü şahısların, yöneticilerin ve or- takların çıkarları da gözetildiğinden, denetimin esasen her türlü işletme için genel bir araç ol- duğu, bu doğrultuda özellikle ekonomik gelişmelerin, üyelerin doğrudan katılımına izin ver- meyen bir kooperatif sistemi gerektirdiği durumlarda, denetim aynı zamanda ortakların de- mokratik haklarına saygı gösterilip gösterilmediğinin kontrolünü de sağlaması gerektiğine dik- kat çekilmektedir58. Dolayısıyla kooperatiflerin denetimi de tıpkı diğer şirketlerin denetiminde olduğu gibi, denetçilerin kooperatifin faaliyetleri hakkında bilgi edinebilmelerini sağlayacak her türlü bilgi ve belgeye ulaşması ile mümkün olmakta ve kooperatif denetimi ile hem yönetim ve idarenin işlemleri hem de yapılan harcamaların kontrolünün yapılması gerekmektedir59. İngiliz hukukunda özel mevzuatı olsa da şirketlerin denetimine dair düzenlemeler bazı kooperatiflere de uygulanmaktadır. Bu nedenle öncelikle şirketlerin denetimine ilişkin düzen- lemelerin gelişimine kısaca bakılacaktır. Şirketlerin bağımsız (dış) denetime ilişkin düzenleme- ler tarihi süreç içerisinde burada pek çok değişikliğe uğramıştır. Bu gelişmeler arasında ilk ola- rak Bubble Companies Act 1720 (Royal Exchange and London Assurance Corporation Act 1719) uyarınca tasarruf sahiplerinin korunmasını sağlamak üzere şirketlerin kuruluş aşama- sında denetlenmesi ön görülmüştür60. Joint Stock Companies Act 1844 ile anonim şirketlerde 56 Bu konuda bkz. Tekinalp. Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku, s.689; Abuzer Kendigelen. Türk Ticaret Ka- nunu Değişiklikler, Yenilikler ve İlk Tespitler. İstanbul: On İki Levha, 2012, s. 459 vd.; Güzin Üçışık ve Ahmet Çelik. Anonim Ortaklıklar Hukuku Cilt I, Ankara: Adalet Yayınevi, 1. Baskı, 2013, s. 515; Fatıma Ezgi Çelik. 6102 Sayılı TTK Hükümlerine Göre Anonim Şirketlerde Özel Denetim. İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2019, s. 84 vd; Mustafa İsmail Kaya, “Anonim Şirket Yönetim Kurulunun Denetim ve Gözetim Görevi”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16/ Özel Sayı - Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan (2015) s.3261-3286; Ramazan Yanık, “6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu Kapsamında Denetçi Sorumluluğu ve Borç-Alacak Hesaplarının Denetimine İlişkin Bir Öneri”, Atatürk Üniver- sitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 27/4 (2013), s.363. 57 Cenkış, Kooperatiflerde Denetim Kurulu Üyelerinin Özellikleri ve Etkili Bir Denetim Faaliyeti İçin Bilinmesi Gereken Görev, Yetki ve Sorumluluklar, s.7; Karaorman, Kooperatiflerde Denetim, s.35; Aktaş, Kooperatif Yö- neticilerinin ve Denetçilerinin Cezai Sorumlulukları ve Sorumluluğun Tabi Olduğu Genel Esaslar, s.133. 58 Henry, Hagen. Guidelines for Cooperative Legislation, Geneva: ILO, 2012, s.95 vd. 59 Henry, Guidelines for Cooperative Legislation, s.50. 60 Graeme Acheson ve Michael Aldous, William Quinn, “The anatomy of a bubble company: The London Assu- rance in 1720”, The Economic History Review, Advance online publication. (https://pure.qub.ac.uk/en/publi- cations/the-anatomy-of-a-bubble-company-the-london-assurance-in-1720) Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 15 K M H yöneticilerin isim ve ikamet adreslerinin tescili ile bilançonun tam ve dürüst şekilde hazırlan- ması zorunlu kılınmıştır. Tescil sistemi ise Joint Stock Companies Act 1856 ile revize edilmiş- tir. Aynı Kanun kapsamında denetçi atanması zorunlu tutulmuş, fakat denetçilerin bağımsız- lığı ve uzman olmaları konusunda herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Kanunda daha sonra denetçilerin bağımsızlığını sağlamak üzere kanun değişikliğine gidilmiştir (m. 38, 118). İngiltere’de şirketlerin bağımsız dış denetimleri hakkında 1789 yılından başlayarak pek çok kez kanun değişikliği yapılmış ve bu değişiklikler ile etkili bir dış denetimin yanı sıra şef- faflık ve hesap verilebilirlik amaçlanmıştır. 