Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.58820/eruhfd.1683162

Hakemli Araştırma Makalesi/Peer - Reviewed Research Article CEZALANDIRMANIN AMAÇLARI BAĞLAMINDA HAPİS CEZASI VE İSLAM CEZA HUKUKU YAPTIRIMLARI Imprisonment and Islamic Criminal Law Sanctions in the Context of the Purposes of Punishment Arş. Gör. Ubeydullah TURAN ÖZET Cezalandırmanın amaçları bağlamında çeşitli ceza teorileri ortaya konulmuştur. Mutlak ceza teorileri, cezayı başlı başına bir amaç olarak görmekteyken; nispi ceza teorileri, cezanın suçu önleme ile suçluyu ıslah etme

Hakemli Araştırma Makalesi/Peer - Reviewed Research Article CEZALANDIRMANIN AMAÇLARI BAĞLAMINDA HAPİS CEZASI VE İSLAM CEZA HUKUKU YAPTIRIMLARI Imprisonment and Islamic Criminal Law Sanctions in the Context of the Purposes of Punishment Arş. Gör. Ubeydullah TURAN ÖZET Cezalandırmanın amaçları bağlamında çeşitli ceza teorileri ortaya konulmuştur. Mutlak ceza teorileri, cezayı başlı başına bir amaç olarak görmekteyken; nispi ceza teorileri, cezanın suçu önleme ile suçluyu ıslah etme amacına ve bu bağlamda faydacı yönüne odak- lanmışlardır. Buna karşılık, karma teori ise, cezanın; kefaret, genel ve özel önleme ile ıslah amaçlarını bir arada bulundurduğunu ileri sürmüştür. Günümüzde temel cezalandırma yöntemi olan hapis cezasında, cezanın tüm amaçları mevcuttur. Bununla birlikte, ce- zanın amaçlarının gerçekleşebilmesi için, hapis cezalarının etkin bir şekilde uygulanması gerekmektedir. Cezalandırmanın amaçları bağlamında İslam ceza hukuku yaptırımları değerlendirilirken ise,  Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukuku Anabilim Dalı Araştırma Görevlisi/Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Doktora Öğrencisi, e-posta: ubeydullahturan54 @gmail.com, ORCID: 0000-0002-3304-3782. Makale Geliş Tarihi: 06.12.2024 Makale Kabul Tarihi: 22.03.2025 ⇛ Atıf Şekli: Ubeydullah Turan “Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakül- tesi Dergisi, 20/1 (2025): 601-678. ⇛ Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisans- lanmıştır. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 602 bu hukuk sisteminde yer alan farklı ceza türlerinin ayrı ayrı ele alınması gerekir. Zira, İslam hukukundaki ceza türlerini oluşturan had cezaları, kısas ve diyet cezaları ve ta’zîr cezaları açısından ce- zanın farklı amaçları ön plana çıkmaktadır. Had cezalarında, ceza- nın kefaret ve genel önleme amaçları ön plandadır. Şahsi haklara ilişkin olan kısas ve diyet cezalarında da bu amaçlar ön planda olup, özellikle ölüm cezası bakımından cezanın özel önleme ve ıs- lah amacının bulunduğundan bahsedilemez. Buna karşılık, ta’zîr cezalarında ise, cezanın özel önleme ve ıslah amacı ön plandadır. Bununla birlikte, ta’zîr cezası olarak uygulanabilen farklı ceza tür- leri açısından cezanın farklı amaçları ön plana çıkabilmektedir. Anahtar Kelimeler: Cezalandırmanın Amaçları, Hapis Cezası, Had Cezaları, Kısas ve Diyet Cezaları, Ta’zîr Cezaları ABSTRACT In the context of the purposes of punishment, various theories of punishment have been put forward. While absolute theories of pu- nishment see punishment as an end in itself, relative theories of punishment focus on the purpose of punishment to prevent crime and rehabilitate the offender, and in this context, on its utilitarian aspect. On the other hand, the mixed theory asserts that punish- ment combines the purposes of penance/retribution, general and specific/individual prevention and rehabilitation. All the purposes of punishment are present in imprisonment, which is the main pu- nishment method today. However, in order to realise the purposes of the punishment, it is necessary to ensure that prison sentences are effectively applied. While evaluating the sanctions of Islamic criminal law in the context of the purposes of punishment, the dif- ferent types of punishment in this legal system should be conside- red separately. This is because different purposes of punishment come to the forefront in terms of the types of punishments in Isla- mic law, namely hadd punishments, retaliation/qisas and blood money/diyah punishments, and ta’zîr punishments. In hadd pu- nishments, the penance and general prevention purposes of the punishment are at the forefront. These purposes are also at the fo- refront as for the retaliation and blood money punishments, which are related to personal rights, and especially in terms of the death penalty, it cannot be said that the punishment has a specific pre- vention and rehabilitation purpose. On the other hand, in terms of the ta’zîr punishments, specific prevention and rehabilitation pur- poses of the punishment are at the forefront. However, different Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 603 types of penalties that can be applied as ta’zîr punishment may bring different purposes of punishment into the forefront. Keywords: Purposes of Punishment, Imprisonment, Hadd Pu- nishments, Retaliation and Blood Money Punishments, Ta’zîr Pu- nishments EXTENDED ABSTRACT In the context of the purposes of punishment, various theories of pu- nishment have been put forward in the historical process. While ab- solute theories of punishment, which do not expect any benefit from punishment, see punishment as an end in itself; relative theories of punishment, also called utilitarian theories, focus on the purpose of punishment to prevent crime and rehabilitate the offender, and in this context, on its utilitarian aspect. On the other hand, the mixed theory asserts that punishment combines the purposes of penan- ce/retribution, general and specific/individual prevention and reha- bilitation. All the purposes of punishment are present in imprison- ment, which is the main punishment method today. Depriving a per- son of his/her liberty for a certain period of time will cause pain and suffering to this person and will constitute penance for the crime committed. In this context, with the imprisonment, the penance pur- pose of the punishment will be fulfilled. In addition, imposing a pri- son sentence proportionate to the injustice committed will fulfill the justice purpose of the punishment. Imprisonment will serve the ge- neral prevention purpose of the punishment by having a deterrent ef- fect. Furthermore, imprisonment will also serve the specific preven- tion purpose of the punishment by ensuring the rehabilitation of the offender in such a way as to prevent the offender from reoffending. During the execution phase of the punishment, the rehabilitation purpose of the punishment will be fulfilled through practices aimed at reintegrating the offender into the society. However, in order to realise the purposes of the punishment, it is necessary to ensure that prison sentences are effectively applied and that a system is in place where it is not possible to escape punishment. While evaluating the sanctions of Islamic criminal law in the context of the purposes of punishment, the different types of punishment in this legal system should be considered separately. This is because different purposes of punishment come to the forefront in terms of the types of punish- ments in Islamic law, namely hadd punishments, retaliation/qisas and blood money/diyah punishments, and ta’zîr punishments. In hadd punishments, which are directly determined by the Qur’an and Sunnah, which are related to the rights of God and society, and for Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 604 which forgiveness and reconciliation are not possible, the penance and general prevention purposes of the punishment are at the foref- ront. Especially in cases of corporal punishments, such as the death penalty and amputation, which can be applied as hadd punishment, the purposes of penance and general prevention are essential. Ne- vertheless, there are also, to a lesser extent, specific prevention and rehabilitation purposes in hadd punishments. However, in the case of the death penalty, for example, the punishment does not have a spe- cific prevention and rehabilitation purpose. The death penalty serves only the penance and general prevention purposes of the punish- ment. As for the retaliation and blood money punishments, which are related to personal rights, the penance and general prevention pur- poses of the punishment are at the forefront. Since the death penalty is prescribed as retaliation for the crime of intentional homicide, the- re is no specific prevention and rehabilitation purpose in the pu- nishment of this crime. In terms of the crime of intentional injury, re- taliation is also prescribed as punishment and the offender is punis- hed in the same way as the crime he/she committed. Here, it can be said that especially the penance purpose of the punishment is at the forefront and that the general prevention purpose is also served. However, forgiveness and reconciliation are possible in terms of the retaliation and blood money punishments, which are related to the protection of personal rights, and in the case of forgiveness or recon- ciliation, no punishment will be imposed on the offender or only the blood money punishment will be applied. Therefore, in the case of forgiveness or reconciliation, the purposes of the punishment will not have been realised or will have been partially realised. However, in the case of forgiveness or reconciliation, the State may impose the ta’zîr punishment on the offender, and in such a case, the purposes of the punishment will be fulfilled by the imposition of the ta’zîr punishment. In terms of the ta’zîr punishments, which constitute the third type of punishment in Islamic criminal law, ot- her than the hadd punishments and the retaliation and blood mo- ney punishments, specific prevention and rehabilitation purposes of the punishment are at the forefront. Ta’zîr punishments are mostly applied for the purpose of rehabilitation of the offender and reintegration of the offender into society. However, different types of penalties that can be applied as ta’zîr punishment may bring dif- ferent purposes of punishment into the forefront. For example, in the case of death penalty, the penance and general prevention pur- poses of the punishment are at the forefront, whereas in the case of banishment penalty, the specific prevention and rehabilitation purposes are at the forefront. Therefore, in the case of ta’zîr pu- Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 605 nishments, the prominent purpose of the punishment may be dif- ferent depending on the type of penalty applied. GİRİŞ Suç işleyen kişilerin cezalandırılmasında belirli amaçlar bulun- maktadır1. Tarihsel süreçte cezalandırmanın amaçları konusunda çeşitli görüşler ileri sürülmüş ve bu görüşler çerçevesinde bazı teori- ler geliştirilmiş olup cezanın kefaret, önleme, ıslah gibi çeşitli amaçla- rının bulunduğundan bahsedilmiştir2. Bu görüşlerden bazısı, cezanın kefaret ve adalet amaçlarının esas olduğunu ileri sürmüşken; bazısı ise, cezada genel ve özel önleme amacının ön planda olduğunu belirt- miştir3. Bunun yanında, cezanın ıslah amacının esas olduğu yönünde görüşler de ileri sürülmüştür4. Bununla birlikte, cezalandırmada tüm bu amaçların mevcut olduğunu savunan görüşler de bulunmakta- 1 Nuri Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza Vermenin Teleolojik Boyutu”, Kahraman- maraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2 (2003): 21. Cezalandırmanın amaçları, ceza kavramını meşrulaştırmaktadır. (Melike Belkıs Aydın, “Kant’ın ve Hegel’in Felsefesinde Cezanın Amacı”, İnönü Üniversitesi Hu- kuk Fakültesi Dergisi, 11/1 (2020): 127.) 2 Mahmut Koca ve İlhan Üzülmez, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023), 572-574.; Murat Volkan Dülger, Ceza Hukuku Genel Hü- kümler (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023), 897. 3 “Cezalandırmanın amacını açıklayan teorilerden biri olan mutlak ceza teorisine göre, cezalandırmanın esasını adalet düşüncesi teşkil etmekte olup; ceza, failin iş- lediği suçun kefaretini oluşturmaktadır. Buna karşılık, nispi (yararcı) ceza teorisi, cezanın amacının suçun işlenmesinin önlenmesi olduğunu belirtmektedir. Buna göre, cezanın, başkalarını korkutarak onların suç işlemelerini önleme (genel ön- leme) ve suçluyu uslandırarak onun yeniden suç işlemesini önleme (özel önleme) amaçları bulunmaktadır.” (Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 572-574.) 4 Faruk Erem, Ahmet Danışman ve Mehmet Emin Artuk, Ümanist Doktrin Açısından Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Ankara: Seçkin Yayınevi, 1997), 694. “Modern cezalandırma sistemleri, cezanın ızdırap verici bir gösteri olmaktan çı- karak ıslah edici olması gerektiğini kabul etmekte olup; bu bağlamda, hükümlü- nün yeniden topluma kazandırılması, cezanın ıslah edici bir ceza olmasıyla müm- kün olabilecektir. Günümüzde, kanun gerekçelerinde ve doktrinde cezanın diğer amaçlarından ziyade ıslah amacına vurgu yapılmakta olup; cezanın ıslah amacı temel amaç hâline getirilmiştir.” (Hakan Karakehya, “Modern Cezalandırma Sis- temlerinin Büyük Anlatıları”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 66/1 (2008): 97-98.) Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 606 dır5. Suçluları cezalandırmanın söz konusu amaçlardan bazılarına, hatta mümkünse tümüne hizmet etmesi, cezalandırmanın işlevsel hâle gelerek anlam kazanması açısından önemlidir. Bu bağlamda, ceza yaptırımlarının hangi türü uygulanır olursa olsun, cezalandır- madan beklenen amaçların gerçekleşmesi için çaba gösterilmesi gerekir. Günümüzde suçluların cezalandırılmasında çoğunlukla ha- pis cezası tercih edilmekte olup hapis cezasının cezalandırmanın amaçları bağlamında değerlendirilmesi ve bu doğrultuda bazı çıka- rımlarda bulunulması önem taşımaktadır. İslam ceza hukukunda ise hapis cezasının yanında daha farklı cezalandırma yöntemlerinin olduğu ve bunların hapis cezasına göre çok daha sık uygulama alanı bulduğu ve temel cezalandırma yöntemleri olarak kabul edildiği görülmektedir. İslam ceza hukuku yaptırımlarının cezalandırmanın amaçları bağlamında değerlendirilmesi de önemli bir konuyu teşkil etmektedir. Çalışmamızda öncelikle cezalandırmanın amaçları ele alınacak ve bu çerçevede ceza teorileri ayrı ayrı incelenecektir. Ardından, cezalandırmanın amaçları bağlamında hapis cezası değerlendirile- cek, daha sonrasında ise cezalandırmanın amaçları bağlamında İs- lam ceza hukuku yaptırımları ayrıntılı bir şekilde ele alınacaktır. Bu kapsamda öncelikle İslam ceza hukukunda cezalandırmanın amaç- ları genel olarak açıklanacaktır. Bunun ardından, İslam ceza huku- kundaki ceza türleri olan had cezaları, kısas ve diyet cezaları ile ta’zîr cezaları, cezalandırmanın amaçları bakımından ayrı ayrı de- ğerlendirilecektir. I. CEZALANDIRMANIN AMAÇLARI Toplumsal yaşamda huzuru ve güveni sağlamak amacıyla oluştu- rulan düzen, düzeni koruyucu kuralların ihlâl edilmesi neticesinde bozulursa, bu düzenin yeniden sağlanması için yaptırım uygulanması 5 Cezanın amacını kefaret ve adalet teorisi ile genel ve özel önleme teorisiyle birlik- te açıklayan karma (bağdaştırıcı) teoriye göre; kefaret, adalet, genel önleme ve özel önleme yönleri bulunan ceza, hem geçmişe hem de geleceğe yönelik olup; bu bağlamda, bir yandan toplumu suçtan korurken diğer yandan suçlunun rehabilite edilmesini sağlamalı, aynı zamanda kefaret ve adalet amaçlarını yerine getirmeli- dir. (Dülger, Ceza Hukuku, 917.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 607 gerekir6. Bu bağlamda yaptırım, hukukun kendisine yüklediği yüküm- lülüklere aykırı davranan kişinin haksızlık içeren bu davranışının gerekli kıldığı hukuki sonuçtur7. Toplum düzeni ile insanların maddi ve manevi menfaatlerinin korunması için, suç teşkil eden bir haksızlık gerçekleştiren kişilere yaptırım uygulanması ve bu doğrultuda suçlu- ların cezalandırılması gerekir8. Ceza, suç teşkil eden fiilin karşılığı olarak failin çeşitli hak ve yararlarını etkileyen, devletin gösterdiği bir tepkidir9. Ceza, toplumsal kurallara uygun davranmamış olan bir kişi- yi, toplumun kabul ettiği normlar çerçevesinde hareket eden bir kim- se hâline getirmek amacıyla, söz konusu kişiye işlediği fiilin yanlış, kötü bir fiil olduğunu anlatmaya çalışırken; bunu, ilgili kişiyi bazı hak- lardan mahrum bırakarak gerçekleştirir10. Cezalandırma, belirli amaçlar gözetilerek ve bu amaçları gerçek- leştirecek esaslara uygun şekilde uygulanır11. Bu bağlamda cezalar; gerek suçlular açısından, gerek toplum açısından belirli amaçlar taşı- maktadır12. Ceza kavramının sağlıklı bir şekilde ortaya konulabilmesi, cezanın uygulanmasıyla beklenen amacın ne olduğu ve etkin bir ceza- da bulunması gereken özelliklerin neler olduğu ile yakından irtibatlı- dır13. Bu doğrultuda, cezanın belirlenmesinde ilk yol gösterici olan husus, cezanın amacı olmalıdır14. 6 Nur Centel, “Cezanın Amacı ve Belirlenmesi”, içinde Prof. Dr. Turhan Tufan Yü- ce’ye Armağan, (İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, 2001), 370. 7 İzzet Özgenç, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023), 785. 8 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 21. 9 Ahmet Caner Yenidünya, “Ceza Kavramı, Cezanın Amacı, Nitelikleri ve Çeşitleri”, (Erişim Tarihi: 26.10.2024), https://medium.com/@caneryenidunya/ceza- kavram%C4%B1-cezan%C4%B1n-amac%C4%B1-nitelikleri-ve- %C3%A7e%C5%9Fitleri-73806cbaa62f. Ceza, işlenen bir suç karşılığında devlet tarafından uygulanan yaptırımdır. (Cen- tel, “Cezanın Amacı”, 337.) 10 Ahmet Vedat Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirlerinin Amacı ve Niteliği”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 65/4 (2016): 1519. Ceza, hukuken korunan bazı değerlerden suçlunun yararlanmasının azaltılması ya da engellenmesi suretiyle, onu birtakım yoksunluklarla karşı karşıya bırakır. (Dil- beroğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1534.) 11 Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 572. 12 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 21. 13 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 14 Centel, “Cezanın Amacı”, 358. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 608 Cezayı farklı bakış açıları doğrultusunda farklı anlamlandırmak ve bu suretle cezanın amacını farklı şekillerde belirlemek mümkün- dür15. Nitekim cezanın amacının ne olduğu konusunda çeşitli görüşler mevcuttur16. Cezalandırmanın esasını ve amacını açıklamaya yönelik ileri sürülen çeşitli görüşler, ‘ceza teorileri’ olarak adlandırılmakta- dır17. Cezalandırmanın amacı bakımından kabul edilen üç temel teori grubu bulunmaktadır: kefareti esas alan mutlak ceza teorileri, fayda- cılığı esas alan nispi ceza teorileri ve karma teoriler18. Cezalandırmanın amaçları konusunda tarihi süreçte iki ana görüş mevcut olup (kefaret görüşü ve faydacı görüş); bu görüşlerden biri cezayı geçmişe yönelik olarak görürken, diğeri cezayı geleceğe yönelik olarak görür19. Kefaret teorileri cezanın kendisini bizatihi amaç olarak görürken, faydacı teoriler cezayı başka amaçlara hizmet eden bir araç olarak görür- ler20. Çalışmamızın bu bölümünde, cezalandırmanın amaçlarına dair söz konusu iki ana görüşün dayandığı teoriler olan mutlak ceza teorileri ve nispi ceza teorileri ayrıntılı olarak incelenecektir. Bu incelemenin ardın- dan, üçüncü bir teori olarak ortaya çıkan karma teori ele alınacaktır. A. Mutlak Ceza Teorileri Cezanın uygulanmasını başlı başına amaç olarak gören teoriler, ‘mutlak ceza teorileri’ olarak adlandırılmaktadır21. Mutlak ceza teori- Kanun koyucu, yaptırım sistemine ilişkin düzenlemeler yaparken, cezanın amaç- larını gözden uzak tutmamalı; hâkimler de somut olayda cezayı belirlerken müm- kün olduğunca cezanın amaçlarına dikkat etmelidir. (Yenidünya, “Ceza Kavramı”.) 15 Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 572. 16 Centel, “Cezanın Amacı”, 337. “Cezalandırmanın amacı, cezanın uygulanmaya başlandığı ilk dönemlerden gü- nümüze kadar devlet idarecilerinin, filozofların, hukukçuların, sosyologların, psi- kologların, fikir adamlarının, ahlak bilimcilerin, kısaca tüm toplum bilimcilerin, hatta toplumun tamamının ilgisini çekmiştir. Sosyolog, psikolog, düşünür, ahlak bilimci gibi bilim adamlarının, cezanın amacına ulaşmasında hukukçulara destek- lerinin olacağı muhakkaktır.” (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 21-22.) 17 Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 572. 18 Sururi Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı Üzerine”, Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 13/1-2 (2009): 24. 19 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1524. 20 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 24. 21 Centel, “Cezanın Amacı”, 337. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 609 leri kapsamında, kefaret ve adalet teorileri belirtilebilir22. Cezanın amacıyla ilgili olarak, kefaret ve adalet teorilerine göre, cezadan her- hangi bir fayda veya netice beklenmemekte olup, cezanın meşruluğu doğrudan kendisinden kaynaklanmaktadır23. Mutlak ceza teorileri, esasen cezanın bir amacı olduğu anlayışın- dan yola çıkmamakta ve cezanın uygulanmasının bizzat amaç olduğu- nu kabul etmekte olup bu teorilere göre, cezanın uygulanmasıyla bir- likte, adalet yerini bulmuş ve intikam duyguları tatmin edilmiş olacak- tır24. Mutlak teorilerin en önemli savunucularından olan Kant’a göre, cezalandırmadan ne kadar fayda sağlanırsa sağlansın, bu fayda ceza- landırmanın haklılaştırılması için kullanılmaz; cezalandırmanın başka hiçbir faydası olmasa bile, suçlu yine de cezalandırılmalıdır25. Cezayı sadece geçmişle ilgili gören mutlak teoriler26, cezayı ya geçmişteki suçun karşılığı için verilmiş bir kefaret ya da bozulan sosyal düzeni yeniden onaran bir çare olarak değerlendirirler27. Mutlak ceza teorile- ri kapsamında yer alan ‘kefaret teorisi’ ve ‘adalet teorisi’ çalışmamızın bu bölümünde ayrı ayrı ele alınacaktır. 1. Kefaret Teorisi Kefareti esas alan teoriye göre, cezalandırmanın kendisinden baş- ka amacı olamaz; cezalandırmanın kendisi bizatihi amaçtır28. Cezayı bir 22 Centel, “Cezanın Amacı”, 337. 23 Yenidünya, “Ceza Kavramı”.; Dülger, Ceza Hukuku, 899. 24 Centel, “Cezanın Amacı”, 338. 25 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 20. “Mutlak teoriye göre, cezanın uygulanması kendi başına bir amaçtır ve bu bağlamda, cezanın uygulanması bakımından başka amaçlar aranması yersizdir. Dolayısıyla, ceza- landırmayla sosyal bir fayda sağlanması amaçlanmamaktadır.” (Veli Özer Özbek vd., Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler, (Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2024), 616.) 26 Mutlak teorilere göre, ceza, geleceğe yönelik değil, geçmişe yöneliktir. (Dülger, Ceza Hukuku, 897.) 27 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 17. 28 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 15. Cezayı bir kefaret ve başlı başına bir amaç olarak görenlerin başında Kant gelir. (Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 25.) Kant’a göre, cezalandırma kanunun mutlak emri olup; ceza, her türlü yararcı gö- rüşten bağımsız olarak, fail tarafından işlenen suç ve kötülüğün kefaretini teşkil etmektedir. (Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 572-573.) Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 610 kefaret olarak gören teori, cezalandırmayı gelecekle ilgili değil, geçmiş- le ilgili bir işlem olarak değerlendirmektedir29. Kefaret teorisine göre, kötülük yapan kimse bunun karşılığını görmelidir ve bu anlamda ceza, geçmişe yönelik olup failin kusuru ancak ceza uygulanmasıyla telafi edilebilir30. Cezanın geçmişe yönelik olarak uygulandığını kabul eden bu görüşe göre; ceza, öç alma, yapılanın karşılığını ödetme amacını taşır31. Bununla birlikte, doktrinde Özgenç, kefaret kavramını, suç teşkil eden fiil karşısında faile ızdırap verilmesi, acı çektirilmesi şeklindeki genel olarak kullanılan anlamından farklı bir anlamda kullanmakta olup, azınlıkta kalan bu görüşe göre; ceza yaptırımı ile güdülen asıl amaç, suç teşkil eden haksızlığı gerçekleştiren kişinin, bu suçu işlemek dolayısıyla içinde bulunduğu kusurluluk durumundan ibra olmasını sağlamaktır32. Bunu teknik anlamda ceza olarak tanımlayan Özgenç; cezanın birincil amacının kefaret teşkil etmesi olduğunu ve kefaretin, kişinin işlediği suçtan dolayı kusurunun örtülmesi, kişinin resosyalize edilmesi anlamına geldiğini ifade etmektedir33. Cezanın amacı konusundaki en eski düşünce, cezanın kefaret ol- duğu görüşü olup; bu teorinin esası, ‘göze göz, dişe diş’ anlayışıdır34. Bu bağlamda, cezanın kusurla orantılı olması da kefaret düşüncesinin bir gereğidir35. Kefaretin, cezanın amacı değil, onun mahiyeti (özü) olduğunu savunan hukukçu- lar da bulunmaktadır. (İlham Rahimov, Suç ve Ceza, çev. Tuğrul Veli (İstanbul: Türkiye Barolar Birliği Yayınları, 2014), 75.) 29 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 16. 30 Centel, “Cezanın Amacı”, 338. Cezanın ödetme (kefaret) amacı bakımından ceza, geçmişe yöneliktir ve bu bağlam- da, suçlu değil, işlenen suç esas alınmaktadır. (Özbek vd., Türk Ceza Hukuku, 616.) 31 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1524-1525. Cezanın amacının öç alma olduğuna ilişkin yaklaşım, cezalandırma hakkını intikam iç- güdüsünün tezahürü olarak gören anlayışa uygundur. (Rahimov, Suç ve Ceza, 73.) 32 Özgenç, Türk Ceza Hukuku, 37-38. 33 Özgenç, Türk Ceza Hukuku, 37-38. 34 Centel, “Cezanın Amacı”, 338. Kant, kısas (lex talionis) düşüncesine yol açabilecek biçimde, “İnsan suç işlediği zaman aslında suçu kendisine karşı işlemiş olacaktır” demektedir. (Aktaş, “Ceza- landırmanın Amacı”, 19.) Kant, suçluya yönelik uygulanacak cezanın türü bakımından kısası öngörmüş olup; buna göre, suçlunun gerçekleştirdiği fiile aynı türüyle karşılık verilmesi ge- rekir. (Aydın, “Cezanın Amacı”, 127.) 35 Centel, “Cezanın Amacı”, 347. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 611 Kefaret, kötülük işleyen kimsenin ödemesi gereken bedel (karşı- lık) olarak ifade edilebilirken; bu bedel, işlenmiş olan fiilin dengelen- mesini, telafisini, tazminini ve dolayısıyla ihlâl edilenin (kaybettirile- nin) yeniden tesisini kapsar36. Kefaret teorisine göre, cezanın amacı, failin verdiği zararı yahut topluma borcunu ödemesidir ve bu bağ- lamda, fail, acı çekerek işlediği fiilin karşılığını görmelidir37. Bu teori- ye göre, ceza sadece suçlunun acı çekmesi için verilir38. Ceza, niteliği gereği, kişiye uğrattığı yoksunluk ölçüsünde acı ve ızdırap vermekte- dir39. Suç işleyen kişinin acı çekmesi, aynı zamanda toplumun adalet duygusunun tatmin edilmesini sağlayacaktır40. Cezalandırmada kefareti esas alan yaklaşıma göre, ceza, suçlunun işlediği fiilin ortaya çıkardığı haksızlığı esas alır ve dolayısıyla ceza, suçun kefaretinin ödenmesini sağlayıp toplumdaki moral dengenin onarılmasına yönelik olmalıdır41. Kefaret, faile işlediği suçun ağırlığını hissettirmek ve cezasını ödetmek anlamına gelmekte olup; suç işle- mekle topluma karşı borçlu hâle gelmiş olan suçlu, çektiği cezayla borcunu ödemiş olur42. Bu bağlamda kefaret, suçlunun cezasını çeke- 36 Rahimov, Suç ve Ceza, 79-80. 37 Pınar Bacaksız, “Cezalandırma ve Topluma Yeniden Kazandırma”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16/ Özel Sayı (Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan) (2014): 4919. Kant ve Hegel’in cezanın amaçlarına ilişkin mutlak teorisi, işlenen suç karşılığında bir öç (kefaret), bir bedel ödettirilmesini içermektedir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 75.) 38 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 15. 39 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Bir görüşe göre, kefaret, cezanın amacı değil, cezanın bizzat içeriğini tanımlayan bir husustur. (Rahimov, Suç ve Ceza, 77.) 40 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1519. Mutlak teorilere göre, ceza, failin işlediği suçun kefaretini teşkil etmekte olup, failin ceza- landırılmasıyla birlikte adalet de yerine getirilmiş olacaktır. (Dülger, Ceza Hukuku, 897.) Öç (kefaret), suçun işlenmesi sonucunda ortaya çıkan öfke, kızgınlık duygusuna dayanmakta olup, toplumdaki sosyal adalet duygusunu (kamu vicdanını) tatmin etmede kullanılan bir vasıtadır. (Rahimov, Suç ve Ceza, 77.) “Bununla birlikte, kefaret düşüncesinin insanların temel duygusundan kaynak- landığı şeklindeki yorum, her suç bakımından geçerli bulunmayabilir. Örneğin, uyuşturucu madde içen bir gencin cezalandırılmasını toplum önemsemeyebilir, ondan intikam almak istemeyebilir.” (Yenidünya, “Ceza Kavramı”.) 41 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 16. 42 Samire Hasanova, “İslam Ceza Hukukunda Maslahat Prensibi Açısından Cezalar ve Cezanın Şahsiliği İlkesinin Değerlendirilmesi”, Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3/1 (2017): 103. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 612 rek yanlışından, günahından arınması, toplumla arasındaki hesabın kapatılması anlamını taşımaktadır43. 2. Adalet Teorisi Mutlak ceza teorilerinden bir diğeri olan adalet teorisine göre, ceza verilmesi bir amaca yönelik değildir; cezalandırma ile sadece adalet düşüncesinin gerçekleştirilmesi istenmekte olup, adaletin yeri- ni bulması için ceza verilmesi gerekir44. Kant, adalet teorisi çerçeve- sinde ölüm cezasını dahi meşru görmekte ve cinayet suçundan dolayı suçlu olduğuna karar verilen bir kişi hakkında ölüm cezasının uygu- lanmasının bütün insanların yok olmasından daha iyi olduğunu, zira, böyle bir durumda adaleti sağlayacak başka bir seçenek olmadığını, adalet ve haklılık düşüncesinin bunu gerektirdiğini, bu düşüncenin yok olması hâlinde ise dünyada artık insan hayatının bir değeri kal- mayacağını ifade etmektedir45. Cezanın kefaret amacı doğrultusunda, failin kendi kendisiyle bir çatışmaya girmesi ve bunun sonucunda, onun insani ve sosyal yönünün, dokunulmazlık ve dürüstlü- ğünün tekrar sağlanması hedeflenmektedir. (Özbek vd., Türk Ceza Hukuku, 616.) 43 Centel, “Cezanın Amacı”, 338. Doktrinde Gölcüklü, mutlak ceza teorileriyle ilgili yapılan eleştirilere katılmakla birlikte, cezada kefaret düşüncesinin suçluların ıslahında etkili bir unsur olduğu- nu, gerek bizzat suçlu üzerinde gerekse toplumun suçluya karşı olan davranışında terbiye edici bir fonksiyon gördüğünü ifade etmekte olup; yazara göre, “cezasını çekmek suretiyle suçunun yükünden kurtulduğuna inanan suçlunun ceza uygu- lamasına vereceği cevap, bu inanca sahip bulunmayanınkinden farklı olacağı gibi; cezasını çekerek suç lekesinden temizlendiğine inanılan suçluya karşı toplumun bilahare takınacağı tavır da değişik olacaktır”. (Feyyaz Gölcüklü, Türk Ceza Siste- mi (Hürriyeti Bağlayıcı Cezalar) (Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fa- kültesi Yayınları, 1966), 13, Aktaran: Yenidünya, “Ceza Kavramı”.) 44 Centel, “Cezanın Amacı”, 338. Mutlak ceza teorisi, cezalandırmanın esasını adalet düşüncesine dayandırmakta olup; bu bağlamda adalet, suç teşkil eden fiilin bir ceza ile karşılanmasını gerek- tirmektedir. (Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 572.) Kant’a göre, cezanın amacı, suçun işlenmesi sonucunda zarar gören adaletin yeni- den tesis edilmesinin sağlanması olmalıdır. (Aydın, “Cezanın Amacı”, 127.) 45 Immanuel Kant, The Philosophy of Law, çev. W. Hastie, 1887, 196, Aktaran: Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 19.; Aydın, “Cezanın Amacı”, 132.; Guus Duindam, “How Can Punishment be Justified? On Kant’s Retributivism”, (Erişim Tarihi: 24.12.2024), https://open.library.okstate.edu/introphilosophy/chapter/how- can-punishment-be-justified-on-kants-retributivism/. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 613 Adalet teorisi, adalet düşüncesinin korunmasını ve bu bağlamda adaletin gerçekleştirilmesi için ceza uygulanmasını esas almaktadır; ancak, salt adaleti gerçekleştirmek için ceza veriliyor olması duru- munda, her suçun yaptırıma bağlanması gerekeceğini söylemek mümkündür46. Buna karşılık, kovuşturma şartlarının gerçekleşmeme- si, zamanaşımının dolması, hâkimin cezanın ertelenmesine karar vermesi gibi hâllerde veya suçta siyah sayılar denilen durumun söz konusu olması hâlinde, birtakım suçların cezasız kalması söz konusu olmakta, bu hâllerin çoğunda devlet, belirli şartlar altında cezanın uygulanmasından vazgeçmektedir47. Dolayısıyla bu gibi hâllerde, ada- let teorisinin cezalandırma bakımından ortaya koyduğu temel düşün- ceye aykırı uygulamalar söz konusu olmaktadır. B. Nispi Ceza Teorileri Cezanın amacı hakkında ileri sürülen görüşler doğrultusunda, aydınlanma çağında bağımsız bir önleme teorisi kurulmuş ve kefaret teorisi önemini kaybetmiştir48. Önceleri ceza bir kefaret ve kötülüğe karşı muhakkak surette verilmesi gereken bir karşılık olarak değer- lendirilirken; daha sonrasında ceza hukuku, cezanın genel ve özel önleme amaçlarının gerçekleştirilmesini ön plana almaya başlamış- tır49. Mutlak teorilerin karşıtı olan nispi teorilere göre, ceza gelecek için verilir ve cezanın amacı suçu önlemektir50. Bu bakımdan, nispi ceza teorilerinde faydacılık ön plana çıkmakta olup bu teoriler ‘fayda- cı teoriler’ olarak nitelendirilmektedir51. Faydacı teorinin cezalandır- ma amacı gelecekle ilgili olup, önleme amacı geleceğe dönük bir işlev 46 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 47 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 48 Centel, “Cezanın Amacı”, 341. 49 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 10. Batıda hukuk alanında belli bir merhale kat edildikten sonra hukukçular çoğunlukla, cezayı salt geleceğe yönelik kabul ederek, cezaların hukukiliğini faydasına bağlayan görüşü ön plana çıkarmaya başlamışlardır. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 22.) 50 Centel, “Cezanın Amacı”, 340. Nispi (yararcı) ceza teorisine göre, cezanın amacı, gelecekte suç işlenmesinin ön- lenmesidir. (Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 573.) 51 Özbek vd., Türk Ceza Hukuku, 617. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 614 görür52. Faydacı teoride, cezanın suç işlemeyi önleyerek toplumsal faydayı gerçekleştireceği savunulmaktadır53. Nitekim, faydacı teorinin en önemli temsilcilerinden olan Bentham’ın faydacılığı açısından ce- zaların amacı, kötülükleri, yani suçları önlemektir54. Faydacı teoriler (nispi teoriler), cezayı, sonuçları açısından meş- rulaştırmaya çalışmıştır55. Faydacı teoriler açısından cezanın amaçları arasında, suçların işlenmesinin önlenmesi (genel ve özel önleme) ve suçluların ıslahı görülür56. Çalışmamızın bu bölümünde, cezanın genel ve özel önleme amacı ile ıslah amacına değinilecektir. 1. Cezanın Genel Önleme Amacı Cezanın genel önleme amacı, suç işleyenlerin nasıl cezalandırıldı- ğı gösterilmek suretiyle, suç işlememiş kimseler üzerinde psikolojik etki yapılarak, onların suç işlemesinin önlenmesini ifade etmektedir57. Cezanın genel önleme amacına göre ceza, cebir ve caydırma yoluyla suçun önlenmesi ve kamu düzeninin sağlanması için bir araçtır58. Ce- zanın önemli işlevlerinden biri, başkalarını korkutarak, onların suç işlemesinin önüne geçmek, onları suçtan caydırmaktır59. Caydırma, uygulanacak ceza ile suç işlemeyen diğer kişileri cezadan çekinerek 52 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 2. Cezanın önleme amacı bakımından ceza, geleceğe yöneliktir ve bu bağlamda, işle- nen suç değil, suçlu esas alınmaktadır. (Özbek vd., Türk Ceza Hukuku, 617.) Platon, kanunlar üzerine konuşmasında, cezanın artık işlenmiş bir suç adına değil, onun gelecekte tekrarlanmasının önlenmesi adına uygulandığını ifade etmektedir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 73.) 53 İlhan Üzülmez, “Ceza Sorumluluğunun Esası ve Cezalandırmanın Amacına Dair Düşünce Hareketleri (Ceza Hukukunda Okullar Mücadelesi)”, Atatürk Üniversitesi Erzincan Hukuk Fakültesi Dergisi, V/1-4 (2001): 266-267. 54 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 12. Faydacı ceza felsefesinin en önemli temsilcileri olan Beccaria ve Bentham’ın, mo- dern hukuk düşüncesi üzerinde etkileri büyük olmuştur. (Aktaş, “Cezalandırma- nın Amacı”, 24-25.) 55 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 2. 56 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 24. Klasik ceza hukuku doktrininde de, genel önleme ve özel önleme olmak üzere cezanın iki temel amacından söz edilmektedir. (Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4917.) 57 Üzülmez, “Ceza Sorumluluğunun Esası”, 291. 58 Rahimov, Suç ve Ceza, 94. 59 Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 573-574. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 615 bu tür bir davranışı gerçekleştirmekten uzaklaştırmayı amaçlar60. Cezanın ibret verici ve korkutucu olma niteliği, caydırma (genel ön- leme) amacında işe yaramaktadır61. Dolayısıyla, cezanın başkaları açısından ibret teşkil etme özelliği, genel önleme amacının gerçekleş- tirilmesini sağlamaktadır62. Bu bağlamda, ceza, bireyler üzerinde etki göstererek, onları suç işlemekten alıkoyma görevini yerine getirir ve böylece genel önlemeyi sağlar63. Toplum düzeninin korunması bakımından genel önleme sağ- lanmalıdır64. Genel önleme teorisine göre, cezanın amacı korumadır, ancak koruma faile değil topluma yönelik olup, suç karşılığında ceza verileceğini bilmek ve suç işleyenlere ceza verildiğini görmek top- lumu suçtan korur65. Bu bakımdan, cezanın genel önleme amacının etkili olabilmesi için, bireylerin suç işlediklerinde yakalanıp yargı- lanacaklarına ve belirli bir cezaya maruz kalacaklarına inanmaları gerekir66. Zira, potansiyel suçluları cezanın ağırlığından ziyade, ya- kalanma riskinin yüksekliği etkilemektedir67. Faydacı teorinin önemli temsilcilerinden olan Beccaria’ya göre, suçların etkili bir biçimde önlenmesi, cezaların sertliğine/şiddetine değil, kesinliğine bağlı olup; küçük bir cezanın kesinliği, kendisinden kaçma ümidi olan daha şiddetli bir cezanın korkusundan daha güçlü bir iz ve etki bırakır68. 60 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1525. 61 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1525. 62 Centel, “Cezanın Amacı”, 347. 63 Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 574. 64 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Nitekim, cezanın genel çerçevedeki amacı, toplumsal yaşamı olanaklı kılmaktır. (Centel, “Cezanın Amacı”, 370.) 65 Centel, “Cezanın Amacı”, 345. 66 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Suçta ve cezada kanunilik prensibi, ceza adaletinin çabukluğu ve cezanın kesinliği, genel önlemeye hizmet etmektedir. (Yenidünya, “Ceza Kavramı”.) 67 Centel, “Cezanın Amacı”, 371. Suç işleme düşüncesinin oluşmasının hemen sonrasında, kişinin zihninde ceza- landırılma kanaatinin oluşması, suç işleme arzusunu söndürebilmeye, kanuna ay- kırı fiili önlemeye muktedirdir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 89.) 68 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 5. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 616 İşlenen suçlar karşısında ceza verileceğini bilmek, toplumda gü- ven duygusunu, hukuka bağlılığı ve hukuk bilincini güçlendirir69. Bu bağlamda, genel önlemenin bir yönü, hukuk düzeninin varlığına ve nüfuzuna güveni devam ettirmesi ve güçlendirmesi olup; günümüzde genel önlemenin bu yönü, korkutma etkisinden daha önemli görül- mektedir70. 2. Cezanın Özel Önleme Amacı Cezanın özel önleme amacına göre; uslandırma (özel önleme), uygulanacak ceza ile suç işleyen kişinin bir daha suç işlememesini sağlayarak onu ve toplumu korumayı amaçlar71. Cezanın özel önleme etkisiyle, suç işlemiş olan kişinin toplum açısından zararsız hâle geti- rilmesi, yeniden suç işlemesinin önlenmesi amaçlanır72. Cezaya mahkûm edilen kişi, elindeki hakları kaybettiği için işin doğası gereği acı çekmekte olup73, bu sayede söz konusu kişi elindeki hakları bir daha kaybetmemek için suç fiillerini bir daha yapmamaya yönelir ve bu şekilde ceza, bastırma görevini icra eder74. Bununla birlikte, Dev- let, suçluları acı çektirme amacıyla cezalandırmazken; acı çektirme, ceza ile hedeflenen nihai amaç olan suçun önlenmesi amacına ulaş- mada sadece bir araç olarak gereklidir75. Cezanın özel önleme amacının gerçekleştirilmesi için, cezanın tü- rü ve oranı suçluyu bir daha suç işlemekten alıkoyacak şekilde belir- lenmeli iken; bu bakımdan ceza, suçluya, işlediği suçun sonuçlarının çok acı verici olduğunu, bir daha suç işlemeyeceğini çünkü cezalandı- rılma riskini tekrar göze alamayacağını söyletecek kadar ciddi olmalı- 69 Centel, “Cezanın Amacı”, 356. 70 Centel, “Cezanın Amacı”, 345-346. 71 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1525. 72 Özbek vd., Türk Ceza Hukuku, 617. 73 Izdırap ve mahrumiyet çektirilmesini içermeyen bir ceza düşünülemez. (Rahimov, Suç ve Ceza, 82.) 74 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1519. 75 Rahimov, Suç ve Ceza, 82. Ceza vasıtasıyla acı, ızdırap çektirme, suç işlemekten caydırma ve suçu önleme bakımından gerekli bir özellik olsa da, bu durum, hiçbir şekilde cezanın ızdırapçı bir amaca hizmet ettiği anlamına gelmemektedir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 82.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 617 dır76. Bu bağlamda bir değerlendirmede bulunan Beccaria’ya göre; suçlar, toplumun güvenliği ve huzuru için ne kadar yıkıcı ise ve suçla- rın işlenmesini teşvik edici unsurlar ne kadar güçlü ise, kanun koyu- cunun suçları önlemek için kullandığı araçlar da o kadar güçlü olmalı- dır77. Cezanın bir amacı da suçlunun toplumdan çıkartılması, tasfiye edilmesi olabilecek olup, suçlu için uslandırıcı amacın gerçekleşmesinin imkânsız hâle geldiği kanaati oluştuğunda, toplumun korunması, ceza- nın başta gelen amacı hâline gelir ve bu durumda da suçlunun ya top- lumdan çıkartılması ya da tamamıyla tasfiye edilmesi yoluna gidilir78. Suçluyu tecrit ederek toplumu ondan koruma düşüncesi doğrultusun- da, onu hapiste tutarak veya ölüm cezasına çarptırarak, onun daha fazla suç işleme kapasitesinin ortadan kaldırılabileceği kabul edilir79. Bunun- la birlikte, modern ceza anlayışıyla birlikte, cezanın temel amacı suçlu- nun ıslahı ve yeniden topluma kazandırılması yönünde geliştiğinden, tasfiye edici cezanın taraftarları azalmış ve birçok hukuk sisteminde bu nitelikteki cezalar yürürlükten kaldırılmıştır80. 3. Cezanın Islah Amacı Cezanın amaçlarından biri, suçluyu ıslah etmek ve topluma yeni- den kazandırmaktır81. Cezanın ‘ıslah edici fonksiyonu’/‘rehabilitasyon amacı’, mahkûm edilmiş suçlunun mesleki ya da eğitsel terbiye veya terapi yoluyla toplumdaki yapıcı yerini tekrar almasını hedefler82. 76 George F. Cole ve Christopher E. Smith, The American System Of Criminal Justice, 1998, 406, Aktaran: Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 77 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 6. 78 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1526. 79 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 80 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1526. 81 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1530-1531. İnsanilik (hümanizm) ilkesi, ceza hukukunda cezaya hükmedilirken ve hükmedi- len bu cezalar infaz edilirken, hükümlünün durumunun gözetilmesini (bireysel- leştirme) ve onun yeniden topluma kazandırılması amacıyla hareket edilmesini gerektiren ilkedir. (Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 55.) Bu bakımdan, hümanist ceza hukuku anlayışına göre, cezanın temel amacı suçlu- nun ıslahı olmalıdır. (Erem, Danışman ve Artuk, Ümanist Doktrin, 733.) 82 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 618 Cezanın uslandırma (özel önleme) amacı bakımından önemli bir hu- sus, cezanın müeyyide olarak kabulünden çok iyileştirme vasıtası olarak kabulü anlayışına gelinmesi olmuştur ve bu husus özellikle cezanın infazı aşamasında kendisini göstermektedir83. Bu bağlamda, cezanın infazıyla, hükümlünün gelecekte sosyal sorumluluğa sahip bir birey olarak suçsuz bir yaşantı sürmeye yatkın hâle getirilmesi amaç- lanmalıdır84. Failin ıslahı amacı, faili tekrar suç işlemekten korumaya yönelik- tir85. Bu bağlamda, cezanın, suçluyu ıslah ederek onun yeniden suç işlemesini önlemesi gerekir86. Günümüz hukuk anlayışında, suçluyu topluma yeniden intibak edebilecek hâle getirmek ve böylece onu suçta tekerrüre düşmekten korumak, cezanın başta gelen amaçların- dan biri olarak kabul edilmektedir87. Cezaları meşrulaştırmanın en modern yolu, rehabilitasyon idea- lidir88. Bu bakımdan, müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olan kişiler için dahi bir topluma yeniden kazandırma planına ihtiyaç var- Cezanın uygulanmasının ardından suçlunun ıslah edilmemiş olarak topluma dönmesi, toplumu savunmasız bırakabilmektedir. (Mehmet Emin Artuk vd., Ceza Hukuku Genel Hükümler, (Ankara: Adalet Yayınevi, 2024), 826-827.) 83 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1525. Faydacı görüş, cezanın eğitici olması gerektiği düşüncesini ortaya çıkarmış olup; buna göre, cezalar, salt suçluları cezalandırmayı değil, onları kötüye sevk eden düşüncelerden arındırarak yeniden sağlıklı bir birey olarak topluma kazandırma- yı amaçlamalıdır. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 22.) İnsanlık kanunlarına göre kurulan bir ceza hukuku, vahşileşmediği için suçu önle- yici olamadığı yönünde eleştirilere maruz kalabilirse de insanlık yolundan ayrıl- maması sebebiyle takdiri hak etmektedir. (Erem, Danışman ve Artuk, Ümanist Doktrin, 34.) 84 Özgenç, Türk Ceza Hukuku, 94. 85 Centel, “Cezanın Amacı”, 347. 86 Erem, Danışman ve Artuk, Ümanist Doktrin, 689. 87 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 32. Günümüzde devletin cezalandırma hakkından ziyade ıslah etme hak ve görevi üzerinde durularak, cezanın ıslah edici yönü ön plana alınmalıdır. (Erem, Danış- man ve Artuk, Ümanist Doktrin, 694.) 88 Cole ve Smith, The American System, 409, Aktaran: Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Ceza, hükümle birlikte kesilmiş, donmuş bir kavram olmayıp; mahkûmu ıslah edebilecek, hareketli bir kavramdır. (Erem, Danışman ve Artuk, Ümanist Doktrin, 734.