1900 yılında sınırlı sorumlu şirketlerin denetime tabi tutulması zorunluluğu getirilmiş, bu kapsamda yöneticiler ile şirket çalışanlarının denetim kapsamında gerekli tüm bilgileri denetçilere iletmesi yükümlülüğü yer almıştır61. Companies Act 1976 denetçilere gerçeğe aykırı bilgi verilmesi suç sayılmıştır (m.19)62. Daha sonra Com- panies (Audit, Investigations and Community Enterprise) Act 2004 ile denetçilerin bilgi alma- sına dair düzenlemelerde değişiklik yapılarak denetçinin, denetlediği şirket defterlerine, hesap- larına ve belgelere her zaman ulaşabileceği hüküm altına alınmış (CA 2004 389A), ayrıca, kas- ten veya kusurla denetçiye yazılı ya da sözlü yanıltıcı ve yanlış bilgi veren ya da denetçinin denetime ilişkin talep ettiği bilgileri vermekten imtina eden kişilerin hapis ve/veya para ceza- sıyla cezalandırılacağı öngörülmüştür63. 2. Denetimin Türleri Kooperatiflerin denetimi, çeşitli kriterlere göre belirlenen denetçiler tarafından yapıl- maktadır. Genel anlamda iç denetim, kooperatifin üyeleri arasından seçilecek kişiler tarafından yapılan denetimdir64. Bu halde denetimle görevli kişilerin sayıları, görev süreleri, denetçilerde aranan nitelikler, yetki, görev ve maaşları ile hukuki ve cezai sorumlulukları da genel kurul tarafından belirlenmektedir. Bu doğrultuda kooperatiflerin denetimi, ortakların kooperatif iş- lerine daha fazla katılımını sağlamanın bir yolu olarak öngörülmektedir. Dış denetim ise üst düzey bir kooperatif organizasyonu veya kooperatif ile aralarında sözleşme ilişkisi bulunan denetçiler tarafından yapılmaktadır65. İngiltere’de bir önceki hesap yılında ciroları 10,2 milyon sterlin, brüt varlıkları 5,1 milyon sterlinin üstünde olan koopera- tifler bağımsız (profesyonel) denetime tabi iken, bu miktarın altında olanlar söz konusu dene- tim kapsamı dışında ancak genel kurul kararıyla kalabilmektedir66. Kooperatiflerin bu hizmeti 61 Montague Barlow, “The New Companies Act, 1900”, The Economic Journal, 11/42 (Jun., 1901), s. 180-192 s.189. 62 “Companies Act 1976” (https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1976/69/part/I/enacted) 63 “Guide-on-Cooperative-Audits”, (https://www.eurosai.org/export/sites/ eurosai/.content/ documents/ Gu- ide-on- Cooperative-audits_ ISSAI-5800.pdf; “Companies (Audit, Investigations and Community Enterprise) Act 2004”, (https://www.legislation.gov.uk/ukpga/2004/27/contents); Ulusoy, Yasin. Halka Açık Anonim Or- taklılarda Bağımsız Dış Denetim. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2007, s.64. 64 Henry, Guidelines for Cooperative Legislation, s.95 65 Henry, Guidelines for Cooperative Legislation, s.95; Köroğlu, Semiha: “Avrupa Birliğinde ve Türkiye’de Tarım- sal Örgütlenme”, Ankara: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Topluluğu Koordinasyon Daire Başkanlığı Uzmanlık Tezi, 2003, s.50. 66 “Community Shares Finance Guide, Audit requirements”, (https://www.uk.coop/resources/community-sha- res-finance-guide/2-accounting-community-shares/23-audit-requirements). Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 16 K M H sağlayamadığı durumlarda ise kooperatifin geçici denetimi bir kamu kurumu tarafından sağ- lanmaktadır. 