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 619 dır89. Suçlu ile toplum arasındaki bağları kuvvetlendirmek devletin görevi iken, bunun için hukuk devletinin ‘ıslah edici devlet’ niteliğini kazanması gerekmektedir90. Özel önleme amacını bir kenara bırakan ve devletin bireyi şekil- lendirmesinin mümkün olmadığını ifade eden klasik anlayış91, yirmin- ci yüzyılda yerini, topluma yeniden kazandırmanın ve özel önlemenin ön plana çıktığı daha farklı bir anlayışa bırakmıştır92. Ceza hukukunda 89 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4931. “Müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olan kişilerin ıslah edilerek topluma yeniden kazandırılmasına çalışılması, gereksiz bir çaba olarak değerlendirilemez. Zira, müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş bir suçlunun dahi belirli bir süre sonra koşullu salıverilmeden yararlanarak topluma yeniden dönme imkânına sa- hip olması, suç siyaseti açısından bir zorunluluktur.” (Artuk vd., Ceza Hukuku, 15.) Ne kadar ağır bir cezaya mahkûm edilmiş olursa olsun, hükümlünün koşullu salıverilmeden yararlanarak toplumsal hayata yeniden geri dönme ümitlerinin canlı tutulması gerekirken, aksi takdirde, suçlunun cezalandırılmasıyla güdülen amaca aykırı davranılmış olunacaktır. (Özgenç, Türk Ceza Hukuku, 874.) Bir daha gün yüzü görebileceğine dair ümidini tamamen yitirmiş olan bir hüküm- lü bakımından cezanın infazıyla güdülen amaçların gerçekleşmesini beklemek, salt hayalden başka bir şey olamaz. (İzzet Özgenç, “İnsan Öldürme ile İlgili Kur’an Hükümlerinin Günümüz Ceza Hukuku Düşüncesine Aktarılması”, içinde Dr. Dr. h.c. Silvia Tellenbach’a Armağan, ed. Feridun Yenisey vd., (Ankara: Seçkin Yayıncı- lık, 2018), 506.) 90 Erem, Danışman ve Artuk, Ümanist Doktrin, 39. Suçluların ıslah edilmesi, devletin görevlerinden biridir ve devletin ceza yoluyla suçluları ıslah etmesi, bir çeşit ahlâk tedavisi işlevi görmektedir. (Erem, Danışman ve Artuk, Ümanist Doktrin, 694.) 91 Kant ve Hegel, ıslah düşüncesiyle çoğunluğun azınlığa kendi yaşam biçimini em- poze etmesini insan onurunun ihlâli olarak görmekte olup, Alman Anayasa Mah- kemesi de bir kararında devletin bireyi ıslah etme görevinin bulunmadığını be- lirtmiştir. (Centel, “Cezanın Amacı”, 342.) 92 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4923. “Cezaların yerine getirilmesinde, toplumun öç alma duygularını doyurmayı ve ceza yaptırımlarının etkili bir ibret olması esasını benimseyen eski ceza hukuku anlayışı, toplumların uygarlık düzeyinin büyük ölçüde geliştiği ve insan haysiyeti- nin daha çok gözetildiği zamanımızda hemen hemen tüm olarak terkedilerek, ye- rine suç işleyenleri kişiliklerine uygun eğitim, öğretim ve çalıştırma yolları ile dü- zeltme ve kendilerini topluma tekrar yararlı bireyler haline getirme gibi, hem in- sanca hem de toplumsal ilke ve amaçlara dayanan yeni bir sistem, bütün batı ül- kelerince öngörülmüş bulunmaktadır. Ceza evlerinden çıktıktan sonra pişman olmuş ve artık düzelmiş bulunan hükümlü kişilerin toplum içinde, yeniden suç iş- lemelerine engel olunması yönünden izlenmeleri ve hatta bir bakıma suçluluğa karşı korunmaları da bu yeni ve insan haysiyetine daha uygun düşen çağdaş yeri- Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 620 klasik ve pozitivist okulun ardından gelen ve insani bilimlerin gelişi- minin de etkisiyle ortaya çıkan ‘yeni sosyal savunma okulu’, toplumun korunması uğruna suçlunun feda edilmemesini ve onun topluma ka- zandırılması için çaba gösterilmesini savunmuştur93. Bu okul, suçlula- rın ıslahı için tedavi yöntemini öngörmekte ve antisosyal suçlunun tedavi edilerek kanunlara uygun bir biçimde yaşamını sürdürmesinin sağlanacağını düşünmektedir94. Bu bağlamda, yirminci yüzyıl boyunca suçun nedenleri ve suçlu kişilikleri üzerinde yapılan araştırmaların büyük çoğunluğu, tedavi tekniklerinin bulunup geliştirilmesi amacına yönelik olmuştur95. ne getirme sisteminin kapsamı içine girmektedir. Cezaların yerine getirilmesi ko- nusunda yapılmış bulunan bütün bilimsel araştırma ve denemelerin ve bu arada sürekli bir şekilde gözlenen çeşitli uygulamaların verdiği sonuçlara göre, hüküm- lünün sadece dışardan ve doğrudan doğruya yapılacak etkilerle düzelmiş hâle ge- tirilmesi her vakit mümkün olamamaktadır. Nitekim, bir yandan sıkı ve amansız bir disiplin ile sürekli bir ceza tehdidi ve öte yönden yumuşak bir hatırlatma ile telkinlerin etkisi, hükümlüleri tekrar iyi halli birer kişi yapmaya çoğu kez yetme- mekte ve bu nedenle, onları tekrar doğal durumlarına çevirmek için, kendi istek, bilinç ve gereksinmelerini üstün tutacak bir yol izlenmesi zorunluğu doğmaktadır. Çağdaş ceza hukukunda ceza yaptırımlarının konulmasındaki esas amaca uygun olarak bu yaptırımların yerine getirilmesinde de temel ilke, ceza hükümlülerinin iç varlığına ve dünyasına girerek esasta onu düzeltmek, yeniden suç işlemesinin ve toplum için sürekli bir tehlike olmasının önüne bu yolla geçmek ve dolayısıyla topluma tekrar yararlı birey haline getirildikten sonra toplum içine serbest bı- rakmak olması gerektiğine göre, böyle bir düzeltme yoluna yönelmede, hükümlü- nün kendi istek ve bilinci ile duyacağı gereksinmenin ortaklığını sağlamak başarı için önde gelen koşulları oluşturmaktadır. Böyle bir başarılı sonuç ise, çağımızın bütün uygar ülkelerinde gittikçe artan bir ölçüde uygulanan (yerine getirmenin yumuşatılması, hükümlülerin ceza yaptırımlarının yerine getirilmesi süresince çeşitli yönlerden topluma yaklaştırılması ve tekrar kazandırılması) yolu ile elde edilebilir.” (Anayasa Mahkemesi, 09.03.1971, E. 1970/42, K. 1971/30, https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/14021.pdf, Erişim Tarihi: 30.10.2024, Resmi Gazete Tarih-Sayı: 23/11/1971-14021) Kanaatimizce, söz konusu AYM ka- rarında “infaz” kavramı yerine “yerine getirme” kavramının kullanılması yerinde olmamıştır. Nitekim, kararda birçok yerde “infaz” yerine “yerine getirme” kavramı kullanılmışken, “infaz hukuku” denilmekten de kaçınılamamıştır. Kanaatimizce, doğru olan da budur. “İnfaz hukuku” yerine “yerine getirme hukuku” şeklinde bir kullanım, oldukça gereksiz bir dil saplantısının ürünü olacaktır. 93 Üzülmez, “Ceza Sorumluluğunun Esası”, 287. ‘Yeni sosyal savunma okulu’ ceza hukuku alanında insancıl çözümler önermiştir. (Üzülmez, “Ceza Sorumluluğunun Esası”, 293.) 94 Üzülmez, “Ceza Sorumluluğunun Esası”, 290. 95 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 621 C. Karma Teori Cezalandırmanın esasını ve amacını açıklayan diğer bir görüş, ‘karma (eklektik/uzlaştırıcı/bağdaştırıcı) teori’ olarak adlandırılmak- tadır96. Karma teori, cezanın amacının kefaret ile genel ve özel önleme olduğunu kabul ederken; bu teoriye göre ceza, hem geçmişe hem de geleceğe yönelik olup toplumu suçtan korumayı hedefler97. Karma teori, cezanın amacının ne sadece kefaret ne de sadece önleme oldu- ğunu savunmakta ve cezanın ödetme (kefaret) ve önleme amacının bir arada olması gerektiğini belirtmektedir98. Bu teori bakımından ceza, kefaret teşkil etmesinin yanı sıra, genel ve özel önlemeyi de ger- çekleştirmek ister ve böylece ceza hem geçmişe hem de geleceğe yö- nelik bir nitelik taşır99. Karma teori, ne kefaret teorisinin ne de önleyici teorilerin tek ba- şına cezanın içeriğini ve sınırını adil biçimde belirleyebileceği düşün- cesine dayanmaktadır100. Örneğin, salt özel önleme, belirsiz süreli cezayı gerekli kılar ve tehlikelilik hâli gibi belirsiz bir kavrama yer verirken; salt genel önleme ise, cezaların ağır olması sonucunu doğu- rur ve failin başkaları için cezalandırılması gibi bir çelişkiyi bünyesin- de barındırır101. Karma görüşe göre, insanlarda kendilerine yapılan kötülüğü ödetmek, ödeşmek doğal bir eğilim olup, bu nedenle kefaret, cezanın amaçlarından biridir; bununla birlikte, cezadan geleceğe yö- nelik faydacı amaçlar da beklenirken, bunlar, caydırma (genel önle- me), uslandırma (özel önleme), tasfiye ya da yok etmedir102. “Rehabilitasyon kavramına göre, suçlular tedavi edilirler, yoksa işledikleri fiilin kefaretini ödemezler. Buna bağlı olarak da tedavi edildikleri zaman topluma geri dönebilirler ve tedavi edilmedikleri müddetçe de hapisten çıkamazlar.” (Yenidün- ya, “Ceza Kavramı”.) Rehabilitasyon sistemi, belirsiz süreli hapis cezalarını gerektirmekte olup; bu durum, cezanın kusur ve fiilin ağırlığıyla orantılı olması kuralını bertaraf etmekte, adalet duygularını zedelemektedir. (Cole ve Smith, The American System, 409, Aktaran: Yenidünya, “Ceza Kavramı”.) 96 Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 574. 97 Centel, “Cezanın Amacı”, 347. 98 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4919. 99 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 100 Centel, “Cezanın Amacı”, 348. 101 Centel, “Cezanın Amacı”, 371. 102 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1525. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 622 Karma teoride, cezanın kefaret teşkil etme, genel ve özel önleme- yi sağlama özelliklerinden birisinin diğerlerine oranla daha fazla önem kazanması söz konusu olabilirken; özellikle cezanın amacının ne olduğunun yasal olarak belirlenmediği sistemlerde, ihtiyaca göre cezanın amaçlarından herhangi biri ön plana alınabilmektedir103. Cezanın amacını karma teori ile açıklamak yerinde olacaktır104. Nitekim, Türk doktrininde de cezanın amacı konusunda genellikle karma teori benimsenmiştir105. Rawls’a göre, hâkimin yaptığı şeyin haklılaştırılması, kefareti esas alan görüş açı- sından; kanun koyucunun yaptığı şeyin haklılaştırılması ise, faydacı görüş açısın- dan yapılıyordur. (Leo Zaibert, Punishment and Retribution (Asghate Publishing, 2006), 13, Aktaran: Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 24.) “Ancak, kanun koyucunun rolüne sadece faydacı görüş açısından bakmak uzlaştı- rıcılıkla bağdaşmazken, eğer uzlaştırıcı görüş doğrultusunda düşünülürse, kanun koyucunun eylemlerinin de hem kefaret hem de fayda açısından haklılaştırılması gerekir. Zira, kanun koyucu suç ve ceza politikasını oluştururken, her iki ölçütü de dikkate alması durumunda uzlaştırıcı bir yaklaşımı benimsemiş olacaktır.” (Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 24.) 103 Centel, “Cezanın Amacı”, 347-348. 104 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 105 Centel, “Cezanın Amacı”, 354. Cezalandırmanın amaçları konusunda baskın görüş, cezanın ödetme (kefaret) ve önleme (genel ve özel önleme) amaçlarını bir araya getirmiş olan karma görüştür. (Özbek vd., Türk Ceza Hukuku, 615-616.) Günümüzde, ceza hukuku teorisyenleri, mutlak ve nispi teorilerden etkilenerek karma bir teoriyle cezalandırmanın amacını açıklamaktadırlar. (Dülger, Ceza Hu- kuku, 897.) Ceza, işlenen suçun kefareti olarak sadece geçmişe yönelik değil, genel ve özel önlemeyi sağlamak amacıyla geleceğe yönelik bir fonksiyon da görür. (Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 572.) Suç işleyen kişinin cezalandırılmasıyla; bu kişinin topluma kazandırılması, yeni- den suç işlemesinin önlenmesi ve kefaret amacının sağlanması amaçlanmaktadır. (Artuk vd., Ceza Hukuku, 829-830.) “Türk doktrininde; Taner, Dönmezer/Erman, Yüce, Önder, Yarsuvat, ve İçel/ Donay tarafından, cezanın amacının genel ve özel önleme olduğu vurgulanmakta, kısmen kefaret amacına da değinilmektedir. Buna karşılık, Erem/Danışman/ Ar- tuk, cezanın tek açıklamasının ıslahta toplandığını; Hafızoğulları, cezanın bizzat kendisinin ödetme, işlevinin ise önleme olduğunu; Sokullu-Akıncı ise cezanın amacının toplumsal bilincin devamının sağlanması olduğunu, genel ve özel önle- menin ise cezanın sonuçları olarak ortaya çıktığını belirtmektedir.” (Centel, “Ce- zanın Amacı”, 354-355.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 623 Cezayı başlı başına bir amaç ve sadece kefaret olarak görenler, cezanın geleceğe dönük fonksiyonlarını göz ardı etmektedirler106. Özellikle cezanın genel ve özel önleme amaçlarının bir varsayım ol- ması, cezanın bu amaçları içermesini engellememektedir107. Cezaların, hak edildiği için meşrulaştırılmayıp, hem suç işleyenler hem de suçtan zarar görenlerin yararları açısından meşrulaştırılmaya çalışılması yaklaşımı ise, hem geleneksel doğal hukuk düşüncesine hem de semavi (kitaba bağlı) dinlerin ahlak anlayışına aykırıdır108. Zira, hem geleneksel doğal hukuk düşüncesinde hem de semavi dinle- rin ahlak anlayışında, kötülük (şer) ve iyilik (hayır) sadece fayda açı- sından değerlendirilmez109. Dolayısıyla, cezalandırmada faydacı dü- şünceler yanında, mutlak ceza teorisinin ilkelerinin de gözetilmesi gerekir110. Nitekim, cezanın suçluya acı ve ızdırap verme özelliği, ce- zadaki suçluyu toplumla uyumlu hâle getirme amacına ulaşmayı da destekleyici bir unsur olarak kabul edilebilir111. Günümüzde her ne kadar cezanın niteliğindeki acı ve elem verme özelliği azalmış görünse de, toplumdaki adalet duygusu ve karşılığını gösterme/görme ihtiyacı insan yaratılışından gelen bir özellik olduğundan, suçluya verilen ce- zanın toplumca kabul ediliş nedenlerinden biri olmaya devam etmek- tedir112. Cezanın ıslah, genel ve özel önleme, kefaret gibi amaçlarının ger- çekleştirilmesi, ancak cezanın adil olmasıyla mümkün olabilir; dolayı- 106 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 17. 107 Centel, “Cezanın Amacı”, 371. “Cezanın suçlunun ıslahını sağladığı, potansiyel suçluları suçtan caydırdığı düşün- cesi bir varsayım olmaktan öteye gitmese bile, toplumsal yaşam adına cezadan vazgeçilmesi mümkün değildir. Suç işleyenlerin cezasız kalması durumunda suç işlemeyenlerin duyacağı huzursuzluk ve güvensizlik duygusunun yoğunluğunu düşünmek, ceza kurumundan neden vazgeçilemeyeceğini göstermektedir.” (Cen- tel, “Cezanın Amacı”, 371.) 108 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 14. 109 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 14. 110 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 22. 111 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1535. Bazı hukukçuların cezanın amacını kefaret olarak görmeleri, kefaretin ıslah edici ve pişmanlık uyandırıcı yönünün bulunduğu anlayışına dayanır. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 22.) 112 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1534-1535. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 624 sıyla adalet de cezanın amaçlarından biridir113. Sadece faydacı müla- hazalarla cezalandırmaya yaklaşmak, adalet düşüncesini zedeleyen bir durum ortaya çıkarabilir114. Bununla birlikte, mutlak adaleti ger- çekleştirmek mümkün olmayıp, cezalandırmada ister istemez toplu- mun yararı yönlendirici olmaktadır; dolayısıyla her fiil cezalandırıla- mazken, bu da cezanın amacının salt adalet olamayacağını göstermek- tedir115. Tüm bu açıklamalardan anlaşıldığı üzere, cezanın amacı, ne sade- ce yapılan kötü davranışın kefaretini ödeterek adaleti gerçekleştir- mek, ne sadece faili yeni suçlardan alıkoymak için ıslah etmek, ne de sadece potansiyel suçluları ürküterek suçtan caydırmak olup; cezanın amacı bunların tamamıdır116. Dolayısıyla, cezanın amacı konusunda ileri sürülen teorilerden her birine yöneltilen eleştirilerde haklılık payı bulunmakta olup; bu teoriler, savundukları görüş doğrultusunda tek yönlü olmakta, cezanın birden fazla amacı içerebileceği olgusunu göz ardı etmektedirler117. Bu nedenle teorilerden yalnızca birini be- nimsemek yerinde olmayacaktır118. Cezalandırma felsefesinde, ilk önce adalet prensipleri esas alın- malı ve her kötülüğün bir karşılığının olması gerektiği düşüncesini esas alan kefaretçi düşüncelerden hareket edilmeli, daha sonrasında ise cezanın önleme ve ıslah gibi diğer faydacı işlevleri buna eklenme- lidir119. Cezalandırmada salt fayda düşüncesi adalet açısından yetersiz olup, kefaret mülahazası önde tutulmalı ve faydacı amaçlar bunu takip 113 Centel, “Cezanın Amacı”, 356. 114 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 22. 115 Centel, “Cezanın Amacı”, 355. 116 Centel, “Cezanın Amacı”, 370-371. Kefaret, genel önleme ve özel önleme amaçları cezanın bünyesinde bulunmakta- dır. (Centel, “Cezanın Amacı”, 371.) 117 Centel, “Cezanın Amacı”, 355. 118 Centel, “Cezanın Amacı”, 355. Nitekim, ceza kanunlarında her teorinin etkisini görmek mümkündür. (Üzülmez, “Ceza Sorumluluğunun Esası”, 293.) 119 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 25. Esasen, uluslararası suç siyasetinde 1975’ten itibaren, yeniden sosyalleştirme düşüncesinden vazgeçilerek, kefaret teorisi ile genel önlemeye geri dönme eğilimi görülmektedir. (Centel, “Cezanın Amacı”, 342.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 625 etmelidir120. Nitekim günümüzdeki hukuk sistemleri, kefaret teorisi ile faydacı teorinin bir sentezi biçimindedir121. Günümüzde suçluların uygun ıslah ve rehabilitasyon araçlarıyla yeniden topluma kazandı- rılmaları, tekrar suç işlemelerinin engellenmesi, vazgeçilmez bir ide- aldir; ancak bu ideale ulaşılmaya çalışılırken, cezanın kefaret (ödet- me) teşkil edici niteliğinden de vazgeçilemez122. Bu bakımdan, cezanın amacı konusunda karma teoriyi benimsemek uygun olup; cezanın, faili ıslah etmek, yeniden sosyalleştirmek amacı yanında, toplumu suçtan korumak ve potansiyel suçluları suç işlemekten caydırmak amacı da bulunmaktayken, ceza aynı zamanda kefaret amacını da içermektedir123. II. CEZALANDIRMANIN AMAÇLARI BAĞLAMINDA HAPİS CEZASI Cezalar, işlenen suçun niteliğine ve ağırlığına göre, failin yaşam hakkına, hürriyetine, malvarlığına ve şerefine yönelik olabilir124. İn- sanlık tarihinin ilk dönemlerinde cismani cezalar ağırlıkta iken, bu tür cezalandırmalarda giderek azalma görülmüş, iktisadi gelişmenin de etkisiyle maddi tazminat, diyet, hapis gibi müeyyideler devreye gir- miştir125. Cezalar, tarih boyunca toplumun yapısı, imkânları, yaptı- rımdan beklenen faydalar gibi çeşitli etkenlere bağlı olarak ölüm, vü- cut organlarını kesme, dağlama, sürgün, toplum dışına çıkarma gibi farklı şekillerde tezahür etmiş olmakla birlikte, günümüz ceza huku- kunda hürriyeti bağlayıcı cezalar ve adli para cezası olarak somutlaş- maktadır126. 120 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 22. Bu yöntemin benimsenmesi durumunda, faydacı amaçlarla ne masum insanlar ceza- landırılacak ne de orantısız cezalar verilecektir. (Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 22.) 121 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 25. 122 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. “Ceza, mahiyeti (özü) ve içeriği itibariyle öç (kefaret) unsuruna sahip olup; bu unsur, cezanın içeriğinden çekilip çıkarılabilecek bir unsur değildir. Öç (kefaret), cezanın nesnel doğasında yatan bir olgudur.” (Rahimov, Suç ve Ceza, 77.) 123 Centel, “Cezanın Amacı”, 356. 124 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 125 Ali Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 7. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993), 470. 126 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 626 Devletin cezalandırma yükümlülüğünün söz konusu olması için, işlenen hukuka aykırı fiile karşılık cezaya başvurulması için zorunlu- luk bulunması (cezaya muhtaçlık) gerekmekte olup; bu bağlamda, toplumsal düzeni korumak için cezanın son araç (son çare) olarak kullanılması gerekir127. İşlenen fiil karşısında cezaya başvurulması, toplum düzeninin sağlanması açısından zorunlu, vazgeçilmez nitelikte ise, cezaya muhtaç bir fiil söz konusudur128. Buna karşılık, bozulan toplum düzeni, cezadan başka araçlarla, örneğin idari ya da özel hu- kuka ilişkin yaptırımlarla yeniden tesis edilebilecekse cezaya başvu- rulmayacak olup; bu bağlamda, ceza ikincil niteliktedir129. Bentham, oldukça liberal bir yaklaşımla, suç teşkil eden bir fiilden doğacak za- rarın tazminatla karşılanmaya elverişli olması durumunu, cezalan- dırmayı temelsiz kılacak nedenler arasında görmekte olup; bu yakla- şım, bazı suçları özel hukuk alanına çekme çabası olarak düşünülebi- lir130. Bu doğrultuda, cezalandırmadaki amacın daha az bir maliyetle etkili bir şekilde sağlanabilmesi durumunda cezalandırmanın gereksiz olduğu kabul edilmektedir131. Bunun yanında, cezanın devlete müm- kün olduğu kadar az yük getirmesi gerektiği, para cezalarının etkili olabileceği basit suçlarda ya da ekonomik suçlarda, daha masraflı olan hürriyeti bağlayıcı cezadan kaçınılması gerektiği ifade edilmekte- dir132. Bu görüşlerin bir yansıması olarak, suçtan doğan zararın taz- mininin, cezada indirim sağlaması veya cezalandırmayı tamamen or- Günümüz ceza hukukuna göre, bireyin kişiliğini alçaltan nitelikte herhangi bir yaptırımın uygulanması meşru değildir. (Yenidünya, “Ceza Kavramı”.) Cezanın temel özelliği, kişiyi yoksunluğa maruz bırakmak olmakla birlikte; insan onuruyla bağdaşmayan, kişiye acı ve ızdırap çektirmeyi amaçlayan cezalar uygu- lanamaz. (Özgenç, Türk Ceza Hukuku, 793.) Suç politikasının temel ilkelerinden biri olan insanilik (hümanizm) ilkesinin gere- ği olarak, işlenen bir suç karşılığında insan onuruyla bağdaşmayan bir cezaya hükmedilemez. (Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 55.) 127 Dilberoğlu, “Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri”, 1519.; Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 42. 128 Dülger, Ceza Hukuku, 87. 129 Centel, “Cezanın Amacı”, 370.; Dülger, Ceza Hukuku, 86-87. 130 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 11. 131 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 13. Faydacılığın cezalandırma yaklaşımı, bir fayda-maliyet analizine dayanmaktadır. (Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 14.) 132 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 627 tadan kaldırması durumlarına da modern hukuklarda sınırlı olarak rastlanabilmektedir133. Bununla birlikte, günümüz hukuk sistemlerin- de suçluların cezalandırılmasında çoğunlukla hapis cezasına başvu- rulduğu bilinmektedir. Bu noktada, hapis cezası uygulamasının ceza- landırmanın amaçlarına ne derece hizmet ettiği hususunun üzerinde durulması gerekmektedir. Bir suçluya ceza uygulanırken, amaca uygun olması gerektiğine mutlaka özen gösterilmelidir134. Bu bağlamda, hapis cezasının ceza- landırmanın amaçlarına uygun olması gerekmekte olup; cezanın kefa- ret, genel ve özel önleme, ıslah gibi amaçları bağlamında hapis cezası uygulaması değerlendirilmelidir. Hapis cezası uygulamasının, esasen cezalandırmanın tüm amaç- larına hizmet ettiği söylenebilir. Hapis cezası uygulamasında, suçların önlenmesi ve bu bağlamda toplumun korunması önemli bir amaç ola- rak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim, suçluyu fiziksel olarak sınırlandı- ran herhangi bir yaptırımın amacı kısas, caydırıcılık veya rehabilitas- yon dahi olsa, bu yaptırım kişi üzerinde doğal olarak alıkoyma etkisini doğuracak ve böylece toplum korunmuş olacaktır135. Hapis cezası ile, cezanın genel önleme amacı da sağlanmak is- tenmektedir. Hapis cezasının ortaya çıkardığı caydırıcı etkiyle, potan- siyel suçluların suç işlemelerinin önüne geçilmesi amaçlanmaktadır. Beccaria, cezaların önleyicilik ve caydırıcılık bakımından etkili olma- larını, anlık ve şiddetli olmalarından daha çok uzun bir sürece yayıl- mış olmalarına bağlamaktadır136. Bu bağlamda hapis cezası, cezanın 133 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 11. 134 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 21. 135 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. Ceza, toplumun savunma aracıdır. (Centel, “Cezanın Amacı”, 370.) 136 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 5. “İnsanın ruhu üzerinde en büyük etkiyi cezanın ağırlığı değil süresi yapmakta, şiddetli fakat geçici eylemlerden ziyade hafif olup sürekli yinelenen izlenimler insanın duyarlı- lıklarını daha fazla etkilemektedir. Ölüm cezasının insanlar üzerinde bıraktığı etki ne kadar şiddetli olursa olsun kısa süre içerisinde kaybolmaya müsaittir, zira şiddetli tut- ku ve izlenimler insanları oldukça sarssa da etkileri uzun sürmeyecektir. Ölüm cezası ile amaçlanan, cezanın korkutuculuk ve caydırıcılık etkisini sağlamak olmasına rağ- men, bu cezanın uygulanması sırasında hazır bulunanların birçoğu açısından ölüm ce- zası bir gösteri gibi algılanmakta, bazıları ise öfkeyle karışık bir acıma duygusu besle- Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 628 genel önleme amacının gerçekleştirilmesinde oldukça uygun bir ceza- landırma yöntemi olarak değerlendirilebilir. Zira, bu cezalandırma yöntemiyle, özellikle uzun süreli hapis cezası uygulamalarıyla, ceza- nın uzun bir sürece yayılması sağlanabilecek ve bu şekilde cezanın caydırıcılığının üst seviyeye çıkartılması mümkün olabilecektir. Buna karşılık, cezaların ağırlaştırılması, daha uzun süreli hapis cezalarının öngörülmesi yaklaşımının, suçların artmasını önleyici etkisinin bu- lunmadığı da ifade edilmektedir137. Bu bakımdan, hapis cezası uygu- laması ve özellikle hapis cezasının süresinin uzun tutulmasının, ceza- nın genel önleme amacının gerçekleştirilmesi bakımından olumlu bir etkisinin olmayacağı değerlendirmesinde bulunulması söz konusu olabilir. Ancak, her ne olursa olsun, hapis cezasının, cezanın genel önleme amacına az ya da çok hizmet ettiğini söylemek mümkün olup; özellikle uzun süreli hapis cezalarının caydırıcılığı sağlamada etkili olduğu söylenebilir138. Bununla birlikte, genel önleme amacının sağ- lanmasında önemli olan, cezaların uygulanır olması, çeşitli müessese- ler vasıtasıyla cezadan kurtulmanın mümkün olmamasıdır. Bu bağ- lamda, bir cezayı etkili kılan, ağırlığı veya çok acı vermesi değil, uygu- lanacağının kaçınılmaz olduğunun bilinmesidir139. İşlenen suç karşılı- ğında uygulanması kesin olan bir hapis cezasının, genel önleme etki- sinin olmayacağı söylenemez140. mektedir. Oysaki ılımlı ve sürekli cezaların ortaya çıkardığı egemen duygu, cezadan amaçlandığı gibi korkudur. Ölüm cezasının yerine geçen müebbet hapis cezası, suçtan caydırmak için yeterli güce ve ağırlığa sahiptir. Müebbet hapis cezası, bu cezanın yol açtığı bütün mutsuz anlar bir araya getirildiğinde ölüm cezasından daha ağır bir ceza olarak dahi düşünülebilir.” (Cesare Beccaria, Suçlar ve Cezalar Hakkında, çev. Sami Selçuk (Ankara: İmge Kitabevi, 2016), 137-140.) 137 Centel, “Cezanın Amacı”, 354. 138 Bununla birlikte, cezaların caydırıcı etkilerini araştıran bir çalışmanın, değişik türdeki yaptırımların potansiyel suçlular üzerindeki etkilerini incelemesi gerek- mektedir. (Yenidünya, “Ceza Kavramı”.) Bu bakımdan, hapis cezasının diğer yaptırım türleriyle karşılaştırıldığında ceza- nın genel önleme amacına ne derece hizmet ettiğinin belirlenmesi, ayrıntılı bir karşılaştırmalı çalışmanın yapılmasını gerektirmektedir. 139 Beccaria, Suçlar ve Cezalar, 181. Günümüzde, cezalandırmanın etkinliği, cezanın ağırlığından değil, cezanın kaçı- nılmaz olmasından beklenmektedir. (Karakehya, “Modern Cezalandırma”, 98.) 140 Suçları önleyen faktör, cezaların ağır olması değil, kaçınılmaz olması olup; hafif fakat kaçınılmaz bir cezanın korkutucu etkisi, kurtulma imkânı olan çok daha ağır ve acımasız bir cezadan daha fazladır. (Beccaria, Suçlar ve Cezalar, 129.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 629 Kişiyi özgürlüğünden alıkoymaya yönelik cezaların esas olarak geleceğe yönelik olduğu söylenebilecektir; zira, kefaret, bireyin zararlı eylemine odaklanırken, tecrit, suçlunun gelecekte işleyeceği muhte- mel suçları göz önüne alır141. Bu bağlamda, hapis cezası uygulamasın- da cezanın genel ve özel önleme amaçlarının ön plana çıktığı söylene- bilirken, bu durum, hapis cezasında kefaret amacının bulunmadığı anlamına gelmemektedir. Hapis cezası, failin işlediği suç fiiline karşı- lık olarak uygulanır ve cezanın kefaret amacının gerçekleştirilmesine hizmet eder. Nitekim, işlenen suç ne kadar ağır olursa karşılığında o derece ağır hapis cezası öngörülmesi, hapis cezasında kefaret ve ada- let amacının bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, kanaati- mizce, işlenen her suçun kefareti hapis cezası vasıtasıyla karşılana- mayacak olup, belirli suçlar bakımından kefaret amacının tam olarak gerçekleştirilmesi için daha farklı yaptırım türlerine ihtiyaç bulun- maktadır. Örneğin, kasten öldürme suçu bakımından, işlenen fiilin kefaretinin hapis cezası ile tam olarak karşılanamayacağını ve faile ne kadar ağır bir hapis cezası verilirse verilsin, adaletin tam olarak yeri- ne getirilmiş olamayacağını söylemek mümkündür. Bu bağlamda, işlenen kasten öldürme suçu sonucunda hayatını kaybeden mağdurun yakınlarının, adil bir ceza ve işlediği fiilin kefareti olarak failin öldü- rülmesini talep etmeleri durumunda, mağdurun yakınlarının bu tale- binin yerine getirilmesini sağlayacak bir yaptırım türünün, yani ölüm cezasının hukuk sistemine dahil edilmesiyle, söz konusu suçun ceza- landırılmasında kefaret amacının tam olarak yerine getirilmiş olacağı söylenebilecektir. Bu bakımdan hapis cezası bazı durumlarda kefaret amacını tam olarak gerçekleştirme bakımından uygun olmamakla birlikte, suçluların çoğunun cezalandırılması bağlamında hapis ceza- sının cezanın kefaret amacına hizmet eden bir yaptırım türü olduğu söylenebilecektir. Özellikle alt ve üst sınırlı cezalar, cezadan beklenen amacı gerçek- leştirmeye ve suçlu için en uygun cezanın belirlenmesine olanak sağ- lamaya elverişlidir142. Bu bakımdan hapis cezası, geniş bir yelpaze 141 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 142 Centel, “Cezanın Amacı”, 358. “Aynı suçu işleyenler için değişmez, standart cezaların öngörülmesi, suçun işleniş biçimi ile koşullarını, suçlunun kişiliğini, onu suça iten etkenleri göz önüne alma olanağı vermeyeceğinden, hâkimi sadece maddede yazılı cezayı bildiren bir ko- Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 630 içerisinde hafif sayılabilecek cezadan oldukça ağır sayılabilecek ceza- ya kadar çok çeşitli ağırlıkta cezaların uygulanmasına imkân vermesi dolayısıyla, cezalandırmanın amaçlarını gerçekleştirmek bakımından uygun bir yaptırım türü olarak değerlendirilebilecektir. Hapis cezası uygulamasının, cezanın ıslah amacı açısından da de- ğerlendirilmesi gerekir. Bu değerlendirmeye geçmeden önce, hapis cezasını temel yaptırım türü olarak belirleyen Türk ceza hukukunda, cezanın amaçları bağlamında nasıl bir durumun mevcut olduğu ince- lenecek ve bu kapsamda, hapis cezasının cezanın ıslah amacı ile ilişki- si belirlenmeye çalışılacaktır. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun birinci maddesi “Ceza Kanu- nunun amacı” başlığını taşımaktadır143. Söz konusu düzenleme şu şekildedir: “Ceza Kanununun amacı; kişi hak ve özgürlüklerini, kamu düzen ve güvenliğini, hukuk devletini, kamu sağlığını ve çevreyi, toplum barışını korumak, suç işlenmesini önlemektir. Kanunda, bu amacın ger- çekleştirilmesi için ceza sorumluluğunun temel esasları ile suçlar, ceza ve güvenlik tedbirlerinin türleri düzenlenmiştir.” Türk Ceza Kanu- nu’nun birinci maddesinde ‘suç işlenmesini önlemek’ amacına yer verilerek, genel ve özel önlemeye işaret edilmiştir144. Dolayısıyla TCK, kanunun amacına ilişkin düzenlemede ‘suç işlenmesini önlemek’ iba- resini kullanmak suretiyle, cezanın genel ve özel önleme amacından bahsetmiş durumdadır. Türk ceza hukukunda, belirli durumlarda çeşitli hukuki kurumla- rın uygulanması suretiyle fiilen ceza çektirilmese bile kanunlarda öngörülen soyut cezalar ağır olup; bu durum, kanun koyucunun ceza- nın genel önleme amacını ön plana aldığını göstermektedir145. Kanun numa sokarak cezanın bireyselleştirilmesini zorlaştırır. Bununla birlikte, alt ve üst sınırlı cezalarda cezanın miktarının saptanmasının hiçbir ölçüt getirilmeden tamamen hâkimin takdirine bırakılması ise, takdirin genişliğine paralel olarak ha- taları çoğaltacağı gibi, kişisel takdirler sonucu aynı suça çok farklı cezalar veril- mesine de neden olabilir.” (Centel, “Cezanın Amacı”, 358.) 143 Türk Ceza Kanunu’nun birinci maddesinde ceza kanununun amacından söz edil- miştir; ancak, ceza hukukunda, ceza kanununun amacından ziyade, ceza- nın/cezalandırmanın amacının ne olduğu değerlendirme konusu olmaktadır. (Öz- bek vd., Türk Ceza Hukuku, 43.) 144 Yenidünya, “Ceza Kavramı”. 145 Centel, “Cezanın Amacı”, 353. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 631 koyucu, soyut cezalarda genel önleme amacını, somut cezanın infazı sırasında ise özel önleme amacını ön plana almıştır146. Türk Ceza Kanunu’nun amacıyla ilgili olarak birinci maddede “Ceza Kanununun amacı; kişi hak ve özgürlüklerini, kamu düzen ve güvenliğini, hukuk devletini, kamu sağlığını ve çevreyi, toplum barışını korumak, suç işlenmesini önlemektir.” şeklindeki hükümde amaçlar içinde cezanın bir ödetme, bir kefaret teşkil ettiği veya ıslah edici amacının olduğu yer almamış olsa bile TCK ile ceza hukukuna ilişkin diğer kanunlar bir bütün olarak değerlendirildiğinde, cezanın bu amaçlarının da bulunduğunu söylemek gerekir147. Cezanın yeniden sosyalleştirmeye, yani ıslah amacını gerçekleş- tirmeye elverişliliği kuşkulu olup özellikle özgürlüğü bağlayıcı ceza- larda salt cezanın verilmesiyle yeniden sosyalleştirme gerçekleştiril- miş olmazken, bu husus bakımından suçlunun nasıl cezalandırıldığı önemlidir148. Cezalandırma ile, kişinin işlediği suçtan dolayı pişmanlık duyarak yeniden topluma kazandırılması amaçlandığından, bu ama- cın gerçekleştirilmesi için hükümlünün insan onuruyla bağdaşır mu- amelelere tabi tutulması gerekmektedir149. Bu bağlamda, cezaların infazı, insan onuruna uygun şekilde gerçekleştirilmelidir150. Hüküm- lünün topluma yeniden kazandırılması bakımından, düşman ceza hu- 146 Centel, “Cezanın Amacı”, 354. Bununla birlikte, çeşitli nedenlerle cezanın genel ve özel önleme amaçlarına ulaşı- lamamakta olduğunu da belirtmek gerekir. (Centel, “Cezanın Amacı”, 354.) 147 Aktaş, “Cezalandırmanın Amacı”, 1. 148 Centel, “Cezanın Amacı”, 344. “Bir görüşe göre, ıslah, cezanın amacı olamazken, yegâne amaç olan suçun önlen- mesi hedefine ulaşmada sadece bir araç olabilir. Zira, cezanın içeriğinde ıslahı sağlamaya yönelik eğitme unsurları bulunmamaktadır. Islah; suçlunun, onu top- luma yararlı bir birey hâline getirecek bir uyanışa erişmesi, ahlâkî ilkelere bağlılı- ğının güçlenmesi, kötü alışkanlıklarına son vermesi, emeğe ve intizama alıştırıl- ması olarak değerlendirilecek olursa, bunun cezalandırma yoluyla sağlanması pek mümkün değildir. Zira, ceza bir zorlama olduğundan, zorla ıslah etmek ve eğitmek imkânsızdır.” (Rahimov, Suç ve Ceza, 83-84.) Cezanın suçluyu ıslah ettiği, yeniden sosyalleştirdiği sadece bir varsayımdan ibarettir. (Centel, “Cezanın Amacı”, 355.) 149 Özgenç, Türk Ceza Hukuku, 794. 150 Koca ve Üzülmez, Türk Ceza Hukuku, 55. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 632 kuku151 çerçevesinde yapılacak, insan onuruna aykırı uygulamalar, faydadan çok zarar getirecek olup; infaz sistemi, travmatize olmuş bireyler ortaya çıkarmamalıdır152. Nitekim, hükümlüler kötü muame- leye maruz kaldıkça aralarındaki dayanışma artar ve bu durum, dışa- rıyla bağlantının zayıflamasını ve hükümlünün kendisini tamamen infaz kurumundaki hayata adapte etmesini beraberinde getirir153. Bu bakımdan, günümüzde infaz hukukunda cezanın ıslah amacı ön plana alınarak, suçluyu yeniden sosyalleştirmeye, kendine güvenini kazan- dırmaya elverişli programlar uygulanmaktadır154. Çağdaş infaz hukukunda, cezanın infazında sadece ıslah ve yeni- den sosyalleştirme amaçlanırken, çağdaş infaz sistemlerinde uygu- lanması öngörülen eğitim, meslek edindirme ve çalıştırma programla- rı bu amaca yöneliktir155. Cezaevlerinde hükümlü sayısının fazla ol- 151 “Düşman ceza hukuku, suç failinin devlet tarafından vatandaş olarak değil, tehlike kaynağı teşkil eden bir düşman olarak algılanmasını ve faile bu doğrultuda mua- melede bulunulmasını ifade etmektedir. Düşman ceza hukukuna göre, fail düşman ise, hukuk devleti ilkelerinden yararlanamaz ve düşman ceza hukukunun araçla- rıyla etkisiz hâle getirilip tasfiye edilir.” (Henning Rosenau, “Jakobs’un Düşman Ceza Hukuku Kavramı Hukukun Düşmanı”, çev. Erhan Temel, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 57/4 (2008): 395, 401.) Yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında hükümlülere yönelik tedbirlerin sıkılaş- tırılması gibi yöntemlerle tecride yakın uygulamalara gidilmesi, düşman ceza huku- ku çerçevesindeki uygulamaların önemli bir örneği olarak belirtilebilecek olup; bu tür uygulamalar, hükümlülerin ıslahı ve topluma yeniden kazandırılmaları amacının gerçekleştirilmesi açısından uygun değildir. (Dülger, Ceza Hukuku, 998.) 152 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4935. Devlet, cezalandırma hakkını, ceza tedbirine başvurmada meşruluk sınırını aşma- yacak şekilde kullanmalıdır. (Erem, Danışman ve Artuk, Ümanist Doktrin, 695.) “Bir kimse, işlemiş olduğu suç fiili dolayısıyla kınanmaya layık görüldüğü için cezalan- dırılmakta olup, gerçekleştirdiği haksızlıktan dolayı cezalandırılırken o kimsenin kişi- liğine duyulan hürmet, saygınlık ihlâl edilmemelidir. Cezanın belirlenmesinde ve uy- gulanmasında uyulması gereken bu sınır, cezalandırma ile güdülen kamusal faydanın da sınırını oluşturmaktadır.” (Özgenç, Türk Ceza Hukuku, 786-787.) 153 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4939. Kötü muamele gören mahkûm daha da radikalleşmekte ve cezaevilileşmektedir. (Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4939.) 154 Centel, “Cezanın Amacı”, 356. Cezaların infazı insanileştirilerek, suçludaki insan kurtarılmalıdır. (Erem, Danış- man ve Artuk, Ümanist Doktrin, 697.) 155 Centel, “Cezanın Amacı”, 371. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 633 ması ve bunun yanında cezaevlerinin yetersiz ve uzman personelin az olması ise cezanın ıslah amacına ulaşılmasını zorlaştırmaktadır156. Ülkemizde de hükümlünün topluma yeniden kazandırılmasına ilişkin faaliyetlerin çok iyi yürütüldüğü söylenemezken, özellikle cezaevleri- nin son derece kalabalık oluşu hükümlüleri birebir tanıyarak onların ihtiyaçlarına uygun bir çalışma yapılmasını zorlaştırmakta, bu kalaba- lık ciddi bir mekan sorununu da beraberinde getirmekte; ayrıca bu tür faaliyetler tamamen infaz kurumu yöneticilerinin kişisel çabaları ile yürümekte, bu konuda ülke çapında bir standart bulunmamakta; infaz kurumlarında meslek edindirme faaliyeti olarak yürütülen faali- yetler de büyük oranda el becerisi öğretimi ile sınırlı kalmaktadır157. Cezanın ıslah amacına hizmet edilebilmesi açısından; angarya hâline getirilmemek kaydıyla, cezaevlerinde çalışma istisna olmaktan çıkarıla- rak kural hâline getirilmeli ve böylece hükümlülerin bütün günü boş geçirmelerinin getireceği sakıncaların önüne geçilmelidir158. Hükümlüle- rin çalışması, onların ıslah edilmeleri ve yeniden sosyalleştirilmeleri ba- kımından oldukça önemli olup, cezanın infazı sürecinde günlerini verimli bir şekilde geçirmelerine yardımcı olur159. Ayrıca bu şekilde, hükümlü- Suç politikasının temel ilkelerinden biri olan hümanizm ilkesi, suç failine uygulana- cak yaptırımların ve bunların infaz biçiminin hükümlüyü sosyalleştirme ve yeniden topluma kazandırma amacı taşımasını ifade eder. (Artuk vd., Ceza Hukuku, 12.) Islah hedefi daha ziyade, cezanın infazının bir amacı olarak ve asıl hedef olan suçun önlenmesi bakımından bir araç olarak değerlendirilebilir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 84.) 156 Centel, “Cezanın Amacı”, 354. 157 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4929. 4959 sayılı Topluma Kazandırma Kanunu’nun 5. maddesinde, kanundan yararla- nanların topluma yeniden kazandırılması için gerekli tedbirlerin alınacağından söz edilse de bu konuda somut bir düzenleme yer almamaktadır. (Bacaksız, “Top- luma Yeniden Kazandırma”, 4921.) “Yalnızca bazı infaz kurumlarında, hükümlülere meslek edindirmek için düzenle- nen kurslar ve onların boş vakitlerini geçirmeleri için imkân tanınan kısıtlı spor faaliyetleri, bir yere kapatılmış olan insanların ıslah edilmeleri için son derece ye- tersiz kalmakta olup, bunların dışında ıslaha yönelik olarak gerçekleştirilen uygu- lamalar ise fiilen yok denecek kadar azdır. Bu bağlamda, uygulama bakımından hükümlülerin ıslah edilmesi amacına yönelik faaliyetlerin oldukça az olduğu ve ıs- lah amacının retorik bir söylem olmaktan öteye geçemediği söylenebilecektir.” (Karakehya, “Modern Cezalandırma”, 99-100.) 158 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4940. 159 Timur Demirbaş, “Cezaevlerinde Yeniden Sosyalleştirme (Tretman) Sorunları”, içinde Prof. Dr. Turhan Tufan Yüce’ye Armağan, (İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, 2001), 405. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 634 nün cezasını tamamlayıp infaz kurumundan ayrılmasının ardından, fay- dalı bir birey olarak topluma uyum sağlaması da kolaylaştırılmış olacak- tır160. Bununla birlikte, denetimli serbestlik kapsamında hükmedilecek yükümlülüğün de topluma yeniden kazandırmada faydalı olması sağla- nabilir161. Ayrıca, hükümlülerin cezanın infazı aşamasında eğitim ve iyi- leştirme faaliyetlerine etkin katılımları, kurum düzenine karşı olumlu tutumları gibi hususlar dikkate alınarak teşvik esaslı ödüllerden yarar- landırılmaları (örneğin, haftalık ziyaret süresinin uzatılması, televizyon bulundurma imkânı verilmesi), hükümlülerin infaz süresini iyi hâlli ge- çirmelerine katkı sağlarken, cezalandırmanın ıslah amacının yerine geti- rilmesinde oldukça önemlidir162. Cezanın uygulanmasıyla suçlunun ıslah olup olmadığını ve bu bağlamda infaz sisteminin başarılı olup olmadığını tespit etmekte kullanılabilecek tek sayısal veri, tekerrür istatistikleridir; zira, hü- kümlülerin salıverildikten sonra yeniden suça bulaşmamaları, bir anlamda infaz sisteminin başarılı olduğunu ve kişinin topluma uyum sağladığını gösterir163. Bu bakımdan, özellikle tekerrür istatistikleri dikkatli bir şekilde ele alınarak infaz sisteminin başarısı veya başarı- sızlığı ortaya konulmalı, bu istatistiklerin ortaya çıkardığı veriler çer- çevesinde sistemin eksik yönleri belirlenerek cezanın ıslah amacının gerçekleştirilmesi için gerekli çalışmalar ve düzenlemeler yapılmalı- dır. 160 Hükümlünün infaz kurumundan ayrılmasının ardından faydalı bir birey olarak topluma uyum sağlamasını kolaylaştıran hususlardan biri, hükümlülere infaz sı- rasında iş arama izni verilmesi olup (5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 96, İnfaz Yönetmeliği m. 116); bu izin, henüz cezanın infazı tamamlanmamışken hükümlüye iş bulma olanağı sağlanmak suretiyle onun olağan yaşantısına döndüğünde uyum sorunuyla karşılaşmamasını temin etmeyi amaçlar. (Dülger, Ceza Hukuku, 994.) 161 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4931. Tehlikeli suçluların daha zor ıslah olacağı, hatta bazen ıslah olmayacakları düşü- nülmekte olduğundan, bu kişiler koşullu salıverilmeden daha geç yararlanırlar ve mutlaka haklarında denetimli serbestlik tedbirine hükmedilir. (Bacaksız, “Toplu- ma Yeniden Kazandırma”, 4933.) 162 Dülger, Ceza Hukuku, 995-996. 163 Bacaksız, “Topluma Yeniden Kazandırma”, 4936. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 635 III. CEZALANDIRMANIN AMAÇLARI BAĞLAMINDA İSLAM CEZA HUKUKU YAPTIRIMLARI İslam hukuku bağlamında ceza, sözlükte isim olarak “bir şeyin bedeli ve karşılığı”, fiil olarak da “iyi veya kötü olan bir fiil ve davranı- şın tam ve yeterli karşılığını vermek” anlamına gelir164. Kur’an’ın çe- şitli ayetlerinde de ceza ibaresi, “karşılık” anlamında; iyilik veya kötü- lüğün karşılığı olarak, iyi veya kötü yönde çabanın karşılığı anlamında kullanılmıştır165. Bu bağlamda, “haksızlık karşılığında uygulanan yap- tırım” anlamına da gelen ceza ibaresi, münhasıran ceza hukuku yaptı- rımını değil, genel olarak bir haksızlık karşısında uygulanan bütün yaptırımları ve dolayısıyla tazminatı da kapsayacak şekilde, geniş bir anlam içeriğine sahiptir166. Dolayısıyla, İslam ceza hukukuna göre ceza, dünyada hukuk düzeni tarafından suçluya uygulanacak maddi ve manevi yaptırımı ifade etmektedir167. İslam ceza hukukunun klasik yapısı; Kur’an, Sünnet ve İslam hu- kukçularının içtihatları şeklinde hiyerarşik üç merhaleden oluşmuş- tur168. İslam dininin ana kaynakları olan Kur’an ve Sünnet, İslam ceza hukukunun da asli kaynakları olup169, bu alandaki temel prensipleri ve amaçları belirler170. ‘Ceza’ kelimesi, türevleriyle birlikte Kur’an-ı Kerim’de yüzü aşkın ayette geçmektedir171. 164 Adil Bebek, “Ceza”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 7. Cilt, (İs- tanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993), 469. 165 Özgenç, “İnsan Öldürme”, 505. 166 Özgenç, “İnsan Öldürme”, 505. 167 Bebek, “Ceza”, 469. “Ceza kavramı Kur’an’da sadece haksızlık oluşturan fiiller karşılığında uygulanan yaptırımı ifade etmek için kullanılmış değildir. Çeşitli ayetlerde, hukuka uygun olan bir fiil dolayısıyla failin ödüllendirilmesi anlamında da ceza kavramına yer verilmiştir.” (Özgenç, “İnsan Öldürme”, 505.) 168 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. 169 “İslam hukukunun ilk ve temel kaynağı Kur’an’dır. İslam hukukunun ikinci kayna- ğı olan Sünnet ise, Kur’an’da belirlenen temel ilkelerin uygulamaya geçirilmesi ve Kur’an hükümlerinin açıklanması hususunda önemli bir yere sahiptir. Bunun ya- nında Sünnet, değişen şartlar dikkate alındığında Kur’an hükümlerinin nasıl yo- rumlanacağı ve bir hüküm koyarken esas alınacak hususlar konusunda müçtehit- lere yol göstermektedir.” (Fatma Arslan, “İslam Hukukunun Evrenselliğini Sağla- yan Dinamikler”, Genç Atebe Dergisi, 3 (2022): 9.) 170 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. 171 Bebek, “Ceza”, 469. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 636 İslam hukukuna göre, bir suçun işlenmesi, sadece Allah’a karşı ita- atsizlik değil, aynı zamanda topluma karşı bir saldırı ve haksızlıktır172. Bu bakımdan, İslam dini, suçun işlenmesinin en aza ineceği bir hayat ve toplum tarzı kurmaya, kötülüğün işlenmesini ve aleniyet kazanmasını önlemeye özellikle önem verir173. İslam’ın getirdiği dinî ve ahlaki sis- tem, işlenen suçun cezalandırılmasından ziyade, o suçu işlemeyi kolay- laştıran sebepleri ortadan kaldırmayı amaçlar174. Nitekim, iyiliği hâkim kılma ve kötülüğü önleme (emir bi’l-ma‘rûf nehiy ani’l-münker) ilkesi bunu gerektirmektedir175. İslam hukukunda şer’î cezaların, iman ve ahlak esaslarından ve Medine İslam toplumunun teşekkülünden sonra vazedilmiş olması da göstermektedir ki; İslam’da cezalandırma bizzat bir amaç değil, İslam’ın gayelerinin gerçekleşmesini ve korunmasını sağlayan ve son çare olarak başvurulan bir araçtır176. A. İslam Ceza Hukukunda Cezalandırmanın Amaçları İslam ceza siyasetinde cezayı tayin eden esas olarak İlahi irade ve peygamberi olduğundan, cezadaki asıl amacı kesin bir şekilde belir- 172 Ahmet Yaşar, “İslâm Ceza Hukukunun Hedef ve İlkeleri Açısından İdamı Gerekti- ren Suçlar”, Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9 (1995): 283. “İslam hukukuna göre suç, esasen insanın kendisine yaptığı bir zulüm (haksızlık) ve Allah’a karşı işlediği bir günahtır. Kur’an, insanlara ve dolayısıyla da Allah’a karşı suç işlemeye yönelik derin bir nefret oluşturmayı hedefler.” (Rahimov, Suç ve Ceza, 71-72.) 