3. Denetçiler Kooperatiflerin her hesap yılında, o yıla ait hesapları ile bilançosunu denetlemek üzere bir veya daha fazla qualified auditors (nitelikli denetçi) ataması gerekmektedir (CCBSA 83/1). Kooperatifin small society (küçük topluluk) olması (CCBSA 83/4) halinde, hesaplarını ve bi- lançosunu denetlemek üzere qualified auditors 67 olmayan iki veya daha fazla kişiyi ataması gerekmektedir (CCBSA 83/2). FCA, belli şartlar altında small society niteliğinde olnların da denetçi ataması konusunda CCBSA 83/1’e göre hareket etmesini isteyebilmektedir (CCBSA 83/3). Kooperatif veya onunla ilişkili başka herhangi bir kooperatif veya diğer registered society bünyesinde görevli (officer) veya onun çalışanı (employee) olan bir kimse veya böyle bir kişinin çalışanı, işvereni (employer) veya ortağı (partner) olan bir kişi yahut Companies Act 2006’da öngörülen bağımsızlık şartına ilişkin hüküm (CA 2006 1214) gereği, topluluğun yan kuruluşu olan bir şirketin yasal denetçisi olarak hareket etmesi yasaklanmış bir kişinin denetçi olarak atanması mümkün değildir (CCBSA 92/2). Bu kapsamda, bir kooperatif başka bir kooperatif veya toplulukla (registered society); (a) biri diğerinin veya (b) her ikisi de başka bir topluluğun bağlı ortaklığı (subsidiary)68 ise “bağlı” kabul edilmektedir (CCBSA 92/3). Denetçilerin kendileri tarafından incelenen hesaplar ve ilgili yıla ait gelir gider hesabı ve bilançosu ile ilgili olarak kooperatife bir rapor sunmaları (CCBSA 87/2) ve raporu hazırlarken; kooperatifin CCBSA 75 uyarınca gerekli defterleri tutup tutmadığı ve işlemleri üzerinde tat- min edici bir kontrol sistemi kurup kurmadığı ile gelir gider hesabı, raporun ilgili olduğu diğer hesaplar ve bilançonun kooperatifin defterleriyle uyumlu olup olmadığını incelemeleri (CCBSA 87/4), uyumlu değilse bunu raporlarında belirtmeleri (CCBSA 87/5) gerekmektedir. Bu kapsamda denetçilerden her biri kooperatifin defterleri, işlemleri, hesapları ve işle- riyle ilgili diğer tüm belgelere her zaman erişim hakkına sahip olduğu gibi görevlerini yerine getirmeleri için gerekli olduğunu düşündükleri bilgi ve açıklamaları dernek yetkililerinden ta- lep etme hakları da bulunmakta (CCBSA 87/6), bunları elde edemedikleri takdirde durumu raporlarında belirtmeleri gerekmektedir (CCBSA 87/7). Denetçilerin kooperatifin herhangi bir genel kuruluna katılmaları, böyle bir toplantı ile ilgili olarak kooperatifin herhangi bir üyesinin alma hakkına sahip olduğu tüm bildirim (noti- ces) ve iletişimleri (communications) almaları ve katıldıkları toplantılarda, toplantı işlerinin denetçi olarak kendilerini ilgilendiren herhangi bir bölümünde söz almaları mümkündür (CCBSA 87/7). Denetlenen kooperatif tarafından ödenecek azami ücret oranları yönetmelikle belirlen- mektedir (CCBSA 97/1). Özel durumlar hariç olmak üzere (CCBSA 97/2), denetçiler, 67 Qualified auditors kavramı Companies Act 2006, Part 42 gereği denetçi olarak atanmaya uygun bir kişiyi ifade etmektedir (CCBSA 91). 68 Bu konuda ayrıca bkz. CCBSA 100 ve 101. Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 17 K M H gördükleri hizmete ilişkin olarak mevzuatta öngörülen oranın üzerinde ücret talep etme veya alma hakkına sahip değildir (CCBSA 97/3). CCBSA ayrıca denetçilerin atanması veya görevden alınmasına ilişkin kararlar (m. 94), denetçilerin beyanları (CCBSA 95) ve denetçi beyanlarının internet sitesinde yayınlanması (CCBSA 96) konularına ilişkin ayrıntılı düzenlemeler de içermektedir. Denetçilerin; koopera- tife genel kurul tarihinden önce herhangi bir zamanda, amaçlanan kararla ilgili olarak yazılı beyanda bulunması veya böyle bir beyanda bulunma niyetinde olduğunu bildirmesi mümkün olduğu gibi kooperatif tarafından üyelerine denetçinin beyanda bulunma niyetinde olduğu veya alınmak istenen kararın üyelere bildirilmesinden önce denetçi tarafından yapılan ve koo- peratif tarafından alınan her türlü beyan konusunda bilgi verilmesini talep edebilir (CCBSA 95/2). 