173 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. İslam âlimleri, İslam hukukundaki hükümlerin insanları ahlâken kemale ulaştırmak için konulduğu hususunda hemfikirdirler. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 33.) 174 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. İslâm fıkıhçıları, İslâm’da her bir toplumsal davranış kuralının insana ahlâkî de- ğerler ve sorumluluk duygusu aşılamaya yönelik olduğunu kabul ederler ve bu nedenle, insanı, bir suçu işledikten sonra değil, henüz suç gerçekleşmeden önce düzeltmek (ıslah etmek) gerekir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 73.) 175 Mehmet Boynukalın, “Suç”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 37. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009), 454. 176 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. İslam hukukunda cezalandırma bir amaç değil, İslam’ın hedeflediği amaçları ger- çekleştirme ve koruma bakımından bir araçtır. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 91.) İslam hukukunda cezalandırma asıl amaç değil, zaruri olarak başvurulan bir çare- dir ve bu nedenle cezalar, ancak zaruret ölçüsünde belirlenmiştir. (Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 637 lemek oldukça zordur; ancak bazı ayet ve hadislerden hareketle belirli çıkarımlar yapılması mümkündür177. İslam hukukunda, işlenen her suç için, ihlâl ettiği hak ve menfaatin cinsine göre belirlenmiş çeşitli dünyevi cezalar bulunmaktadır178. Kur’an ve Sünnet tarafından belir- lenen cezalar, İslam’ın muhafazasını esas aldığı beş temel değer olan akıl, din, can, ırz ve malın korunmasını, insanların genel ve özel yara- rını bir denge içinde gözetmeyi hedefler179. İslam ceza hukukunun temel gayesi, toplum düzenini korumak- tır180. Cezaların toplum düzenini sağlamak için verildiği hususunda İslam hukukçuları görüş birliği içerisindedir181. İslam hukukunda ce- zalar; bireylerin ıslahı, toplumun ve toplum düzeninin korunması için konulmuştur182. Cezalar, kamu düzeninin doğal bir gereği olduğun- dan, İslam ülkesinde yaşayan, bu ülkenin vatandaşı olan veya olma- yan gayrimüslimlere de (zimmî183 veya müste’men184) aynı şekilde uygulanır185. 177 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 283. 178 Bebek, “Ceza”, 470. 179 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. İslam hukukunda tüm cezalar ve her türlü çeşidi ile hükümler, maslahat prensibi- ne göre konulmuştur. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 93.) 180 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 109. 181 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 283. 182 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 92. 183 “Zimmî kavramı, İslâm devletiyle yaptıkları zimmet antlaşmasına dayanarak İslâm ülkesinde vatandaş olarak yaşayan kişileri ifade etmektedir. İslâm hukuk gelene- ğinde inanç esasına dayalı olarak müslüman-gayri müslim ayrımı benimsenmiş olup, İslâm devletiyle olan siyasî ve hukukî bağlarına göre ‘zimmî’, ‘müste’men’, ‘muâhid’ ve ‘harbî’ şeklinde dört kategoride değerlendirilen gayri müslimler içeri- sinde zimmî, İslâm devletinin tebaası olması yönüyle diğerlerinden ayrılmaktadır.” (Ahmet Yaman, “Zimmî (Fıkıh)”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 44. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013), 434.) 184 “Müste’men kavramı, İslâm ülkesine eman alıp giren yabancı gayri müslim kişileri ifade etmektedir. Zimmîler İslam ülkesinde vatandaş statüsünde iken, Müs- te’menler yabancı statüsündedir. Müste’menler, eman akdi gereği İslâm ülkesinde inanç ve ibadet hürriyeti ile can ve mal güvenliğine sahip olup, İslâm ülkesinde kaldıkları sürece insanca yaşamak için gerekli olan bütün kamu haklarından ve özel haklardan faydalanırlar.” (Ahmet Özel, “Müste’men”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 32. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006), 140-141.) 185 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 638 İslâm hukukuna göre cezanın temel amaçlarından biri, erdemi ve haysiyeti hâkim kılmaktır186. Cezalar, birey ve toplumu hedef alan mefsedetlerin (kötülüklerin, zararların) giderilmesi, bu anlamda fert ve toplumun onurunun korunması amacıyla meşru kılınmıştır187. İs- lam ceza hukukunda şefkat ve merhamet ön planda olup cezalandır- mada amaç, insanlara zulmetmek ya da onlardan intikam almak de- ğildir188. İslam ceza hukukunda “fail-suç-toplum üçlüsü” her zaman göz önünde bulundurulduğu için, suç işleyenlere ceza vermek, ne on- ları sahip oldukları insanî değerlerden uzaklaştırma ne de onlara zulmetme amacı taşır189. İslam hukukunda cezalar, İslam’ın kötülüğü önleyip iyiliği hâkim kılma ilke ve gayretinin bir parçasıdır190. İslam hukukçuları, cezalar- da; sosyal faydanın varlığı, kamu yararını temin, toplumu oluşturan fertleri doğru olana yönlendirme, hatalı davranış ve yanlışlardan uzaklaştırma amacının bulunduğu hususunda ittifak etmişlerdir191. İşlenen suçun cezasız kalmaması, İslam ceza hukukunun ana ga- yelerinden ve ilkelerinden biri olup; bu bakımdan, cezanın önemli amaçlarından birisi kefarettir192. İslam hukukunda suça karşılık veri- “Hanefiler’e göre, cezalar devletin hâkimiyetiyle yakından ilgili olduğu için, bir Müslüman veya zimmî düşman ülkesinde işlediği suçlar sebebiyle cezalandırıl- maz; zira, cezalandırmada aslolan, suçun devletin egemenlik alanında işlenmesi- dir. Hukukçuların çoğunluğuna göre ise, düşman ülkesinde suç işleyen Müslüman veya zimmî ülkeye dönünce cezalandırılır.” (Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475.) 186 Rahimov, Suç ve Ceza, 72. 187 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 109. 188 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 283. 189 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 24. İslam hukukunda cezalandırma ile; başkalarının kötü duruma düşmesine sevin- mek, hesaplaşmak, intikam almak gibi bir amaç; acı vermek, toplumu baskı altın- da, gerginlik içinde tutmak veya vücudun bir parçasını keserek, taşlayarak, öldü- rerek suçluya eziyet ve işkence etmek gibi şeytani ihtiraslar güdülmemektedir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 72.) 190 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. İyiliği emretme ve kötülüğü yasaklama (cihad), kişiye her koşulda yüklenen bir yükümlülük olup; bu bağlamda cihad, herkese karşı bir görevdir. (Özgenç, “İnsan Öldürme”, 504.) Cezanın uygulanması, Allah’ın bir emri olması dolayısıyla, aynı zamanda kulluğun gereği ve vaciplerindendir. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 103.) 191 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 25-26. 192 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 103. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 639 len ceza, mutlak adaletin gereği olan kefaret niteliğindedir193. Cezanın kefaret amacına ilişkin olarak, Kur’an-ı Kerim, kasten öldürme suçu bağlamında194, Bakara Suresi’nin 178. ayetiyle195, cezayı adil bir öç (kısas/kefaret) olarak görmektedir196. İslam ceza hukukunda, suç ile karşılığında verilecek ceza arasın- da makul bir denge bulunmaktadır197. Cezada esas olan, işlenen fiil ile buna verilecek karşılık arasında makul bir dengenin bulunmasıdır198. Kur’an-ı Kerim’deki “Bir kötülüğün karşılığı ona denk bir kötülüktür; ama kim bağışlar, düzeltme yolunu tutarsa onun mükâfatını Allah verir. (Şûrâ Suresi, 40. ayet)” hükmü, suçlulara misliyle karşılık veril- mesinin gereğine (Bakara Suresi, 194. ayet) ve dolayısıyla suç ve ceza dengesinin tesisine işaret etmekle birlikte; suçlulara misliyle karşılık 193 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 284. “Bir suç faili, cezasını çektikten sonra, suçunun günahından temizlendiğini ve toplumla olan hesabının görüldüğünü düşünerek psikolojik bir rahatlık hissede- cek ve ümidini kaybetmeyip bir daha suç işlememek için elinden gelen gayreti gösterecektir. Diğer taraftan, faile uygulanan cezanın suçluluğu ortadan kaldırdı- ğına inanan toplumun diğer fertleri de, suçunun bedelini ödeyen faile, bundan sonra suçlu gözüyle bakmayacaktır. Böylece toplumsal bir intibak sağlanmış ola- cak, cezalandırmanın önemli amaçlarından birisi olan ‘mağdurun ve kamu vicda- nının tatmini’ de gerçekleşecektir.” (Şamil Dağcı, İslam Ceza Hukukunda Şahıslara Karşı Müessir Fiiller (Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018), 62.) 194 Kur’an’da (Nisâ Suresi, 92. ayet), kast olmaksızın, yanlışlıkla bir müminin öldü- rülmesi hâlinde kısas öngörülmemiş olup, böyle bir durumda maktulün yakınları- na diyet ödenmesi ve bunun yanında katilin ayrıca kefâret olarak bir mümin köle- yi âzat etmesi, bu mümkün olmadığı takdirde ise tövbesinin kabulü için ara ver- meden iki ay oruç tutması emredilmiştir. (Rahmi Yaran, “Kefâret”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 25. Cilt, (Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın- ları, 2022), 181.) 195 “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında kısas size gerekli kılındı. Hüre hür, köle- ye köle, kadına kadın. Ancak her kime, kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa ar- tık ona hakkaniyetle uymalı ve diyeti ona güzellikle ödemelidir. Bu, rabbinizden bir hafifletme, bir rahmettir. Bundan sonra kim haddi aşarsa ona elem verici bir azap vardır.” (“Bakara Suresi, 178. Ayet”, (Erişim Tarihi: 13.11.2024), https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/185/178-ayet-tefsiri.) 196 Rahimov, Suç ve Ceza, 71. 197 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 286. “Suç ve ceza denkliği adaletin gereğidir ve toplumun kurtuluşu buradadır. Bu denkliğin bulunmaması hâlinde ise, kanunların dinlenmemesi ve suçların artması kaçınılmaz olur.” (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 293.) 198 Bebek, “Ceza”, 469. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 640 verilmesinin mutlak bir emir olmadığını, affetmenin, uzlaşmanın Allah katında ödüllendirilecek bir tutum olduğunu belirtmektedir199. Nahl Suresi’nin 126. ayetinde de, suç ve ceza dengesine ilişkin olarak “Ce- zalandırmak isterseniz size yapıldığı kadarıyla cezalandırın.” hükmü mevcuttur200. İslam ceza hukukunda, yakınıyla zina, işkence ederek öldürme, tekerrür, suçların içtimaı201 gibi hususlar cezayı ağırlaştıran sebepler arasında sayılırken; hata, şüphe, bilgisizlik, suçu ilk defa iş- lemiş olma, çalınan malın değersizliği gibi faktörlerin cezayı hafifleten sebepler olarak kabul edilmesi, İslam hukukundaki suç ve ceza denge- sinin doğal sonucu olarak değerlendirilmelidir202. İslamiyet, bütün insanların eşit olduğunu, üstünlüğün ancak takvâda bulunduğunu (Hucurât Suresi, 13. ayet), takvânın da adaleti sağlamakla gerçekleştiğini (Mâide Suresi, 8. ayet) belirterek, bütün kurumlarını adalet esasına oturtmayı amaçlamıştır203. Kur’an’a göre ceza, adalet kavramının ayrılmaz bir parçası olup; niteliği itibariyle bir öç (misilleme/kefaret) olmakla birlikte, Allah’ın belirlediği sınırla- rın dışına çıkan davranışları aleni bir şekilde kınayarak (ayıplayarak) toplumdaki bireylerin adalet duygusunu destekleme işlevi görmekte- dir204. Dolayısıyla cezalandırma, adaletin sağlanması açısından olduk- ça önemli bir işleve sahiptir. İslam ceza hukukuna göre, suç oluşturan fiilinden dolayı suçluya ceza uygulanmasının amaçları arasında, kefaret ve adalet amaçlarının yanı sıra, genel önleme amacı (sosyal fayda) ve özel önleme amacı (us- landırma) da bulunmaktadır205. İslam hukukunda cezalandırmanın 199 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. 200 “Nahl Suresi, 126. Ayet”, (Erişim Tarihi: 13.11.2024), https://kuran.diyanet.gov. tr/tefsir/Nahl-suresi/2027/126-ayet-tefsiri. 201 “Kim kasıtlı veya kasıtsız bir suç işler de sonra onu suçsuz birinin üstüne atarsa muhakkak büyük bir iftira ve apaçık bir suçun günahını yüklenmiş olur (hem iftira- nın hem de işlemiş olduğu suçun cezasını çeker) (Nisa Suresi, 112. Ayet). Bu ayet cezaların toplanması, yani gerçek içtima ilkesinin ifadesidir. Hz. Peygamber, taş ata- rak hamile bir kadını öldürene hem kadının diyetini hem de ceninin gurresini ödet- miştir (Müslim, Kasame, 36-38, Ebu Davud, Diyat, 19).” (Mustafa Avcı, “İslam ve Osmanlı Ceza Hukukunda İçtima”, Kırıkkale Hukuk Mecmuası, 1/1 (2021): 6-7.) 202 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. 203 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. 204 Rahimov, Suç ve Ceza, 24. 205 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 25 vd. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 641 caydırıcılık (genel önleme) niteliği bulunmakta olup toplumdaki insan- ların menfaatlerinin korunması amacıyla cezalar konulmuştur206. Ceza- nın tehdit edici özelliği ile suçun hiç işlenmemesi, henüz işlenmeden önlenmesi amaçlanmaktadır207. Nitekim, bazı fıkıh âlimlerinin, aleniyet prensibi çerçevesinde cezaların halkın gözü önünde infazını esas kabul etmiş olmaları, cezanın infazı sırasında orada bulunan ve suç işlemeye meyilli olan başka kişilerin işleyebilecekleri muhtemel suçların bu şe- kilde önlenebileceği anlayışına dayanmaktadır208. İnsanın cezanın infa- zına bizzat şahit olması sonucunda, herhangi bir suçu işleyeceği zaman benzer şekilde cezalandırılacağını düşünerek suç fiillerinden uzak durmayı tercih edeceği gerçeği, cezaların infazındaki aleniyetin genel önleme amacı taşıdığı anlamına gelmektedir209. Bununla birlikte, ceza- lardaki genel önleyicilik fonksiyonu, sadece cezaların aleni olarak uygu- lanmasıyla yerine getirilmiş olmazken; bunun yanında, insanların suç isledikleri takdirde mutlaka cezalarını çekeceklerine, cezadan kaçma- nın mümkün olmadığına inandırılmaları da gerekir210. 206 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 109. “İslam hukukuna göre, cezanın öncelikli amacı korkutmadır (caydırmadır). Kur’an’da öngörülen cismani cezalar, günümüzde neredeyse hiç uygulanmıyor olsalar da, bu cezaların oldukça etkin bir önleyici niteliğe sahip olduklarını belirtmek gerekir.” (Rahimov, Suç ve Ceza, 72-73.) 207 Dağcı, Müessir Fiiller, 57. Ceza, caydırıcılığını kaybettiği an, ceza olmaktan çıkmış demektir. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 293.) 208 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 26. “İslam ceza hukukuna göre, cezaların infazı sırasında aleniyetin bir prensip olarak kabul edilmesi, Kur’an-ı Kerim’den istinbat edilmekte olup, bu hususun dayandırıldığı ayet, “…Müminlerden bir grup da onlara uygulanan cezaya şahit olsun (Nûr Suresi, 2. ayet)” şeklindedir. Bu ayet günümüz şartları açısından değerlendirildiği zaman, aslın- da cezanın insanların gözleri önünde infaz edilmesi yerine, suçlunun işlemiş olduğu suçun kendi yanına kâr kalmadığının toplum tarafından bilinmesini ifade ettiği söyle- nebilir; dolayısıyla burada cezaya şahit olmaktan maksat, cezanın tam ve eksiksiz ola- rak infaz edildiğine olan toplumsal inanıştır. Bu bakımdan, suça denk cezanın suçluya uygulandığının basın ve yayın organları vasıtasıyla duyurulması, aleniyet prensibi çer- çevesinde değerlendirilebilir.” (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 26.) 209 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30. Cezaların formel olarak bizzat toplumdaki fertler tarafından varlığının bilinmesi yanında, İslam ceza hukukuna göre cezaların infazında aleniyetin esas ilke olarak kabul edilmiş olması, ‘insanların bir şeylerden menfaat sağlamaktan ziyade nefis- lerinin eziyet görmemesini tercih edecekleri’ anlayışına dayandırılabilecek psiko- lojik bir durum olarak değerlendirilebilir. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30.) 210 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 27. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 642 İslam ceza hukukuna göre suçluların cezalandırılmalarındaki önemli amaçlardan bir diğeri, cezaların özel önleme (uslandırma) amacı taşımasıdır211. İslam hukukunda ceza, suçlunun ahlakını güzel- leştirerek ve onu uslandırarak bir daha suç işlememesini sağlayacak şekilde ıslah etmek için uygulanır212. Cezaların özel önleme amacı taşıdıkları, İslam hukuku naslarından istinbat213 edilebilir214. İslam hukukçuları arasında da cezaların, suçlunun uslandırılması, uyum sağlayacak bir şekilde topluma yeniden kazandırılması gibi bir işlevi yerine getirdiği görüşüne sahip olanlar çoğunluktadır215. İslam hukukunda, cezalarda suçluyu ıslah gayesi vardır216. Ceza- nın caydırıcılığı ve önleyiciliği kadar, ıslah edici ve eğitici olması da önemlidir217. Bir kimseyi suça iten şey, onun ahlakının kötü yönü ola- 211 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30. İslam ceza hukukunda, özel önleme, cezanın önemli hedeflerinden birisini oluş- turmaktadır. (Dağcı, Müessir Fiiller, 58.) 212 Üzülmez, “Ceza Sorumluluğunun Esası”, 263. 213 İstinbat, fıkıh usulü terimi olarak “içtihad ve kavrayış yoluyla naslardan hüküm çıkarmak” anlamına gelmektedir. (Ferhat Koca, “İstinbat”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 23. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001), 368.) 214 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30. “Allah’ın koymuş olduğu cezaların bazılarında, insanları ıslah etmek ve normal- den sapan davranışlarını düzeltmeleri için onları uslandırma potasına girmeye zorladığı açıkça görülmektedir. Nitekim, insanların büyük emekler vererek elde ettikleri şeyleri, sapma olarak görünen bazı davranışlarının neticesi olarak elle- rinden çıkarmaya zorlanmalarının sonucunda, eylemlerini kontrol altına almaları sağlanmış olacaktır. Kur’an-ı Kerim’deki, hata sonucunda adam öldürmenin cezası olarak mümin bir köle azadı ve diyet ödenmesi (Nisa Suresi, 92. ayet), zıhâr yapa- nın köle azadı (Mücadele Suresi, 4. ayet), yemin edip yemininden dönen kişinin köle azad etmesinin zorunluluğu (Mâide Suresi, 89. ayet) gibi hususlarda bunu açıkça görmek mümkündür. Bu ve benzeri olaylarda faillere kefaret ödettirilmesi, kişileri emek sarf ederek kazandıklarından vazgeçmeye zorlamak suretiyle yapı- lan bir ıslah faaliyeti olarak değerlendirilebilir. Normal davranışlardan sapan in- sanları bazı davranışları yapmaktan kısıtlamak suretiyle de ıslah etme metodu- nun uygulanabileceği, Kur’an-ı Kerim’de ifade edilmekte olup; maddî imkânları müsait olmayanların hata sonucunda adam öldürme ve zıhârda iki ay aralıksız, yemin kefaretinde ise üç gün aralıksız oruç tutmaya zorlanmaları, oruçla insanla- rın ıslah edilebileceğini ifade etmektedir.” (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 31.) 215 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 31-32. 216 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 284. 217 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 643 rak kabul edilirken; cezalandırma ile, suçlunun kendisini suça iten bu kötü ahlaktan kurtulması, ahlaken iyiye yönelmesi sağlanacaktır218. Dolayısıyla suçlar, insani değerlerden sapma olarak anlaşılmalı ve cezalar da bu sapmaların düzeltilmesi, insani değerlerden sapan kişi- lerin bu değerlere tekrar döndürülmesi için bir vasıta olarak uygu- lanmalıdır219. İslam hukukunda cezalar, suçluyu ıslah ve terbiye etmeyi hedef- lediğinden, dini kaynakların bir kısmında ceza, suçlulara Allah’ın bir rahmeti olarak değerlendirilir; diğer bir deyişle cezalar, Allah’ın in- sanlara rahmetinin bir tecellisi olarak görülür220. Bu bakımdan, İslam hukukunda ceza, ilâhî adalet ve rahmetin bir parçasını oluştururken; Kur’an-ı Kerim’in kısasta hayat olduğunu bildirmesi (Bakara Suresi, 179. ayet), Hazreti Peygamber’in de Allah’ın koyduğu cezalardan biri- nin infazının yeryüzüne kırk sabah yağmur yağmasından daha hayırlı olduğunu ifade etmesi (İbn Mâce, “Hudûd”, 3) bu anlamdadır221. Dola- yısıyla ceza, kendi içinde iyilik, merhamet, acıma ve şifa taşıyan bir ıslah aracıdır ve aynı zamanda, başka bir suçun işlenmemesi için ikaz nitelikli bir korkutma, bir caydırma unsurudur222. 218 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 32. Burada, hastaya faydası dokunacak fakat aynı zamanda acı ve ızdırap verici ilacı kullanmaktan veya ameliyatı gerçekleştirmekten doktorun kaçınmaması gerektiği gibi, suçluyu ıslah edip düzeltecek olan cezayı uygulamakta da tereddüt bile et- memek gerektiği şeklinde bir mantık yürütülebilir. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 32.) 219 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 31. “İslam’a göre insan, Şari’ için önemli bir varlık olup, bu durum, “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim (Bakara Suresi, 30. ayet)”, “Şüphesiz biz ademoğlunu şe- refli kılmışızdır (İsra Suresi, 70. ayet)”, “Andolsun ki, biz insanı en güzel surette yarattık (Tîn Suresi, 4. ayet)” gibi ayetlerle de delillendirilir. Suçlular da birer in- san olduğuna göre, Allah, yeryüzünün en önemli varlığı olarak yaratmış olduğu insanlardan suç isleyenler için ceza koyarken, onları sırf cezalandırmayı, kişileri veya onların önemli bazı organlarını ortadan kaldırmayı amaçlamış olamaz.” (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 31.) 220 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 32. 221 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. 222 Rahimov, Suç ve Ceza, 25. İslam ceza hukukunda cezalandırma, insanları sindirmek için değil, onların dün- yevî ve uhrevî mutluluğunu sağlamak içindir. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 316.) Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 644 Kur’an-ı Kerim’e göre cezanın temel amaçları; eğitmek, önlemek ve uyarmaktır223. İslam hukukçularının da cezanın amaçları konusun- da ortaya koydukları genel ilke; Şâri’nin (hüküm koyucunun), suçluyu ıslah ve suç fiillerinin önüne geçebilmek amacıyla ceza koyduğu yö- nündedir224. Cezalandırmanın amacı, genelde suçun aleniyetine ve yayılmasına engel olarak içtimai vicdanı ve yapıyı korumak; özelde ise suçu önlemek, suçluyu uslandırmak ve ıslah etmektir225. Cezalandır- manın tüm bu amaçları göz önüne alındığında, suçluya verilecek ce- zanın; toplumun hukukunu ve ortak değerlerini koruyacak, suçun işlenmesine ve tekrarına engel olacak, suçluyu uslandıracak, maşerî vicdanı tatmin edip mağdurun intikam hissini dindirecek miktar ve şekilde olması gerekmektedir226. B. İslam Ceza Hukuku Yaptırımları ve Bu Yaptırımların Cezalandırmanın Amaçları Bakımından Değerlendirilmesi Kişi ve toplum menfaatlerine zarar veren fiillerin suç kabul edil- mesi şeklindeki genel prensip bakımından günümüz ceza kanunları ile İslam ceza hukuku paralellik arz etse de, bu genel prensibin geçerli olduğu alan ile uygulama açısından ve hedeflenen amaçlar bağlamın- da günümüz ceza kanunları ile İslam ceza hukukunun ayrıldıkları gö- rülmektedir227. İslam hukukunun temel amacı olarak kabul edilen dinin, canın, malın, aklın ve neslin (ve bazı İslam hukukçularına göre ırzın) korunması için; İslam hukukunda, kişilere, malvarlığına, dine, nesebe, ırza, siyasi iktidar düzenine ve akla yönelik fiiller suç olarak kabul edilmiş ve bunların karşılığında yaptırımlar öngörülmüştür228. İslam hukukunda belli başlı cezai yaptırımlar olarak; ölüm, uzuvda 223 Rahimov, Suç ve Ceza, 72. 224 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 34. Cezaların amaçlarını birbirinden tamamen bağımsız olarak özel ve genel önleme şeklinde düşünerek bir değerlendirme yapmak mümkün değildir. (Kahveci, “Hu- kuk Açısından Ceza”, 34.) 225 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. 226 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. 227 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 25. 228 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 95. İslam ceza hukukundaki tüm hükümler, insanların maslahatlarını koruma amacı güder. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 109.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 645 kısas, el kesme, celde (sopa), recm, hapis, sürgün, kefâret, malî ceza ve tazmin, mirastan mahrumiyet belirtilebilecek olup; bunların yanında, şahsiyete ve sosyal itibara yönelik cezalar olarak, şahitliğin kabul edilmemesi, azar, tehdit, teşhir cezaları da bulunmaktadır229. İslam ceza hukukunda, suçun ihlâl ettiği hakkın mahiyetine göre cezalar; “Yaratıcı-toplum hakkıyla ilgili cezalar”, “şahsî haklarla ilgili cezalar” ve “her iki hakkın da bulunduğu cezalar” şeklinde üçlü bir ayrıma tabi tutulabilir230. İslam hukukunda cezaların en çok bilinen tasnifi ise, Şâri’ (hüküm koyucu/Allah)231 tarafından belirlenip belir- lenmediğine göre yapılan ve suçun çeşidini de dikkate alan; “had ceza- ları”, “kısas cezaları” ve “ta’zîr cezaları” ayrımıdır232. Had cezaları, uygulanmasında fert ve toplumun herhangi bir mü- dahalesinin söz konusu olmadığı233, Allah hakkı yani toplumun hakkı olarak yerine getirilmesi gerekli olan, miktar ve niteliği belirli ve sı- nırlı cezai yaptırımları ifade eder234. Kısas cezaları ise, Allah’ın hakkı- 229 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. 230 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. İslam hukuk literatüründe genellikle, topluma karşı işlenen suçlar olarak kabul edilen suç ve cezalar “kitabu’l-hudud” bölümünde, şahsa karşı işlenen suç ve ceza- lar “kitabu’l-cinayet, diyet, cirah ve kısas” gibi bölümlerde, ta’zir suç ve cezaları ise “kitabu’t-tazir” başlığı altında incelenir. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısın- dan Cezalar”, 96.) 231 “İslâm hukukunun kaynağı, kanun koyucu (Şâri’) olan Allah’ın iradesi olup; Kur’an, Sünnet ve diğer kaynaklar, Allah’ın iradesine götüren delil ve vasıtalardır. Şâri’ kavramı, Hz. Peygamber için de kullanılmıştır. Zira, Hz. Peygamber’in haram kıldığı şey haram, helâl kıldığı şey de helâldir. Ancak bu durum, dinde müstakil iki Şâri’ bulunması anlamına gelmemektedir. “O (Hz. Peygamber) arzusuna göre ko- nuşmaz, bildirdikleri vahyedilenden başkası değildir (Necm Sûresi, 3-4. Ayet)” ayeti yanında, Hz. Peygamber’in “Ben ancak Allah’ın kitabında helâl kıldığı şeyi helâl kılarım ve yine ancak Allah’ın kitabında haram kıldığı şeyleri haram kılarım (Müttakī el-Hindî, I, 195-196)” şeklinde ifade ettiği gibi, Hz. Peygamber’in hüküm koyuculuğu, Kur’an’a ve dolayısıyla tek ve gerçek Şâri’ olan Allah’ın iradesine tâbi olan ve onun kontrolünde yürüyen bir teşrî’ faaliyetidir. Dolayısıyla, Hz. Peygam- ber’in, vahiyden bağımsız olarak hüküm koyma yetkisi bulunmamaktadır.” (Ah- met Akgündüz, “Hâkim”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 15. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997), 182-183.) 232 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. 233 İbrahim Çalışkan, “İslâm Hukukunda Ceza Kavramı ve Hadd Cezaları”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 31/1-4 (1989): 373. 234 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 646 na ilişkin değil, fertlerin hakkına ilişkin olan cezalardır235. Kısas ceza- ları, kasten yaralama, sakat bırakma ve öldürme olaylarında, suçlunun işlediği fiile denk bir ceza ile cezalandırılmasına ilişkindir236. Had ve kısas cezalarının dışında, miktarı ve türü naslarla belirlenmemiş olan ta’zîr cezaları bulunmakta olup; ta’zîr cezasını gerektiren suçlar, had ve kısas cezasını gerektiren suçlarda olduğu gibi sınırlı sayıda değil- dir237. Ta’zîr cezaları, had ve kısas cezaları dışında kalan, yani naslarla belirlenmemiş olup, takdir ve tayini kanun koyucuya bırakılmış olan cezalardır238. İnsanların suçluya acımada veya onu cezalandırmada aşırılığa kaçmaması ve mevcut şartlardan etkilenmemesi için, kanun/hüküm koyucu (Şâri’), toplumun ve mağdurun hukukunu doğrudan ilgilendi- ren had ve kısas cezalarını naslarla belirlemiştir239. Had ve kısas ceza- ları, naslarla belirlenmiş olduğundan sınırlı sayıdadır240. Kur’an ve sünnette belirlenen had ve kısas cezaları, işlendiği sabit olan suçlar için verilmesi zorunlu olan, cezanın hafifletilmesi veya başka bir ceza- ya çevrilmesi konusunda hâkime takdir yetkisinin verilmediği tek seçenekli cezalardır241. Bunun yanında, Devlet başkanının veya kanun koyucunun, ta’zîr cezalarının aksine, had ve kısas cezalarını af yetkisi de bulunmamaktadır242. Had ve kısas cezalarında, suçludan ziyade toplumun menfaatleri, yani kamu yararı gözetilmekte olup; cezanın genel önleme amacı, yani 235 Çalışkan, “İslâm Hukukunda Ceza”, 374. 236 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. 237 Çalışkan, “İslâm Hukukunda Ceza”, 375. 238 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Ta’zîr cezalarının zamana, şartlara, suça ve suçlulara göre değişkenlik gösterir nitelik- te olması, İslam hukukuna göre bazı cezaların özel önleme amacı taşıdığını ortaya ko- yabilme bakımından bir delil teşkil eder. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 33.) 239 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. Toplum hakkının ciddi boyutlarda ihlâl edildiği had suçlarında, suç ve ceza mağ- durun uğradığı zararla doğrudan orantılı değilken; şahsî hakların ön planda oldu- ğu kısas ve diyette, cezanın türü ve miktarı suçun türü ve miktarıyla yakından ilgi- li olup, bu grupta mümkün olduğu ölçüde suç ve ceza eşitliği korunur. (Bardakoğ- lu, “Ceza (Fıkıh)”, 475.) 240 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 101. 241 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475-476. 242 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 647 sosyal faydası ön plana çıkmaktadır243. Ta’zîr cezalarında ise, doğru- dan doğruya suçlunun şahsını ıslah etmek hedeflenmekte olup; ceza- nın özel önleme, yani uslandırma amacı ön plandadır244. Had ve kısas cezalarının haksız yere verilmesi telafisi imkânsız zararlar doğuracağından, ilgili naslar ve bu paralelde gelişen hukuk doktrini, suçların oluşmasında, ispatında, cezayı düşüren sebepleri uygulamada suçlu lehine titizlik göstermiş, şüphe ve tereddütten sa- nığın faydalanacağını genel bir ilke olarak benimsemiş ve böylece cezalandırmada adaleti sağlamıştır245. İslam hukuku naslarında ifade edilen had ve kısas cezaları, doğ- rudan doğruya toplum düzenine karşı işlenmiş ve toplumu tahrip etmeyi hedef almış suçlara uygulanacak cezalardır246. Had ve kısas cezalarının çeşitli sebeplerle düşmesi veya uygulanamaması, cezalan- dırmanın temelinde yatan kamu hakkının da düşmesi anlamına gel- mediğinden, bu durumda kanun koyucu, suçluyu daha hafif başka bir ceza ile ta’zîren cezalandırabilir247. Ehl-i Sünnet’in kabul ettiği görüşe göre, tövbe ettiği hâlde dünye- vi cezadan kaçan veya cezanın kendisine uygulanmasına imkân bu- lunmayan suçludan kul haklarının düşmesi mümkün görünmemekle birlikte, söz konusu kişinin sadece Allah’a karşı işlediği suç ve günah- lardan dolayı tövbe ve iyi hâl ile affa mazhar olması ümit edilebilir248. Dolayısıyla kısas, diyet ve tazminat gibi kul haklarının ihlâlinden do- layı verilmesi gereken cezalar, tövbe ile düşmez249. İslam âlimleri, işlenen suçlara ait cezaların dünyada uygulanması hâlinde ahirete 243 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 34. 244 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 34. 245 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Şüphe varsa, hadleri düşürünüz! (Tirmizi, “Hudud”, 2)” (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 298.) 246 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 34. 247 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476-477. 248 Bebek, “Ceza”, 470. 249 Bebek, “Ceza”, 470. “Bir kimsenin işlemiş olduğu farklı suçların cezası aynı neviden ise, en ağır olanın uygulanması yeterli görülmüştür. Bununla birlikte, İslam hukukçuları genelde, şahsî haklara ilişkin cezaların ayrıca ve öncelikle uygulanması görüşündedirler.” (Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476.) Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 648 yönelik cezaların kalkıp kalkmayacağı konusunda ise farklı görüşler ileri sürmüşlerdir250. Bazı İslam hukukçularının farklı yönde görüşleri bulunmakla birlikte, çoğunluğun görüşüne göre işlenen suçun dünya- da verilen cezası, o suçun kefareti sayılmaktadır251. Cezaların işlenen suçlara kefaret olduğunu kabul edenlerin dayandıkları hadislerden biri şu şekildedir: “Kim suçlardan birini işler de onun cezasına çarptı- rılırsa, bu onun (günahın) kefaretidir. (Buhârî, “Hudûd”, 5)”252. Bu noktada, infaz edilen cezanın suçlu için mağfiret vesilesi ve kefaret olacağını bildiren hadisleri (Buhârî, “Hudûd”, 8, 14; Tirmizî, “Hudûd”, 12), kişinin suçunu kendiliğinden itiraf edip gerçek anlamda tövbe etmesi şeklinde yorumlayan görüş daha isabetli görünmektedir253. Hz. Peygamber’in “Elinizden geldiği ölçüde Müslümanlardan ce- zaları kaldırınız. Eğer onun için bir çıkar yol varsa hemen salıveriniz. Devlet başkanının affetmede hata etmesi, cezalandırmada hata etme- sinden daha hayırlıdır (Tirmizî, “Hudûd”, 2; Şevkânî, VII, 118)” mea- lindeki hadisi, sanık lehine titizlik gösterilmesi gerektiğine işaret et- mektedir254. Nitekim suçlunun cezaya güç yetiremeyecek derecede hasta veya zayıf oluşu gibi belirli durumlarda, cezanın hafifletilmesi veya ertelenmesi söz konusudur255. 250 Bebek, “Ceza”, 470. 251 Bâcurî, Haşiyetü’l-İkna’ fi Halli Elfazi Ebi’ş-Şuca’, II, (Mısır: 1343), 235, Aktaran: Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 284. 252 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 284. 253 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. 254 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. Hz. Peygamber, şüpheli durumlarda amme suçlarının karşılığı olan cezaların (had cezalarının) düşürülmesini tavsiye etmiş ve afta hata etmenin cezada hata etmek- ten daha hayırlı olacağına dikkat çekmiştir (İbn Mace, “Hudûd”, 5). (Kahveci, “Hu- kuk Açısından Ceza”, 33.) 255 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. Bunun yanında, şerefli ve itibarlı kimselerin had ve kısas suçları dışında kalan küçük suçlarının belli durumlarda affedilebilmesi (Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 4), kıtlık zamanlarında ve benzeri zaruret hâlinde yapılan hırsızlığın had ile cezalandırıl- maması, cezalandırmadan beklenen gayeye uygun davranışlar olarak değerlendi- rilmelidir. (Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 649 1. Had Cezaları ve Bunların Cezalandırmanın Amaçları Bakımından Değerlendirilmesi Had cezaları, çeşitli suçlara karşı Kur’an ve Sünnet ile konulmuş, mahiyetleri ve miktarları belirtilmiş olan cezalar olup; had cezasını gerektiren suçlar, İlahi irade tarafından tayin edilmiştir ve kesindir256. Had cezalarında toplum hakkı esas olduğundan, kural olarak af ve sulh söz konusu değildir257. Ancak İslam hukukçuları, had cezasını gerektiren hırsızlık ve zina iftirası (kazf) suçlarında mağdurun şahsi hakkını da göz önüne aldıklarından, cezanın verilebilmesinde mağdu- run davacı olması şartının aranacağını belirterek bir bakıma suç mah- kemeye intikal etmeden önce -hatta Şâfiî ve Hanbelîler, zina iftirası suçundan dolayı cezaya hükmedildikten sonra dahi- mağdura suçluyu affetme yetkisi tanımışlardır258. İslam hukukçuları, had cezasını gerektiren suçların, insanların büyük suçlara (haramlara) bulaşmalarını önlemek amacıyla konuldu- ğu ve İslam’a göre muhterem kabul edilen ve hukukun koruması al- tında olan canları ortadan kaldırmak için meşru kılınmadığı kanaatin- dedirler259. Özellikle had cezasını gerektiren suçların hemen ifşa edilmemesinin istenmesinin ve ancak belli bir aleniyet kazandıktan sonra bunların cezalandırılması yoluna gidilmesinin önemli bir nede- ni, suçun kamuoyunda ve vicdanlarda derin yara açıyor olmasıdır260. Dolayısıyla, had cezasını gerektiren suçların cezalandırılmasından ziyade, yaygınlaşmasının ve fazlaca görünür olmasının önüne geçil- mesi daha büyük önem taşımaktadır. Bu durum, had cezasını gerekti- ren suçlar bakımından kefaret amacının ön planda olmadığını, suçla- 256 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 96. Nas ile tespit edilen cezaların sınırları Kur’an ve Sünnet tarafından kesin olarak belir- lendiği için, bunlara had (çoğulu hudûd) denilmektedir. (Dağcı, Müessir Fiiller, 56.) 257 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. Toplum yararı güdülen maslahatlarda, uygulanan ceza ile daha büyük bireysel ve toplumsal zararların önüne geçilmesi amaçlandığından, kamu menfaati suçlunun bireysel menfaati karşısında üstün tutulmuştur. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 109.) 258 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. 259 El-Mavsılî, Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd, El-İhtiyar li Ta’lîli’l-Muhtar, IV, (İstan- bul: 1984), 110, Aktaran: Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30-31. 260 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 283. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 650 rın önlenmesinin esas amaç olduğunu göstermektedir. Nitekim had cezasını gerektiren suçların aleni olarak işlenmemiş olmasına rağmen ifşa edilmesi, toplum nezdinde görünür kılınması, insanlarda bu suç- ların yaygın olarak işlenen sıradan fiiller olduğu izlenimi oluşturabile- cek, bu türden suçları işleme hususunda çekinceleri bulunan kişilerin suç işleme yönünde cesaretlenmelerine yol açabilecektir. Bu durum ise söz konusu suçların yaygınlaşmasına neden olabilecek ve dolayı- sıyla suçların önlenmesi amacıyla bağdaşmayacaktır. Bu noktada şu hususu belirtmek gerekir ki; had cezasını gerektiren suçlar bakımın- dan esas ve öncelikli amaç suçların önlenmesi değil kefaret olsaydı, bu suçların mutlaka ifşa edilmesi ve aleniyet durumu dikkate alınmaksı- zın cezalandırılması gerekirdi. Had cezasını gerektiren bir suçun tekerrürü hâlinde had cezasının miktar olarak olmasa bile keyfiyet itibariyle daha şiddetli bir şekilde uygulanabileceği veya had cezasına ilave olarak suçluya ta’zîr cezası da verilebileceği ileri sürülmüştür261. Bu husus, cezanın özellikle özel ön- leme amacına hizmet eden bir yöntem olarak değerlendirilebilir. Cezalandırmanın amaçları bağlamında had cezalarını değerlendi- rirken, had cezasını gerektiren farklı suçlar açısından ayrı değerlen- dirmelerde bulunulması daha doğru olacaktır. Zira, farklı suçlar ve cezaları açısından cezanın farklı amaçlarının ön plana çıktığı görül- mektedir. Kur’an-ı Kerim’de had grubunda dört cezadan bahsedilmek- te olup, bunlar; zina yapan kimseye yüz sopa (celde) vurulması (Nûr Suresi, 2. ayet), iffetli bir kadına zina iftirasında bulunan kimseye sek- sen sopa vurulması ve ayrıca şahitliğinin kabul edilmemesi (Nûr Su- resi, 4. ayet), hırsızın elinin kesilmesi (Mâide Suresi, 38. ayet), silahlı gasp, yol kesme ve eşkıyalık gibi anarşik suçları işleyenlerin öldürül- mesi, asılması, el ve ayaklarının çapraz kesilmesi veya sürgün edilme- si (Mâide Suresi, 33. ayet) cezalarıdır262. Zina yapan kimsenin bekâr olması hâlinde yüz sopa, evli olması hâlinde ise taşlanarak öldürülme (recm) cezasına çarptırılması şeklindeki ayrım263 ile zina eden 261 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. 262 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. 263 “Recm (taşlayarak öldürme) cezası ile ilgili herhangi bir ayet bulunmamakta olup, recmin esas kaynağı hadislerdir. Bir hadisinde Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Benden öğreniniz, Allah onlara bir yol gösterdi; evli evli ile zina ederse, yüz sopa Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 651 bekârın ayrıca belli bir müddet sürgün edilmesi264 (Buhârî, “Hudûd”, 21, 30-32; Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 23-25), şarap içene sayısı tartışmalı olmakla birlikte sopa vurulması (Buhârî, “Hudûd”, 2-4; Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 36), irtidat edenin (dinden dönenin) öldürülmesi (Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 1; Şevkânî, VII, 216 vd.) cezaları ise, Hz. Peygam- ber’in emir ve uygulamaları ile sabit olmuş ve sonraki asırlarda da bu şekilde uygulanmıştır265. İslam ceza hukukunun dinin muhafazasına, zinanın önlenmesine, aklı ifsat eden şeylerden onu korumaya son derece önem verdiği, bun- lara ilişkin suçlar için öngörülen cezalardan anlaşılmakta olup; bu çer- çevede, belirli şartları haiz irtidat (dinden dönme) suçuna karşılık ridde cezasının öngörülmesi, zinada bulunanların şikâyete bağlı olmaksızın cezalandırılmaları (hadd-i zina) ve içki içmenin tek başına suç olarak kabul edilerek karşılığında miktarı tartışmalı da olsa bir cezanın (hadd- i şirb) uygun görülmüş olması, İslam ceza hukukunu günümüz ceza hukuklarından ayıran farklılıklar olarak görülmektedir266. Çalışmamızın bu bölümünde, had cezasını gerektiren farklı suçlar ve bu suçlara yönelik yaptırımlar açısından cezalandırmanın amaçları değerlendirilecektir. Zina suçunun267 had cezası, beş temel esastan ve recm, bekâr bekâr ile zina ederse, yüz sopa ve bir yıl süreyle sürgün gerektirir (Ebu Davud, “Hudud”, 21).” Müçtehitlerin çoğunluğu da, zina eden evlinin recm edileceği hususunda ittifak etmişlerdir. Bununla birlikte, recm cezasının geçerlili- ği konusunda kesin bir hüküm verebilmek için, recmden bahseden hadislerin ve bu konudaki Asrı Saadet uygulamalarının celd ayetinden önce mi sonra mı oldu- ğunu kesin olarak tespit etmek gerekli iken, bu tespit, özel ve ciddi bir araştırmayı gerektirmektedir.” (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 305-310.) 264 Kadına sürgün cezası uygulanmayacağı görüşünü benimseyenler, onun başıboş kalıp ahlaken daha da bozulmasını önlemeyi amaçlamışlardır. (Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473.) 265 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Ölüm cezasını gerektiren suçlar şu hadiste ifade edilmiştir: “Allah’tan başka ilah olmadığına, benim Allah’ın Resulü olduğuma şahitlik eden hiçbir Müslümanın ka- nı(nı akıtmak, onu öldürmek) helâl olmaz, şu üç kişi hariç; (kasten) adam öldüren kişi, zina eden (evli), dinden dönüp (İslam) cemaatinden ayrılan kişi (Buhari, “Di- yet”, 6; Darimi, “Hudûd”, 2).” (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 287.) 266 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 25. 267 İslam hukukçularına göre; ister evli ister bekar olsun, bir erkek ve bir kadının nikahsız olarak cinsel ilişkide bulunmaları zina sayılmaktadır. (Yaşar, “İdamı Ge- rektiren Suçlar”, 298.) Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 652 biri olan neslin korunmasına yöneliktir268. Nesep karışıklığını önleme- ye, ırz ve namus ile toplumun temel nüvesi olan aileyi korumaya yönelik bir ceza teşkil eden zina cezası269, toplum sağlığını tehdit eden tehlikeli ve bulaşıcı hastalıkların önlenmesi bakımından da büyük önem arz et- mektedir270. Kur’an-ı Kerim’de zina edenlere yüz sopa vurulması emre- dildikten sonra, “Allah’ın dini (hükmünü infaz) konusunda suçluya karşı merhametli davranmayın (Nûr Suresi, 2. ayet)” hükmüne yer verilmiş olması, olayı sadece suçlu açısından değerlendirmenin yanlış olduğuna işaret etmektedir271. Zina suçunun cezasının hukuki dayanağını teşkil eden Nûr Suresi’nin ikinci ayetine göre, zina cezasının gizli olarak uygu- lanmasından kaçınılması ve bu cezanın uygulanması sırasında tüm top- lumun veya topluluk niteliğini taşıyan bir kalabalığın cezanın uygulandı- ğına şahit olması gerekmektedir272. Zina suçunun had cezasına ilişkin bu açıklamalardan anlaşıldığı üzere, bu suçun cezalandırılmasında kefaret amacından ziyade, cezanın genel önleme amacı ön plana çıkmaktadır. Zira esas olan, bu suçun hiç işlenmemesini temin etmektir. Cezalandırma ile ise suçluya her ne kadar işlediği fiilin kefareti ödetiliyor olsa da, esas olarak caydırıcılık sağlanarak genel önleme amacına hizmet edilmesi hedeflenmektedir. Nitekim cezanın uygulandığına insanların şahit edil- mesi gerekliliği de bunu göstermektedir. Zina suçunun ispatı için; dört şahidin suçun işlendiğini en açık bi- çimde görmeleri, belirli bir süre içinde şahitlik etmekten kaçmamala- rı, kendi aralarında yer, zaman, şekil bakımından ihtilafa düşmemeleri gibi şartların oluşması gerekmektedir273. Dolayısıyla, zina cezasının infazı için öngörülen şartların oluşması oldukça zor olup, İslam huku- kunun uygulandığı dönemlerde, zinadan dolayı cezalandırılan insan- ların sayısı da azdır274. Bu durum da, zinanın cezasında kefaret ama- 268 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 98. 269 Zina suçu, aile düzenine karşı işlenen bir suçtur. (Dağcı, Müessir Fiiller, 45.) 270 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 284. İslam’a göre; insan neslinin korunması, insanlık medeniyetinin istikrarının bo- zulmaması için, erkek ile kadın ilişkileri yalnızca meşru ve güvenilir araçlarla dü- zenlenmelidir. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 301-302.) 271 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 472. 272 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 29. 273 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 317. 274 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 310. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 653 cının ön planda olmadığını göstermektedir. Zira, cezalandırma için birçok şartın bir arada gerçekleşmesinin öngörülmesinin, işlenen her zina suçunun cezalandırılamaması sonucunu doğurması kaçınılmaz- dır. Malın ve meşru kazanç düşüncesinin korunması amacıyla, hırsız- lık ve diğer haksız kazanç sağlama yolları yasaklanmış ve buna yöne- lik had cezası getirilmiştir275. Mâide Suresi’nin 38. ayeti şu şekildedir: “Hırsızlık eden erkek ve kadının yaptıklarına karşılık bir ceza, Al- lah’tan bir ibret olarak ellerini kesin. Allah güçlüdür, hikmet sahibi- dir276.” Kur’an-ı Kerim’de yer alan bu hüküm, hırsızlık suçunun ceza- sının ibret maksatlı olduğunu açıkça beyan etmektedir277. Dolayısıyla, hırsızlık suçunun cezalandırılmasında cezanın genel önleme amacının ön planda olduğu söylenebilecektir. Fıkıh âlimlerinin çoğunluğu da, hadd-i sirkatin (hırsızlık cezasının) zecr (önleme, menetme, engelle- me) maksadıyla konulduğu, telef etme (ortadan kaldırma, yok etme) gibi bir maksat taşımadığı kanaatindedirler278. Hırsızlık cezası, özelde malı korumak, genelde ise mülkiyet ve toplum düzenini sağlamak içindir279. Bunun yanında, hırsızlık suçunun cezasının ağırlığı ve kişi üzerinde çok önemli bir kalıcı etki bırakması göz önüne alındığında, bu cezada, kefaret amacının da önemli oranda gerçekleştiği söylenebi- lecektir. Nitekim, özellikle kefaret amacına hizmet edecek şekilde; hırsızlık suçunun cezasının infazından sonra bu suçun ikinci defa iş- lenmesi hâlinde, hırsızın sol ayağının kesileceği hususunda İslam hu- “Zina suçuna şahitlik ettiğini ileri süren kişilerin olayı tam görmeden bu suça iliş- kin şahitlikte bulunmaları, iftira suçlusu olarak kazf haddine çarptırılmalarını ge- rektirir. Böylece, zina gibi hassas bir konuda yerli yersiz açıklamalarda bulunul- ması önlenmektedir.” (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 311.) 