4. Denetim Raporu Denetçiler tarafından hazırlanan raporun içeriğinde; ilgili yıla ait gelir gider hesabı ve bilançonun CCBSA 80/1-3 arasında belirtilen hususlara ilişkin doğru ve adil bir görünüş (true and fair view) sunup sunmadığı; söz konusu gelir gider hesabı ve bilançonun Kanunun diğer gereklerine uygun olup olmadığı ve şayet rapor başka hesaplarla ilgiliyse, bu hesapların ilgili oldukları konuda doğru ve adil bir görünüş sunup sunmadığı hususlarının yer alması gerek- mektedir (CCBSA 87/3). SONUÇ Türk hukukunda ortaklarının ekonomilerini geliştirme, menfaatlerini koruma ve bun- ları güven altına alma amacıyla kurulması öngörülen kooperatifler, karşılıklı yardımlaşma ve dayanışma esasına dayanan bir ortaklık modelidir. Bu doğrultuda kooperatifler, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu başta olmak üzere çeşitli kanun ve yönetmeliğe tabidir. Kooperatiflerde denetim; iç, dış ve üst birlik denetimi şeklinde üçe ayrılmaktadır. Bu denetimlerle kooperatif işlemlerinin etkili şekilde incelenerek eksikliklerin giderilmesi amaç- lanmaktadır. Uygulamada kooperatiflerde denetimin etkin bir şekilde yapılamamasının top- lumda kooperatifçiliğe karşı olan güveni olumsuz etkilediği izlenmektedir. Denetimin, mesleki bilgi ve yeterliliğe sahip denetçiler tarafından yapılması önem arz etmektedir. Kooperatif de- netimine öncelikle uzmanlık bilgisine sahip kişilerin görevlendirilmesi, mevzuatın dünyadaki başarılı kooperatifçilik uygulamaları dikkate alınarak güncellenmesi ve ortakların haklarının korunduğu bir denetim modelinin kurulması önemlidir. Bu bağlamda, 22.08.2022 tarihinde kabul edilip yürürlüğe giren “Kooperatiflerin Üst Kuruluşlarında Denetim Yapacakların Eği- timine İlişkin Usul ve Esaslar” incelendiğinde, Türk Hukuku bakımından eksikliği hissedilen etkin denetim mekanizmasının işletilebilmesi için gerekli bir yasal alt yapının kurulmasının amaçlandığı görülmektedir. Yönetmeliğin yürürlüğünü sağlama yetkisine sahip olan Ticaret Bakanlığı’nın, yönetmeliğin gerektiği şekilde hayata geçirilmesi ve kooperatif faaliyetlerinin et- kili denetimi hususunda azami özen göstermesinin, denetime ilişkin mevcut sorunları gider- mede önemli rol oynayacağı düşünülmektedir. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 18 K M H Denetçilerin ortaklar arasından ve denetçilerin genel kurul kararıyla seçilmesi (KoopK 65/2), kanaatimizce denetimin bağımsızlığını zedelemektedir. Bu anlamda Türk hukukunda kooperatiflerin denetimine ilişkin sorunun, denetçinin kim tarafından ve hangi vasıfları haiz kimseler arasından seçileceği hususunda yoğunlaştığını ifade etmek gerekir. Çalışmada kooperatifler ve denetiminin İngiliz hukuku ile karşılaştırmalı olarak ele alın- masının temel nedeni, İngiltere’nin başarılı kooperatifçilik uygulamalarının doğduğu yer ola- rak kabul edilmesidir. Sanayi Devrimi’nin etkisiyle toplumda iş gücüne duyulan ihtiyacın azal- masının, kişileri dayanışma içinde olmaya yönelttiği ve bu amaçla İngiltere’de kooperatifçiliğin temelini oluşturan birçok yapının kurulduğu görülmektedir. İngiliz hukukunda kooperatifleri düzenleyen temel kanun 2014 yılında kabul edilmiştir. Gelinen süreçte İngiliz hukukunda ko- operatiflerin denetimi çeşitli kurallara tabi tutulmuş ve denetçilerin her türlü bilgi ve belgeye ulaşabilmeleri ile hukuki ve cezai sorumlulukları gibi konularda çeşitli düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Çalışmanın ilgili kısımlarında da değinildiği üzere, tarihi süreçte hayata geçirilen hukuki düzenlemelerden kooperatifin denetimine ilişkin olanlarına bakıldığında, Türk hu- kuku bakımından uygulamada görülen sorunların kaynağını ortadan kaldırabilecek nitelikte önemli kuralların getirildiği görülmektedir. Denetçinin kim tarafından hangi koşullarda hangi kriterlere uygun olarak belirleneceği hususu yapılacak denetim sonunda umulan faydanın elde edilebilmesi bakımından önemlidir. Bütün bunların yanı sıra, özellikle eğitim konusunda, kooperatif üye ve denetçilerinin