275 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 97. Hırsızlık, mülkiyete ve kamu güvenliğine karşı işlenen bir suçtur. (Dağcı, Müessir Fiiller, 45.) 276 “Mâide Suresi, 38. Ayet”, (Erişim Tarihi: 15.11.2024), https://kuran.diyanet.gov. tr/tefsir/M%C3%A2ide-suresi/707/38-ayet-tefsiri. 277 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 29. Kur’an’da hırsızlık suçunun cezasına ilişkin ayette yer alan ‘ibret’ ifadesi, cezanın sadece varlığının bilinmesinin, bu türden suçları önlemeye matuf olduğuna işaret etmektedir. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 29.) 278 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30. 279 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 284. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 654 kukçuları görüş birliği içerisindedir280. Bununla birlikte, böylesine ağır cismani cezalarda esasen cezanın tüm amaçlarının gerçekleşme- sinin ön planda olduğunu da söylemek mümkündür. Hırsızlık suçunun cezasını belirleyen Mâide Suresi’nin 38. ayeti- nin hemen ardından 39. ayette; “Kim bu haksız davranışından sonra tövbe eder ve hâlini düzeltirse, bilsin ki Allah onun tövbesini kabul eder. Şüphe yok ki Allah çok bağışlayıcı, çok esirgeyicidir.” hükmü yer almaktadır281. İslam hukukçularının çoğunluğu, hırsızlık cezasıyla ilgili bu ayette ifade edilen hırsızın tövbe ederek kendisini ıslah etmiş olması hâlinin, malı çalınarak mağdur duruma düşen kişinin rızasının bulunması şartıyla cezayı düşüreceği şeklinde bir görüş beyan etmiş- lerdir282. Dolayısıyla, hırsızlık suçunun cezasının hukuki dayanağını oluşturan ayet ile onun hemen ardından gelen ayet, hırsızlık suçuna ilişkin cezanın özel önleme fonksiyonu taşıması gerektiğine işaret etmektedir; zira, işlediği suçtan dolayı pişmanlık duyarak kendisini uslandıran kişinin cezalandırılmaması söz konusu olabilecektir283. Böyle bir durumda, yani hırsızın tövbe ederek kendisini ıslah etmesi ve mağdurun da hırsızın cezalandırılmamasına rıza göstermesi du- rumunda, kefaret ve genel önleme amaçları değil, özel önleme amacı ön planda olacak, hatta kefaret ve genel önleme amaçlarının hiç ger- çekleşmediği de söylenebilecektir. İslam ceza hukukunda yer alan ve Şâri’ tarafından belirlenmiş olan cezaların bazılarında sosyal amacın ağırlıklı olarak gözetildiği görülmekteyken, bunlar daha çok toplumsal barışa yönelik suçlara ilişkin uygulanan ceza türleri olup, bu cezalar klasik kaynaklarda ‘el- bağy (kamu otoritesine karşı isyan hareketi)’ ve ‘kat’u’t-tarîk (yol kesme)’ gibi başlıklar altında kapsamlı şekilde tartışılmıştır284. Bağy suçu, meşru hükûmet ve siyasi iktidar aleyhine işlenen bir suçtur285. Bağy (kamu otoritesine karşı isyan hareketi) suçunun ve bunun ceza- 280 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. 281 “Mâide Suresi, 39. Ayet”, (Erişim Tarihi: 15.11.2024), https://kuran.diyanet.gov. tr/tefsir/M%C3%A2ide-suresi/708/39-ayet-tefsiri. 282 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30. 283 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 30. 284 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 27. 285 Dağcı, Müessir Fiiller, 45. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 655 sının dayanağı, Hucurât Suresi’nin 9. ayetidir286. İlgili ayet şu şekilde- dir: “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle kavgaya tutuşursa hemen aralarını düzeltin; ikisinden biri diğerinin hakkına tecavüz etmiş olur- sa -Allah’ın emrine geri dönünceye kadar- haksızlığa sapanlara karşı savaşın; dönerlerse aralarındaki anlaşmazlığı adaletle çözüme bağla- yın ve herkese hakkını verin. Allah hakkı yerine getirenleri sever287.” İslam hukukçularına göre bağy suçu, kamu otoritesince gerektiğinde silah gücüyle karşılanacak olan, sosyal içerikli bir suç olup; İslam hu- kukçuları, bağy suçunu işleyenlerin suç oluşturan bu fiillerinden vaz- geçmemeleri hâlinde, toplum barışını, sulh ve sükuneti sağlayacak şekilde, öldürmek de dahil olmak üzere, onlara yönelik her türlü mu- amele yapılabileceği görüşündedirler288. Bu bakımdan, bağy suçunun cezası bağlamında özellikle cezanın genel ve özel önleme amaçlarının ön planda olduğu söylenebilir. Yol kesip haraç alan, insanlara silahla saldırıp gasp ve yağma ya- parak kamu düzenini bozan, insanların canına, malvarlığına kastede- rek devletin ve toplumun düzenini bozan kimsenin cezası da Kur’an-ı Kerim tarafından belirlenmiştir289. Klasik kaynaklarda “kat’u’t-tarîk (yol kesme)” başlığı altında geniş bir şekilde izah edilen yol kesme suçunun hukuki dayanağı, Mâide Suresi’nin 33 ve 34. ayetleridir290. İlgili ayetler şu şekildedir: “Allah’a ve Peygamberine karşı savaşanla- rın ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya çalışanların cezası ancak ya öldürülmeleri veya asılmaları yahut el ve ayaklarının çapraz olarak kesilmesi ya da bulundukları yerden sürgün edilmeleridir. Bu, onların dünyada uğradıkları aşağılayıcı cezadır. Âhirette ise onlar için büyük bir azap vardır. Ancak onları yenip ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna! Biliniz ki Allah çok bağışlayıcı, çok esirgeyicidir291.” 286 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 27. 287 “Hucurât Suresi, 9. Ayet”, (Erişim Tarihi: 16.11.2024), https://kuran.diyanet.gov.tr/ tefsir/Hucur%C3%A2t-suresi/4621/9-ayet-tefsiri. 288 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 27-28. 289 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 97. Hirâbe (yol kesme ve eşkiyalık), mülkiyete ve kamu güvenliğine karşı işlenen bir suçtur. (Dağcı, Müessir Fiiller, 45.) 290 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 28. 291 “Mâide Suresi, 33-34. Ayet”, (Erişim Tarihi: 17.11.2024), https://kuran.diyanet.gov. tr/tefsir/M%C3%A2ide-suresi/702/33-34-ayet-tefsiri. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 656 Yol kesme, silahlı gasp ve yağma suçlarını işleyen kimsenin cezası, suçun ağırlığına göre, öldürülme, asılma, el ve ayağın çapraz kesilmesi ya da sürgündür292. Bu suç açısından oldukça ağır cezaların öngörül- müş olması, bu suçun cezasında kefaret amacının ön planda olduğunu göstermekteyken; bunun yanında, söz konusu cezaların genel ve özel önleme amaçlarına da önemli derecede hizmet ettikleri söylenebile- cektir. Dolayısıyla, yol kesme suçu bakımından, esasen cezanın tüm amaçlarının gerçekleşmesinin ön planda olduğunu söylemek müm- kündür. Bununla birlikte, söz konusu suça karşılık ölüm cezasının uygulanması hâlinde, cezanın özel önleme amacının gerçekleştiğinden söz edilmesi mümkün olmayacak, bu durumda cezanın kefaret ve genel önleme amaçlarına hizmet edilmiş olunacaktır. Buna karşılık, yol kesme suçunda, suçlunun kendiliğinden pişmanlık duyarak kendi- sini ıslah etmiş olması, durumunu düzeltip topluma uyum sağlayan bir birey hâline gelmesi, cezalandırmadaki amacın aslında gerçekleş- miş olduğu anlamını taşıdığından, bu durumda cezanın düşürülmesi gerektiğine açık bir delalet vardır293. Zira, ilgili ayette; “Ancak onları yenip ele geçirmenizden önce tövbe edenler müstesna!” denilmekte- dir. Bu hükümden, söz konusu suç ve cezası açısından cezanın özel önleme amacının da oldukça önemli olduğu sonucu çıkarılabilecektir. İslam dininden çıkan kimse (mürted) için Kur’an-ı Kerim’de dün- yevi bir ceza öngörülmemekle birlikte294, Hz. Peygamber’in “Dinini değiştiren kimseyi öldürünüz (Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 1; Tirmizî, “Hudûd”, 20)” hadisi gereğince, dinden çıkan kimseye ölüm cezası uygulanır295. Ancak, mürted olmaktan kasıt, İslam nizamına, İslam devletinin varlık ve bütünlüğüne karşı çıkıp ona başkaldırmak için dinden dönmedir ve mürtede uygulanan ölüm cezası da bu düşüncey- le dinden dönmenin cezasıdır, yoksa, kılıç zoruyla insanları dinde 292 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 97. İslam ceza hukukunda kat’u’t-tarîk (yol kesme) olarak ifade edilen suç, toplum huzur ve güvenliğini tehdide yönelik bir suç olduğundan, bu tür fiiller için takdir edilecek cezalar da sosyal barışı ve toplumsal huzuru sağlamaya yöneliktir. (Kah- veci, “Hukuk Açısından Ceza”, 28.) 293 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 28. 294 Kur’an’da dinden dönme ile ilgili ayetlerden hiçbiri, dünya hayatında verilmesi gereken bir cezadan bahsetmemektedir. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 313.) 295 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 100. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 657 tutmak için değildir296. Burada, İslam devletinin düzeni açısından cid- di bir tehdit oluşturan fiillerin önlenmesi hedeflenmekte olup, bu ba- kımdan cezanın genel önleme amacının ağırlıklı olarak gözetildiği söylenebilir. Bununla birlikte, cezanın kefaret amacının gerçekleşti- rilmesi de söz konusudur. Dinden dönmede, ölüm cezası tövbe ve benzeri bir nedenle düşecek olursa, yerine duruma uygun bir ta’zîr cezası geçecek ve hâkim buna ilişkin yetkisini kullanacaktır297. Ayrıca, mürtedin öldürülmesi cezasının, o günkü şartların gerektirdiği siyasi- idari bir ceza olarak değerlendirilmesi de mümkün olup; nitekim bazı hukukçular, bu cezanın had cezası değil ta’zîr cezası olduğunu ve bu cezayı uyguladığı durumlarda Hz. Peygamber’in Devlet başkanı sıfa- tıyla takdir hakkını kullandığını ileri sürmektedirler298. İslam hukukunda, beş temel esastan biri olan aklın korunması ama- cıyla, içki içme gibi akla zarar verici eylemler yasaklanmış ve buna yöne- lik had cezası getirilmiştir299. Hz. Peygamber, içki içme suçunun cezası konusunda kesin bir sayı belirlemediği için, bu cezanın miktar ve şeklinin devleti idare eden kişi ve kurumların yetkisine bırakılabileceği söylene- bilir300. Burada esas olarak, İslam’ın koruduğu temel değerlerden olan aklın korunması amacıyla içki içilmesinin önlenmesi ve aynı zamanda içki içen kişinin toplum açısından ortaya çıkarması muhtemel zararların önüne geçilmesi hedeflendiğinden, bu suçun cezasında genel önleme amacının ön planda olduğunu söylemek mümkündür. Cezalandırmanın amaçları bakımından had cezaları ile ilgili ola- rak genel bir değerlendirme yapılacak olursa; İslam hukukunda had cezasını gerektiren suçların cezalandırılmasından ziyade, yaygınlaş- 296 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 314. “Mürtedin (dinden dönenin) idamla cezalandırılması, devletin düzenine karşı başkaldırdığı ve bir bağy suçu işlediği içindir. Dolayısıyla, irtidad için öngörülen idam cezası, bu davranış ile açıkça propaganda yoluyla İslam nizamına karşı ge- linmesinden dolayıdır.” (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 315-317.) 297 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 313. 298 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. 299 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 99. Had cezasını gerektiren söz konusu suç, şürb (şarap içme) suçu olup; şarabın yanında, beden sağlığını ve toplumun huzur ve güvenliğini tehdit eden diğer al- kollü ve uyuşturucu maddeleri de şürb kapsamında değerlendirmek gerekir. (Dağcı, Müessir Fiiller, 46.) 300 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 99. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 658 masının, aleni hâle gelmesinin önüne geçilmesine daha büyük önem verilmesi göz önüne alındığında, had cezasını gerektiren suçlar bakı- mından kefaret amacının ön planda olmadığını, söz konusu suçların henüz işlenmeden önlenmesinin esas amaç olduğunu, dolayısıyla ce- zanın genel ve özel önleme amaçlarının ön planda olduğunu belirtmek gerekir. Bununla birlikte, had cezasını gerektiren farklı suçlar ve ceza- ları açısından cezanın farklı amaçları ön plana çıkabilmektedir. Örne- ğin, zina suçunun cezalandırılmasında, cezanın uygulandığına insan- ların şahit edilmesi gerekliliği bulunmakta olup, esas olarak caydırıcı- lık sağlanarak genel önleme amacına hizmet edilmesi hedeflenmekte- dir. Hırsızlık suçunun cezalandırılmasında ise, Allah’tan bir ibret ola- rak hırsızın elinin kesilmesi, caydırıcılığa ve cezanın genel önleme amacına işaret etmekle birlikte; hırsızlık suçunun cezasının ağırlığı ve kişi üzerinde çok önemli bir kalıcı etki bırakması göz önüne alındığın- da, bu cezada, kefaret amacının da önemli oranda gerçekleştiği söyle- nebilecektir. Bununla birlikte, hırsızın tövbe ederek kendisini ıslah etmesi, mağdurun da hırsızın cezalandırılmamasına rıza göstermesi ve bu nedenle hırsızın cezalandırılmaması durumunda, kefaret ve genel önleme amaçlarının gerçekleşmediği söylenebilecektir. Had cezasını gerektiren bazı suçlar bakımından ölüm cezasının uygulan- ması mümkün olup (örneğin, kamu otoritesine karşı isyan ve yol kesme suçunda); işlenen suça karşılık ceza olarak ölüm cezasının uy- gulanması hâlinde, cezanın özel önleme amacının gerçekleşmesi mümkün olmayacak, bu durumda cezanın kefaret ve genel önleme amaçlarına hizmet edilmiş olunacaktır. Dolayısıyla, ölüm cezasında cezanın özel önleme amacı bulunmamaktadır. Buna karşılık, had ce- zasını gerektiren bir suçun tekerrürü hâlinde had cezasının keyfiyet itibariyle daha şiddetli bir şekilde uygulanabilmesinin veya suçluya had cezasının yanında ta’zîr cezası da verilebilmesinin, esas olarak cezanın özel önleme amacına hizmet ettiği söylenebilecektir. 2. Kısas ve Diyet Cezaları ve Bunların Cezalandırmanın Amaçları Bakımından Değerlendirilmesi Kısas kavramı; “faili, kasten işlediği öldürme veya yaralama fiiline karşılık, fiili cinsinden olmak üzere ona eşit bir ceza ile cezalandır- mak” şeklinde tanımlanabilir301. Kur’an-ı Kerim’de, bir insanın kasten 301 Dağcı, Müessir Fiiller, 127. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 659 öldürülmesinin veya yaralanmasının karşılığı olan yaptırımın belir- lenmesinde ve uygulanmasında kısas esası benimsenmiştir302. Kur’an- ı Kerim, kısasın farz kılındığını ve kısasta hayat olduğunu (Bakara Suresi, 178-179. ayet), Tevrat’ta da kısasın emredildiğini (Mâide Su- resi, 45. ayet), insan öldürmede maktulün velisine kısası isteme yetki- si verildiğini (İsrâ Suresi, 33. ayet)303, maktulün velisi tarafından kati- lin affedilmesi hâlinde (Bakara Suresi, 178. ayet) veya hata sonucunda insan öldürmelerde (Nisâ Suresi, 92. ayet) diyet ödeneceğini belirt- mektedir304. Kısas ve diyet cezaları da had cezaları gibi Kur’an ve Sünnet ile takdir edilmiş olan cezalardır; ancak bunları içeren hüküm- ler, Allah hakkına ilişkin olmayıp kul hakkına ilişkindir305. Dolayısıyla, kısas ve diyet cezaları, şahsi hakların hâkim olduğu cezalardır306. Kısas ve diyet cezalarında şahsi haklar söz konusu olduğundan, suçun mağduru isterse suçluyu affedebilir ve bu durumda, mağdurun affetmesi, affedilen suçluya uygulanacak cezayı düşürür307. Dolayısıyla, 302 Özgenç, “İnsan Öldürme”, 506-507. 303 İsrâ Suresi’nin 33. ayeti şu şekildedir: “Haklı bir sebep olmadıkça Allah’ın dokunulmaz kıldığı cana kıymayın. Bir kimse haksızlıkla öldürülürse velisine yetki verdik; ancak o da öldürme hususunda sınırı aşmasın; çünkü o, yeterince yardıma mazhar olmuştur.” (“İsrâ Suresi, 33. Ayet”, (Erişim Tarihi: 18.11.2024), https://kuran.diyanet.gov.tr/ tef- sir/%C4%B0sr%C3%A2-suresi/2062/33-ayet-tefsiri.) 304 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında kısas size gerekli kılındı. Hüre hür, köle- ye köle, kadına kadın. Ancak her kime, kardeşi tarafından bir şey bağışlanırsa ar- tık ona hakkaniyetle uymalı ve diyeti ona güzellikle ödemelidir. Bu, rabbinizden bir hafifletme, bir rahmettir. Bundan sonra kim haddi aşarsa ona elem verici bir azap vardır.” (“Bakara Suresi, 178. Ayet”, (Erişim Tarihi: 18.11.2024), https://kuran. diya- net.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/185/178-ayet-tefsiri.) 305 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 100. 306 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. İslam hukukunda, kısas (öç) hakkı, ‘hayatın kaynağı’ olarak görülür ve bu hak devlete değil, bireye aittir. (Rahimov, Suç ve Ceza, 72.) 307 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 100. Kısastan söz eden ayette (Mâide Suresi, 45. ayet), yapılan bağışlamanın ya da mâli fedakarlığın, işlenen günah için kefaret olacağı bildirilmiştir. (Hasanova, “Masla- hat Prensibi Açısından Cezalar”, 102.) “Mâide Suresi’nin 45. ayeti şu şekildedir: “Tevrat’ta İsrâiloğulları’na, “Cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş... Yaralamalarda da kısas vardır. Kim kısası bağışlarsa bu kendisi için bir kefâret olur. Ve her kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir” diye yazdık.” (“Mâide Sure- Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 660 kısas ve diyet cezası, maktulün yakınlarının affetmesiyle veya anlaşma ile düşer308. İslam ceza hukukunda, diğer ağır cezalarda olduğu gibi kısasta da cezanın mümkün olduğu kadar kaldırılması hedeflenmiştir309. Yaşam ve organlar üzerinde sonuçlar doğuran kısas cezası bakımından, mağdu- run (ölüm hâlinde mağdurun yakınlarının) isteğine bağlı olarak af ve sulh müesseseleri kabul edilmek suretiyle, kısasın uygulanması sınırlan- dırılmıştır310. Bu bakımdan, kısas cezası bakımından cezanın kefaret amacından ziyade diğer amaçlarının ön planda olduğu düşünülebilir. Hatta, af sonucunda suç işleyen kimsenin cezasız kalması durumunda, cezanın hiçbir amacının gerçekleşmemiş olacağı da söylenebilecektir. Bununla birlikte, kısasta esas olarak, suçlunun mağdura verdiği zararın misliyle cezalandırılması ilkesi hâkimdir311. Bu bağlamda değerlendiril- diğinde ve af hakkından bağımsız olarak düşünüldüğünde ise, kısas ceza- sında cezanın kefaret amacının oldukça önemli olduğu sonucu çıkarılabi- lecektir. Kısasın, tam anlamıyla adil bir kefaret olarak değerlendirilmesi mümkündür. Bunun yanında kısas cezası, insan vücudu üzerinde etki gösteren ve hatta hayatına mal olabilecek ağır bir ceza olmasından kay- naklanan caydırıcılığı dolayısıyla, cezanın genel önleme amacına da önemli ölçüde hizmet edecektir. Kısas, ‘canda kısas (kısas fi’n-nefs)’ ve ‘uzuvda kısas (kısas mâ dûne’n-nefs/kısas fi’l-etrâf)’ olmak üzere iki bölüme ayrılmakta olup, si, 45. Ayet”, (Erişim Tarihi: 19.11.2024), https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/ M%C3%A2ide-suresi/714/45-ayet-tefsiri.) 308 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. 309 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 293. Bir haksızlığın karşılığı olarak yaptırımın belirlenmesinde ve uygulanmasında misliyle mukabele esas ise de; ceza siyaseti açısından kötülüğe karşı iyilikle mu- kabele edilmesi tavsiye edilmiş, bu çerçevede uzlaşma ve af, övgüye layık görül- müştür. (Özgenç, “İnsan Öldürme”, 506.) 310 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 293-294. 311 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. “Cezalandırmak isterseniz size yapıldığı kadarıyla cezalandırın, fakat sabır göste- rirseniz bilin ki sabırlı davrananlar için bu muhakkak daha hayırlıdır.” (“Nahl Su- resi, 126. Ayet”, (Erişim Tarihi: 19.11.2024), https://kuran.diyanet.gov.tr/ tef- sir/Nahl-suresi/2027/126-ayet-tefsiri.) Hz. Peygamber, “Kölesini öldüreni öldürürüz, onun burnunu, kulağını kesenin burnunu, kulağını keseriz ve onu iğdiş edeni iğdiş ederiz” buyurmuştur (Buhari, “İlim”, 39; “Cihad”, 17; “Diyet”, 24, 31; Ebu Davud, “Diyet”, 7). (Yaşar, “İdamı Ge- rektiren Suçlar”, 296.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 661 her iki şekli de Kur’an’da düzenlenmiştir312. Bakara Suresi’nin 179. ayeti şu şekildedir: “Kısasta sizin için hayat vardır, ey akıl sahipleri, umulur ki sakınırsınız313.” Bu ayetin delaletinden, kısas cezasının, toplumu muhafazaya yönelik bir fonksiyon icra ettiği anlaşılabilir314. Zira, bu ayet ile toplum barışının devamlılığı bakımından kısasın önemine işaret edilmiştir315. Söz konusu ayet ile, kısas cezasının özel- likle cezanın genel önleme amacını gerçekleştireceğine işaret edildi- ğini söylemek mümkündür. Zira, kısas cezasının caydırıcı etkisi ile, insanların bu cezayı gerektirecek fiillerden sakınması beklenmekte- dir. Bu bağlamda düşünüldüğünde, cana karşı işlenen suçlarda uygu- lanması öngörülen ölüm cezası, suçluları caydırma etkisi olan bir ceza yaptırımı olup; bu ceza, insani olmayan yöntemlerle işlenen en acıma- sız suçlardan insanlığın kurtarılması gibi asil bir amaç taşımaktadır316. Kısas cezasının naslarda yer alması, başkasını kasten öldürmeyi plan- layan kişiyi bu fiilinden caydırmış olur; böylelikle, hem bu kişi hem de öldürmeyi planladığı kişi hayatta kalmış olacaktır317. Kısas cezası, hem adil bir kefaret olması dolayısıyla kan davaları- nı önlemek hem de caydırıcılık özelliği dolayısıyla insanların birbirle- rinin hayatına kastetmemeleri açısından önemli bir role sahiptir318. Kasten öldürme suçuna asli olarak iştirak eden birden fazla kimsenin bir kişi karşılığında öldürülmesi yönündeki ashap görüş ve uygulama- sı da, kısas cezasında şahsi hakkı korumanın yanı sıra kamu düzenini sağlama ve suçu önleme amacının hâkim olması ile izah edilebilir319. 312 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. 313 “Bakara Suresi, 179. Ayet”, (Erişim Tarihi: 20.11.2024), https://kuran.diyanet. gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/186/179-ayet-tefsiri. 314 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 28. Kısas cezasının varlığı, toplumun yaşamasının, devamının bir garantisi olup, Ba- kara Suresi’nin 179. ayeti bunun en açık delilidir. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suç- lar”, 317.) 315 Özgenç, “İnsan Öldürme”, 507. 316 Rahimov, Suç ve Ceza, 121. 317 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 28. İnsan öldürmeyi düşünen bir kimse, bir kimseyi öldürünce ceza olarak kendisinin de öldürüleceğine kesin olarak emin olduğu takdirde, öldürmekten vazgeçer ve böy- lece ne öldürmüş ne de öldürülmüş olur. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 284.) 318 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 283-284. 