yanı sıra yargılama sürecine eşlik eden kimselerin kooperatifçiliğe dair bilgi ve deneyiminin de son derece önemli olduğunu ve buna ilişkin eksiklerin tespit edilip giderilmesi noktasında ça- lışmaların gerekliliğini de ifade etmek gerekir. Ancak diğer alanlarda olduğu gibi kooperatifler bakımından başarılı sonuçların alınabilmesi, mevzuata muhatap olan kimselerin bunlara uyma motivasyonlarıyla yakından ilgilidir. İşbu çalışmayla, sosyolojik bir değerlendirmeye de kapı aralayan bu hususun ticaret hukuku bağlamında değerlendirilmesi yapılarak sorunların çözü- müne katkı yapılması amaçlanmıştır. Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 19 K M H KAYNAKÇA “Co-Operatives UK, Annual Report 2022”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.uk.coop. “Co-Operatives UK, Co-operative and Mutual Economy 2023”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.uk.coop/resources/co-operative-and-mutual-economy-2023. “Community Shares Finance Guide, Audit requirements”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.uk.coop/reso- urces/community-shares-finance-guide/2-accounting-community-shares/23-audit-requirements. “Cooperatives Europe, UK Legal Framework Analysis National Report: United Kingdom”, Son güncelleme 5.5.2024, https://coops4dev.coop/sites/default/files/2020-12/UK%20Legal%20 Framework%20 Analy- sis%20 National%20Report.pdf “Fenwick Weavers’ Society foundation charter, 1761”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.nls.uk/learning- zone/politics-and-society/labour-history/fenwick-weavers/ “Guide-on-Cooperative-Audits”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.eurosai.org/export/sites/ eurosai/.con- tent/ documents/ Guide-on- Cooperative-audits_ ISSAI-5800.pdf. “ILO, Kooperatif İstatistikleri - Odak Noktası Türkiye”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.ilo.org. “International Co-operative Alliance (Coop). Guidance Notes to the Co-operative Principles. Brussels: 2015”, Son güncelleme 5.5.2024, https://ica.coop/sites/default/files/2021-11/ICA%20Guidance %20Notes %20EN.pdf “International Cooperative Alliance (Coop). Cooperative identity, values & principles”, Son güncelleme 5.5.2024, https://ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity. “Le società cooperative: disciplina normativa e caratteri”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.diritto.it/le-soci- eta-cooperative-disciplina-normativa-e-caratteri/ “Società cooperative”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.brocardi.it/codice-civile/libro-quinto/titolo-vi/capo- i/sezione-i/art2511.html. Acheson, Graeme ve Michael Aldous, William Quinn, “The anatomy of a bubble company: The London Assurance in 1720”, The Economic History Review, Advance online publication, Son güncelleme 5.5.2024, https://pure.qub.ac.uk/en/publications/the-anatomy-of-a-bubble-company-the-london-assurance-in- 1720. Akbulut, Halim. Muhasebe Denetiminin Etkinliğini Sağlamada Denetim Komitesinin Rolü: Bağımsız Denetim Firmalarına Yönelik Bir Araştırma. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010. Aktaş, Ayşe. Kooperatif Yöneticilerinin ve Denetçilerinin Cezai Sorumlulukları ve Sorumluluğun Tabi Olduğu Genel Esaslar. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2019. Aydemir, Mustafa. Türkiye’de Tüketim Kooperatifleri ve AB Uygulamaları ile Karşılaştırılması. Ankara: Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Uzmanlık Tezi, 2015. Barlow, Montague, “The New Companies Act, 1900”, The Economic Journal, 11/42 (June 1901), s.180-192. Carrell, Severin, “Strike Rochdale from the record books. The Co-op began in Scotland”, The Guardian, 7 August 2007. https://www.theguardian.com/business/2007/aug/07/retail.uknews. Cenkış, Seçkin, “Kooperatiflerde Denetim Kurulu Üyelerinin Özellikleri ve Etkili Bir Denetim Faaliyeti İçin Bilin- mesi Gereken Görev, Yetki ve Sorumluluklar”. Yaklaşım, 2007/51, https://ticaret.gov.tr/, https://por- tal.yaklasim.com/dergi/2007-10. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 20 K M H Co-operatives UK. Co-operative and Mutual Economy 2023. Manchester: Co-operatives UK, 2024, Son güncel- leme 5.5.2024, www.uk.coop/sites/default/files/2023-11/Economy%202023%20final.pdf Coşkun, Mahmut. Kooperatifler Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023. Çelik, Fatıma Ezgi. 6102 Sayılı TTK Hükümlerine Göre Anonim Şirketlerde Özel Denetim. İstanbul: İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2019. Erdoğan, Melih ve Nurten Erdoğan, Nuran Cömert, Ali Kamil Uzun, Sezen Uludağ. Denetim. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi, 2018. European agri-cooperatives (Cogeca). Development of Agrıcultural Cooperatıves in the EU 2014. Brussels: Cogeca, 2015. Frow, Eddie ve Ruth Frow, The New Moral World Robert Owen & Owenism, Manchester & Salford, 1986. Güneş, Özlem. Sermaye Pı̇yasası Kanunu Yönünden Bağımsız Dış Denetı̇m Uygulamaları Üzerı̇ne Bir İnceleme. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2009. Hagen, Henry. Guidelines for Cooperative Legislation, Geneva: ILO, 2012. International Cooperative Alliance (Coop): Cooperative identity, values & principles, Son güncelleme 5.5.2024, https://ica.coop/en/cooperatives/cooperative-identity. Karaorman, Fatma. Kooperatiflerde Denetim ve Tekirdağ İli Saray İlçesi Örneği. Tekirdağ: Namık Kemal Üniver- sitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2013. Kaya, Mustafa İsmail, “Anonim Şirket Yönetim Kurulunun Denetim ve Gözetim Görevi”, Dokuz Eylül Üniversi- tesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16/ Özel Sayı - Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan (2015) s.3261-3286. Kayıhan, Şaban. Şirketler Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024. Köroğlu, Semiha. Avrupa Birliğinde ve Türkiye’de Tarımsal Örgütlenme. Ankara: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Topluluğu Koordinasyon Daire Başkanlığı Uzmanlık Tezi, 2003. Lambourne, David. Slaney’s Act and The Christian Socialists, A study of how the Industrial and Provident Societies’ Act, 1852 was passed. Peterborough: Limited Editions, 2008. Mete, Oğuz. Kooperatiflerde İç ve Dış Denetim. Ankara: Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik Genel Mü- dürlüğü Uzmanlık Tezi, 2017. Mollaoğlu, Yusuf. Kooperatiflerin Hukuki Niteliği. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2021. Mülâyim, Ziya Gökalp. Kooperatifçilik. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2019. Naneli, Ömer. Türk Hukukunda Kooperatifler Üzerindeki İlgili Bakanlık Denetimi, Gaziantep: Zirve Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, 2015. Novkovica, Sonja ve Anu Puusab, Karen Minera. “Co-operative identity and the dual nature: From paradox to complementarities”, Journal of Co-operative Organization and Management, 10/1 (2022) s.1-11 (Article Nr. 100162). Örki, Armağan. “Ekonomik Kalkınmada Kooperatiflerin Öneminin Örneklerle Değerlendirilmesi”, Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 3(2) (2016) s.13-22. Pınar, Hamdi. “Kooperatif Yöneticilerinin Görevden Alınması ve Kooperatiflerde Denetim Sorunu”. Gazi Üniver- sitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 18/2 (2014): (s.139-174). Snaith, Ian. “Co-operative Principles and Co-operative Law in the United Kingdom”, Son güncelleme 05.05.2024, www.iansnaith.com/wp-content/blogs.dir/8/files/2013/02/This-1996-article.pdf. Snaith, Ian. Handbook of Co-operative and Community Benefit Society Law. Bristol: Co-operatives UK-Jordan Publishing Ltd, 2014. Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 21 K M H Tekinalp, Ünal ve Reha Poroy, Ersin Çamoğlu. Ortaklıklar Hukuku. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2019. Tekinalp, Ünal. Sermaye Ortaklıklarının Yeni Hukuku. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 4. Baskı, 2015. “The International Standards of Supreme Audit Institutions. Guide-on-Cooperative-Audits”, Son güncelleme 5.5.2024, https://www.eurosai.org/export/sites/eurosai/.content/documents/Guide-on-Cooperative-au- dits_ ISSAI- 5800.pdf. “Ticaret Bakanlığı, G-20 Ülkelerinde Kooperatifçilik”, Son güncelleme 5.5.2024, tica- ret.gov.tr/data/5d4c0f8d13b876180c773fd5/G20_kitapcik%2002.12.2015%20son%20son%20son.pdf. Turan, Nurcan. “Kooperatif İşletmelerin Ekonomik ve Toplumsal Kalkınmayı Gerçekleştirmede Başarı Sağlamala- rında Etkili Olan Faktörler ve Bu Faktörlerin Türk Kooperatif İşletmeciliği Açısından Ele Alınması”. Afyon Kocatepe Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, IV/2 (2002) s.83-101. Ulusoy, Yasin. Halka Açık Anonim Ortaklılarda Bağımsız Dış Denetim. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2007. Üçışık, Güzin ve Ahmet Çelik. Anonim Ortaklıklar Hukuku Cilt I. Ankara: Adalet Yayınevi, 1. Baskı, 2013. Üstün, Yusuf ve Muhittin Aydın. Kooperatifler Hukuku. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2020. Walton, John K., “Co-operative Movement ve Rochdale Pioneers”. The Oxford Companion to British History, Ed. John Cannon, Oxford: Oxford University Press, 1997. Yanık, Ramazan, “6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu Kapsamında Denetçi Sorumluluğu ve Borç-Alacak Hesapları- nın Denetimine İlişkin Bir Öneri”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 27/4 (2013), s.358-367. Yazıcı, Ali Said. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na Göre Kooperatiflerin Denetimi. Ankara: Yetkin Yayıncılık, 2021. Hayri Bozgeyik & Sümeyye Erkalan Coşkunsu & Selin Parlak 5/1 |April 2025 22 K M H EXTENDED SUMMARY CO-OPERATIVES AND AUDITING IN TURKISH AND ENGLISH LAW Hayri Bozgeyik, Prof. Ankara Yıldırım Beyazıt University, ***@***.*** https://orcid.org/0000-0002-9974-7459 Sümeyye Erkalan Coşkunsu, RA Yozgat Bozok University ***@***.*** https://orcid.org/0000-0003-1490-4740 Selin Parlak Vienna University ***@***.*** https://orcid.org/0009-0000-5531-0709 Under Turkish law, co-operatives, which are established for the purpose of developing the economy and protecting and securing the interests of their members, are a partnership model based on the principles of mutual aid and solidarity. Accordingly, the regulations on co-operatives are set out in the Co-operatives Law No. 1163. In addition, the Turkish Commercial Code also contains provisions applicable to co- operatives. Audit in co-operatives is divided into three categories: internal audit, external audit and supreme union audit. These audits aim to effectively examine co-operative operations and eliminate deficiencies. However, in practice, it is observed that co-operatives are not audited effectively, and as a result, public confidence in co-operatives is undermined. To increase this trust, effective auditing must be carried out by experts with professional knowledge and competence. In the UK, the country of its modern birth, the foundation of co-operatives dates back to the 19th century. As a matter of fact, the decline in the need for labour force in the society due to the Industrial Revolution led people to be in solidarity, and for this purpose, many structures that formed the basis of co-operatives were established in UK. Subsequently, many laws on co-operatives have emerged in UK law, and the provisions of the law have changed and developed in proportion to the requirements of the age. In this context, the audit of co-operatives has also been subject to various rules in UK law, and detailed regulations have been implemented on issues such as the access of auditors to all kinds of information and documents, and their legal and criminal responsibilities. In Turkish law, concerns regarding the audit of co-operatives can be addressed by appointing persons with expert knowledge to audit co-operatives, amending the legislation in line with the developments and regulations in other jurisdictions, and introducing a new audit model that ensures the protection of shareholders’ rights. In Türk ve İngiliz Hukukunda Kooperatifler ve Denetimi 5/1 | Nisan 2025 23 K M H this context, an examination of Article 7 of the “Regulation on Procedures and Principles Regarding the Training of Auditors in the Supreme Organisations of Co- operatives”, which was adopted and entered into force on 22.08.2022, will show that it is intended to provide the necessary legal infrastructure for the operation of the effective audit mechanism, which is felt to be lacking in terms of Turkish law. The Ministry of Trade, which has the authority to ensure the enforcement of the Regulation, will play an important role in eliminating the existing concerns and problems regarding auditing, if the Ministry of Trade pays utmost attention to the proper implementation of the Regulation and the effective auditing of cooperative activities. In terms of training, it should be noted that the knowledge and experience of co- operative members and auditors, as well as the knowledge and experience of the persons accompanying the judicial process, is extremely important and that efforts should be made to identify and overcome the deficiencies in this regard. However, as in other areas, the success of cooperatives is closely related to the motivation of those who are subject to the legislation to comply with it. This study aims to contribute to the solution of the problems by evaluating this issue, which also opens the door to a sociological evaluation, in the context of commercial law. The legal regulations on co-operatives in UK law have evolved depending on their needs and problems that have emerged over time. It is known that most of the regulations on co-operatives have been introduced to solve the problems of commercial companies, rather than the principles of co-operatives or practices related to co- operatives. It is seen that the development of independent (external) audit in UK law has undergone many changes, and amendments have been made to the law on auditing of companies starting from 1789. With these amendments, transparency and accountability are aimed as well as an effective auditing. The amendments stipulate that persons who deliberately or negligently prevent auditors from accessing the information and documents they need will face criminal and legal sanctions. Like the audit of other companies, the audit of co-operatives is made possible by the auditors’ access to information and documents that will enable them to obtain information about the activities of the co-operative, thus controlling both the operations of the management and administration and the expenditures made. In order to ensure the effectiveness of the audit, studies have suggested that internal auditing should be carried out by a group selected from among the members and that the number, term of office, qualifications, powers, duties, salaries and legal and criminal responsibilities of the auditors should be determined by the general assembly, while external auditing should be carried out by a high-level co-operative organisation or by auditors who have a contractual relationship with the co-operative.