319 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 662 İslam ceza hukukunda uygulamaya konulması en zor ceza ölüm cezası olup, bu cezanın verilebilmesi, gerçekleşmesi son derece zor olan birtakım şartların bulunmasına bağlıdır; ayrıca, ölüm cezasının verilebildiği suçların sayısının çok sınırlı olması da ölüm cezasının kolay kolay gündeme gelmeyeceğini göstermektedir320. Bunun yanın- da, İslam hukukunda kısas cezası geçerli olmakla birlikte, suçluya işkence edilmesi yasaklanmıştır321. Cezayı infaz edecek kamu otoritesi tarafından, cezalandırma sırasında işkence ve eziyet uygulanamaz ve dolayısıyla, örneğin yakılarak cezalandırma mümkün olmayıp, devlet gücü kullanılarak infaz edilen yaptırımlardan hiçbiri, kişiye kötülük mahiyeti taşımamalıdır322. Nitekim, Hz. Peygamber; suçun boyutu, ölçüsü ve toplumda uyandırdığı infialin derecesi ne olursa olsun, suç- luları cezalandırırken onlara azap vermek maksadı güdülemeyeceğine dikkat çekerek, “Allah’ın azabıyla azap etmeyiniz (Buhârî, “Cihad”, 3; Ebu Davud, “Hudûd”, 1)” talimatını vermiştir323. Hz. Peygamber, “Al- lah her şeyde güzel ve uygun davranmayı emretmiştir. Öldürdüğü- nüzde bile bu işi güzel yapınız (Tirmizî, “Diyât”, 14)” mealindeki ha- disle ve kısasın ancak kılıçla infaz edileceğini (İbn Mâce, “Diyât”, 25) beyan ederek, işkenceyle veya ateşte yakarak öldürmeyi yasaklamış (Ebû Dâvûd, “Cihâd”, 120, 122), böylece yargılamada olduğu gibi ceza- ların infazında da adaletin gözetilmesini emretmiştir324. İslam ceza hukukunda, suçun doğrudan doğruya karşılığı olan ce- zaya “asli ceza” denilirken, bu cezayı infaz imkânı olmayınca onun yerine geçen “bedel ceza” veya asli cezaya ilave olarak verilebilen “ek ceza” da söz konusu olabilmektedir325. Cinayetler bakımından kısas 320 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 287. İslam ceza hukukunda idam cezası mevcuttur ve gereklidir; ancak, bu cezanın uy- gulanması için gerekli şartların oluşması oldukça zor olduğundan, idam cezası uy- gulamada da oldukça azdır. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 317.) 321 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. İnsan olmaları dolayısıyla suçlulara rıfk ve güzellikle muamele edilmesi gerektiği- nin genel bir ilke olarak benimsenmesi, “Biz seni alemlere ancak rahmet için gön- derdik (Enbiyâ Suresi, 107. ayet)” ayetinden istinbat edilebilecek bir husus olup; İslam hukukçuları bu husus üzerinde hassasiyetle durmaktadırlar. (Kahveci, “Hu- kuk Açısından Ceza”, 24.) 322 Özgenç, “İnsan Öldürme”, 506. 323 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 24. 324 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 476. 325 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 663 asli ceza iken, diyet ise bedel ceza326, yani bir nevi tazminattır327. Bir bedel ceza olarak diyette, cezanın kefaret amacının ön planda olduğu söylenebilecektir. İslam ceza hukukunda, asli cezayla birlikte verilebilen ek cezalar da söz konusu olabilmekte olup; örneğin, Kur’an’da, hata sonucunda adam öldürenin kefaret olarak diyetten başka, bir mümin köleyi azat etmesi gerektiği (Nisâ Suresi, 92. ayet) bildirilmektedir328. Burada da ek cezanın kefaret teşkil etme özelliği ön plana çıkmaktadır. İslâmiyet, Arap toplumunda öteden beri süregelen kolektif so- rumluluğu ilke olarak reddedip cezanın şahsiliği kuralını hâkim kıl- mıştır329; ancak, bu kuralın iki istisnası olan ‘âkıle’ ve ‘kasâme’ mües- seseleri, belli bir amaca yönelik olarak İslam hukukunda devam etti- rilmiştir330. Hata sonucunda veya kast benzeri (şibh-i amd) öldürme ve yaralama durumlarında, öldürme veya yaralama fiilini gerçekleşti- ren kişi suçu işlemiş olmasına ve şahsilik ilkesine göre cezayı da esa- sen tek başına onun çekmesi gerekmesine rağmen, söz konusu suçlara ilişkin cezayı oluşturan diyet ödemesinin belirli bir insan topluluğu tarafından yapılması söz konusu olmaktadır331. Suçluya kaldıramaya- 326 Kısas veya diyet gerektiren suçların kasten işlenmeleri hâlinde öngörülen asli ceza kısas iken, taksirle işlenmeleri hâlinde ise öngörülen asli ceza diyettir. (Dağ- cı, Müessir Fiiller, 44-45.) Dolayısıyla, diyet cezasının asli ceza olması da söz konusu olabilmektedir. 327 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Diyetin bir ceza mı yoksa tazminat mı olduğu konusu tartışmalı olmakla birlikte; diyet, kan bedeli ve tazminat olma özelliğini daima korur. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 101.) Doktrinde Özgenç’e göre; diyet, bir ceza, bir ceza hukuku yaptırımı olmayıp; borç- lar hukuku literatüründe haksız fiil karşılığında uygulanan maddi ve manevi taz- minat kavramlarının Kur’an literatüründeki karşılığıdır. (Özgenç, “İnsan Öldür- me”, 509.) 328 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. 329 İslâm ceza hukukunda, cezaların şahsiliği ilkesi esastır. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 104.) 330 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. İslam hukukunda cezaların şahsi olmayıp kolektif olmasının söz konusu olduğu iki müessese mevcuttur; bunlardan birisi ‘âkıle’, diğeri ise ‘kasâme’dir. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 105.) İslam hukukunda âkıle ve kasâme müesseseleri, belli bir amaca yönelik olarak şahsilik ilkesinden istisna tutulmuştur. (Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 285.) 331 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 106. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 664 cağı bir yükü yükleyerek diyet ödemeyi gerçekleştirememesi ihtimali göz önüne alınarak ve mağdur tarafta da ödemenin yapılmaması dolayı- sıyla daha büyük üzüntü ve kine neden olmamak adına, söz konusu ceza âkıleye (kast unsuru bulunmayan bir öldürme veya yaralama olayında suçlu adına diyet ödemeyi yüklenen şahıslar topluluğuna)332 ödetilerek, ferdin ve toplumun maslahatı ile toplum düzeni ve huzuru sağlanmaya çalışılmaktadır333. Âkılenin diyetin ödenmesine katılması, bir sosyal kontrol mekanizması oluşturması dolayısıyla, özellikle zarar suçları ba- kımından önleyici bir rol oynamaktadır334. Âkıle ve kasâme335 müessese- lerinin her ikisinde de, sadece ceza değil tazmin yönü de bulunan diyet ödeme yükü336, suç ve suçlu ile zayıf da olsa ilgisi bulunan belli bir insan topluluğuna dağıtılarak, bir yandan toplumda sosyal kontrolün, deneti- min yerleşmesi amaçlanmakta, öte yandan da maktulün kanının heder olması önlenmektedir337. Bu bakımdan, âkıle ve kasâme müesseseleri; toplum düzenini korumayı, kamu yararı ve özel yararı sağlamayı, kamu ve birey lehine zararın giderilmesini temin etmeyi amaçlayan, maslahat prensibine uygun müesseselerdir338. 332 Hamza Aktan, “Âkıle”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 2. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989), 248. 333 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 106. Ödenecek diyete failin kan akrabaları (asabe) ile meslek teşekküllerinden oluşan âkılesinin ortak edilmesiyle, bir taraftan failin maddi yükünü hafifleten, diğer ta- raftan da mağduru koruyan kolektif bir tazmin sistemi oluşturulmuştur. (Dağcı, Müessir Fiiller, 131.) 334 Dağcı, Müessir Fiiller, 60. 335 “Kasâme, faili meçhul cinayetlerde cezai ve mali sorumluluğun tespit edilmesi amacıy- la, cinayetin işlendiği bölgede yaşayan insanların veya maktulün yakınlarının yemin etmesi usulünü ifade eden fıkıh terimidir. Kasâme sonucunda diyet ödenmesine hük- medildiği takdirde, diyeti suçlunun kendisinin mi yoksa âkılesinin mi ödeyeceği husu- su, cinayetin türüne ve mezheplere göre değişkenlik gösteren bir husustur.” (Ali Bar- dakoğlu, “Kasâme”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 24. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001), 528-530.) 336 Âkılenin ve üçüncü şahısların ödemeyi üstlendiği durumlarda diyet, bir cezadan ziyade, tazminat ve sosyal sigorta görünümündedir. (Hasanova, “Maslahat Prensi- bi Açısından Cezalar”, 101.) “Diyet, bir ceza niteliğinde olmayıp tazminat niteliğinde olduğundan, diyet olarak ödenmesi kabul edilen tazminat miktarının münhasıran suçu işleyen kişi tarafın- dan ödenmesi gerekmemektedir. Dolayısıyla, cezanın şahsiliği kuralı, diyet bakı- mından geçerli değildir.” (Özgenç, “İnsan Öldürme”, 509.) 337 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. 338 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 109. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 665 Cezalandırmanın amaçları bakımından kısas ve diyet cezaları ile ilgili olarak genel bir değerlendirme yapılacak olursa; kısasta suçlu- nun mağdura verdiği zararın misliyle cezalandırılması söz konusu olduğundan, cezanın kefaret amacı öne çıkmaktadır. Bunun yanında, kısas cezası, insan vücudu üzerinde etki göstermesi ve kişinin hayatı- na dahi mal olabilmesi dolayısıyla, caydırıcılığa ve cezanın genel ön- leme amacına da hizmet etmektedir. Kasten öldürme suçu bakımın- dan kısas olarak ölüm cezasının öngörülmesi ve kasten yaralama suçu bakımından suçlunun misliyle cezalandırılması, cezanın kefaret ama- cının tam anlamıyla gerçekleştirilmesini sağlayacağı gibi, adaletin de tam olarak yerine getirilmesini temin edecektir. Bunun yanında, kısas cezası, suç işleme potansiyeli olan kişileri öldürme veya yaralama suçunu işlemekten caydırma bakımından da oldukça etkili olacaktır. Bununla birlikte, kısas olarak ölüm cezasının uygulanması durumun- da, cezanın özel önleme amacının yerine getirilmesi söz konusu olma- yacaktır. Şahsi haklara ilişkin olan kısas cezaları bakımından af ve sulh müesseseleri kabul edilmek suretiyle kısasın uygulanmasının sınırlandırılması, bu durumlarda cezanın kefaret amacından ziyade diğer amaçlarının ön plana alındığını göstermektedir. Kasten öldürme veya kasten yaralama suçları söz konusu olduğunda, af veya sulh do- layısıyla kısas cezasının uygulanmaması, kefaret amacının tam anla- mıyla yerine getirilmemesine yol açacak olmakla birlikte; kısas yerine diyet ödenmesinin söz konusu olması hâlinde, ekonomik bir yaptırım uygulanmak suretiyle işlenen fiilin karşılığı olarak kefaret amacına hizmet edilmesi mümkün olacaktır. Bunun yanında, diyet cezasında, cezanın genel ve özel önleme amaçlarının da mevcut olduğu söylene- bilecektir. 3. Ta’zîr Cezaları ve Bunların Cezalandırmanın Amaçları Bakımından Değerlendirilmesi Ta’zîr cezaları, had ve kısas cezalarında olduğu gibi ‘emir bi’l- ma‘rûf nehiy ani’l-münker (iyiliği emretme, kötülükten menetme)’ vazifesini yerine getirmenin önemli araçlarındandır339. İslam hukuk- çularının çoğunluğu, ta’zîr cezalarının suçluyu ıslah etme, uslandırma ve suçluda ortaya çıkan bozuk düşünce ve davranışları düzeltme ama- 339 Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 102. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 666 cına yönelik bir işlev gördüğü hususunda fikir birliği içerisindedir340. Ta’zîr cezalarında, cezanın kefaret ve genel önleme amaçları bulun- makla birlikte, özel önleme ve ıslah amaçlarının daha ağırlıklı olduğu- nu söylemek mümkündür. Had cezasını ve kısası gerektiren suçların dışında kalan fiillerin ne derece suç olduğu ve hangi türden yaptırım ile cezalandırılacağı, yani ta’zîr cezasını gerektiren suçlar ve bunların cezaları, İslam’ın genel ilke ve gayeleri doğrultusunda belirlenir341. Suçun derecesi ile uygulanacak cezanın belirlenmesinde, suçun mağdur üzerinde mey- dana getirdiği zarar yanında, içtimai bünyeye ve üçüncü şahıslara yönelik olumsuz etkisi ile İslami değer hükümlerini ihlâl derecesi de göz önünde bulundurulur342. İslam hukukçuları, ta’zîr cezalarının; ölüm, celde (sopa), hapis, sürgün, kınama, tehdit, nasihat, tazmin ve mali ceza şeklinde verilebi- leceğini kabul ederler343. Uygulanan ceza türüne göre, cezanın belli amaçlarının ön plana çıkması söz konusu olabilecektir. Örneğin, ölüm cezası şeklindeki ta’zîr cezasında, cezanın kefaret ve genel önleme amacı ön planda olacakken; sürgün cezası şeklindeki ta’zîr cezasında ise, daha ziyade özel önleme ve ıslah amacı söz konusu olacaktır. İslam hukukçularının ta’zîr cezalarıyla ilgili genel yaklaşımı, bun- ların, suç ve suçlunun durumuna göre hâkimin takdir yetkisinin geniş olduğu ceza türleri olduğu yönündedir344. İslam ceza hukukunda, Dev- let başkanı veya hâkimler, naslarda belirtilen cezaları uygulamak zo- rundayken, ta’zîr cezalarında ise takdir yetkilerini kullanırlar345. 340 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 32. 341 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Ta’zir suçlarının nitelik ve sınırlarını, ceza hukukunun genel kurallarını tespit eden ayetler ve hadisler belirlemektedir. (Hasanova, “Maslahat Prensibi Açısından Cezalar”, 101.) 342 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. Ta’zîr cezalarının özelliklerinden birisi, suçlunun ve mağdurun durumuna, suçun büyüklüğüne ve miktarına göre uygulanacak cezanın farklı olabilmesidir. (Tuncay Başoğlu, “Ta’zîr”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 40. Cilt, (İstan- bul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011), 198.) 343 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. 344 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 33. 345 Yaşar, “İdamı Gerektiren Suçlar”, 282. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 667 Ta’zîr cezaları bakımından hâkimin takdir yetkisinin geniş olduğuna işaret etmek için bazı İslam hukukçuları, cezanın infazı bakımından “ıslah oluncaya kadar” ifadesini özellikle kullanmakta olup; İslam hu- kukçularının bu ifadelerinden, Şâri’ tarafından tayin ve tespit edil- memiş olan cezalarda ağırlıklı olarak özel önleme ve ıslah (uslandır- ma) amacının gözetilmiş olduğu anlaşılmaktadır346. İslam ceza huku- kunda ta’zîr cezaları bölümünde ele alınan cezaların ağırlıklı olarak suçlunun durumu dikkate alınarak uygulanması gerektiği önemli bir husustur347; zira, burada suçluyu tekrar sağlıklı ve uyumlu bir birey olarak topluma kazandırma anlayışı hâkimdir348. Bununla birlikte, ta’zîr cezalarında da toplumun menfaatlerinin gözetildiğini göz ardı etmemek gerekir349. İslam hukukçularının çoğunluğu, belirli ağırlıktaki suçlarda Dev- lete, had ve kısas dışında ölüm cezası verme hakkı, yani bir ta’zîr ce- zası olarak ölüm cezası verme hakkı tanımaktadır350. Nitekim, Hz. Peygamber’in; kasten öldürme, evlinin zinası ve irtidat suçları dışında da ölüm cezasını uygulattığı, örneğin, hayvanla veya hemcinsiyle cin- sel ilişki kuranların, Müslümanlar arasında fitne ve fesada yol açanla- rın, mahremiyle evlenenlerin, sihirbazların, suç işlemekte ısrar edip ceza ile uslanmayan hırsızların ve şarap içenlerin belli bir tekerrür- den sonra öldürülmelerini emrettiği yönünde rivayetler bulunmakta- dır (Ebû Dâvûd, “Hudûd”, 2, 20, 29, 30, 37; Şevkânî, VII, 130-133, 165- 166, 199-200, 213-214)351. Bununla birlikte, İslam hukukçuları, ölüm 346 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 33. 347 Bir kısım fakihler, suçlunun ıslahı ve suçların önlenmesi amacına ulaşılması ba- kımından suçluların durumunun dikkate alınarak cezaların tedrîcî şekilde arttı- rılması gerektiğini dile getirmiş olup; bu bağlamda, suçluları içinde bulundukları duruma ve makama göre tasnif etmiş ve bu tasnif doğrultusunda her gruba farklı ta‘zîr cezasının uygulanması gerektiğini belirtmiştir. (Başoğlu, “Ta’zîr”, 200.) 348 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 33. Şâri’nin şahsi suç kategorisine giren suçlar (takibi şikâyete bağlı suçlar) açısından mağdur olanlara affetmeyi tavsiye etmiş olmasının da, suçlunun kişiliğiyle ilişki- lendirilerek değerlendirilmesi gerektiği hususu (Bakara Suresi/237; Al-i İmran Suresi/134; Mâide Suresi/45; A’raf Suresi/199; İsra Suresi/33; Şûra Suresi/40) önemlidir. (Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 33.) 349 Kahveci, “Hukuk Açısından Ceza”, 33. 350 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. 351 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 668 cezasının ta’zîren uygulanması yönünde Devlete genel bir takdir yet- kisi tanımaktan kaçınarak, örnek suç türleri üzerinden ölüm cezasının uygulanmasının mümkün olup olmadığını ayrı ayrı tartışmışlardır352 ve bu durum, İslam hukukçularının, ölüm cezasının sınırlanması, keyfîliğin ve zulmün önlenmesi yönündeki gayret ve temayülleriyle açıklanabilir353. Ta’zîr cezası olarak uygulanabilecek diğer bazı ceza türleri açı- sından bir değerlendirme yapılacak olursa; bir suçun araştırılması sırasında sanığın kaçmasını önleme veya borçluyu ifaya zorlama mak- sadıyla bir baskı unsuru olarak uygulanan ihtiyati hapse (tutuklama) Hz. Peygamber döneminde rastlandığı görülmektedir354. Ancak bu hapis uygulaması, esas olarak bir ceza değil, bir koruma tedbiri veya zorlama amaçlı hapis niteliğindedir355. Buna karşılık, Hz. Peygamber ve Hz. Ebubekir dönemlerinde, suç işlediği kesinleşen failin hapsedil- mesi yönünde bir uygulamanın olmadığı, bu dönemde Medine’de özel bir hapishanenin de bulunmadığı rivayetleri vardır356. Bununla birlik- te, Kur’an-ı Kerim, geçmiş kavimlerdeki hapis cezasından bahsetme- sinin yanı sıra (Yusuf Suresi, 75-76. ayet), açık kötülük (zina) ya- 352 “Mâlikîler’in çoğunluğu ve bir kısım Hanbelî fakihleri casusluk, zındıklık, bid‘atı yayma gibi bazı suçlarda ta‘zîren ölüm cezası verilebileceğini kabul etmiştir. Bazı Hanefîler de topluma büyük zararı dokunan, tekerrür eden ve başka türlü engel- lenemeyecek suçlarda ölüm cezası uygulanabileceğini savunmuştur. Bu çerçeve- de, sihirbazlık, livâta, hırsızlık, siyasî kargaşa ve isyan çıkarma gibi suçların teker- rürünün önlenmesi amacıyla ölüm cezasının uygulanabileceği kabul edilmiştir.” (Başoğlu, “Ta’zîr”, 201.) 353 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. 354 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. “Hz. Peygamber döneminde sınırlı sayıda da olsa bazı borçlu, esir ve sanıkların kı- sa süreler için mescidde veya dehliz gibi kapalı mekanlarda hapsedildiği ya da Mescid-i Nebevî’nin direğine bağlandığı yönünde rivayetler bulunmaktadır. Ancak o dönemde hapsin, asli bir ceza olarak değil, ihtiyati ve zorlayıcı bir tedbir (tutuk- lama) olarak; mesela suçun sübutuyla ilgili araştırmanın tamamlanmasına kadar sanığın, cezanın infazına kadar suçlunun, ödeme yapılıncaya kadar borçlunun, da- ğıtım veya ceza infazına kadar esirin belli bir süre tutuklanması şeklinde uygu- landığı görülür.” (Ali Bardakoğlu, “Hapis”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm An- siklopedisi 16. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997), 55.) 355 İslam hukukunda hapis cezası, uygulanma maksadına göre, ihtiyati tedbir veya ceza olarak uygulanabilmektedir. (Memet Zeki Uyanık, “İslam Hukukunda Hapis Cezası Çeşitleri ve Süreleri”, ÇAKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8/2 (2017): 141.) 356 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 669 pan/çirkin fiilde bulunan kadınların evde hapsedilmesini emretmekte (Nisâ Suresi, 15. ayet)357; böylece hapsin de cezai bir yaptırım olarak kullanılabileceğine işaret etmektedir358. Nitekim, Hz. Ömer’in Mek- ke’de bir evi satın alıp hapishane olarak kullandığı ve bunun İslam’da ilk hapishane olduğu bildirilir359. Hapis cezasının cezalandırmanın amaçları bağlamında değerlen- dirilmesine ilişkin olarak çalışmamızın önceki bölümlerinde yer veri- len ayrıntılı açıklamaların burada da geçerli olduğunu belirtmek ge- rekir. Hapis cezası, İslam hukukçuları tarafından genelde olumlu kar- şılanmakta, bazı suçlar bakımından eğitici ve ıslah edici bir yaptırım olarak görülmekte, bu konuda kanun koyucuya ve mahkemeye geniş bir takdir hakkı tanınmaktadır360. Özellikle cezanın ıslah amacının gerçekleştirilmesi adına, hapishanelerde mahkûmların suç çeşitlerine 357 Kur’an’da hayâsızlık (fuhuş) yapan kadınların ölünceye kadar evde tutulmasını (imsâk) emreden ayet (Nisâ Suresi, 15. ayet); zina cezasıyla ilgili ayetle (Nûr Suresi, 2. ayet) ve hadislerle neshedildiği tartışması bir yana, hürriyeti bağlayıcı cezaların günümüzdeki özel bir infaz şekli olan hükümlünün oturduğu yerde cezasının infazı (evde hapis) uygulamasından söz etmektedir. (Bardakoğlu, “Hapis”, 55.) 358 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. Hapis cezası, İslam hukukunun cezalandırma ile ilgili belirlemiş olduğu önleyicilik (zecr), suç ve ceza dengesi ile suçlunun ıslah edilip topluma yeniden kazandırıl- ması şeklindeki ana ilkeler doğrultusunda öngörülmüş olan bir ceza olarak belir- tilebilir. (Uyanık, “İslam Hukukunda Hapis”, 141.) 359 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. Suçlular çoğalınca özel mekânlar hapishane olarak tahsis edilmiş ve İslam’ın ilk dönem- lerindeki ev hapsi uygulaması terk edilmiştir. (Uyanık, “İslam Hukukunda Hapis”, 152.) “İlk dönemlerdeki sürgün cezası, Hulefâ-yi Râşidîn (Hz. Peygamber’den sonraki ilk dört halife) devrinin ortalarından itibaren yerini giderek hapis cezasına bırakmış ve bu uygulama bir hayli yaygınlık kazanmıştır. Hz. Ömer’in Mekke’de Safvân b. Ümey- ye’nin evini hapishane olarak kullanılmak üzere satın aldığına ve onun dönemindeki hapis cezası uygulamalarına dair rivayetler, hapis cezası ve hapishane uygulamasının Hz. Ömer’le başladığını göstermektedir.” (Bardakoğlu, “Hapis”, 55.) 360 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. Hapis cezasında amaç, hem suçun işlenmesini önlemek hem de suçluyu ıslah etmek olduğuna göre, ne tür suçlar için hapis cezası uygulanacağı, kural olarak kanun koyu- cunun tayinine ve hâkimin takdirine bağlı bir husustur. (Bardakoğlu, “Hapis”, 56.) “Ta‘zîr cezası olarak verilebilecek hapis cezasının süresi konusunda ise, bunun üst sınırının bulunmayıp işlenen suça göre belirleneceği yönünde bir görüş ile hapis cezasının bir yıldan az olması gerektiği şeklinde bir görüş bulunmaktadır. Şâfiîler çoğunlukla ikinci görüşü benimserken, başta Mâlikîler olmak üzere diğer mezhep- lerde ta‘zîren verilecek hapis cezasının üst sınırının, suçun ağırlığına ve suçlunun durumuna göre belirlenmek üzere hâkimin takdirine bırakılacağı kabul edilmek- tedir.” (Başoğlu, “Ta’zîr”, 201.) Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 670 ve durumlarına göre ayrı bölümlere konulması tedbirine, İslamiyet’in ilk devirlerden itibaren rastlanmakta olup, halifeler de bu konuya ayrı bir önem vermişlerdir361. Ta’zîr cezası olarak uygulanabilecek bir diğer ceza türü, sürgün cezası olup; bu cezanın uygulanması suretiyle, suçlu, kendi vatanın- dan uzakta bir yere sürülebilecek veya belirli bir yerleşim bölgesinde zorunlu ikamete tabi tutulabilecektir362. Sürgün cezası, kamu menfaa- tini temin etmek amacıyla verilebilmekte olup; nitekim Hz. Peygam- ber, kadınlığa özenen bir erkeği (Ebû Dâvûd, “Edeb”, 61), Hz. Ömer de çevresindeki kadınları fitneye düşüren bir genci Medine dışına sürgün etmiştir363. Burada suçlunun toplumdan tecrit edilerek, kötülüklerin alenileşmesinin ve yayılmasının önlenmesi ile toplumun kötülükler- den korunmasının özellikle amaçlanmış olduğu görülmektedir364. İlk devirden itibaren İslam hukukçuları, sürgünden maksadın genelde suçluyu toplumdan tecrit etmek olduğunu ve bu amacın hapis cezası ile de gerçekleşebileceğini ileri sürerek, sürgün cezası yerine hapis cezasının verilebileceğini belirtmişlerdir365. Ta’zîr cezası olarak uygulanabilecek diğer ceza türleri olarak; be- deni bir ceza teşkil eden ve cezanın kefaret amacının ön plana çıktığı sopa cezasının yanında, tazmin, kınama, tehdit, nasihat gibi mali ve manevi cezalara da değinilebilir. Hangi suçlar için hangi bedeni ceza- 361 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 473. Fıkıh âlimleri de, suçluların işledikleri suç türlerine göre birkaç ana gruba ayrılıp ayrı mekanlarda hapsedilmesini, hatta kısıtlı ehliyetlilerin, genç ve yaşlıların ayrılmasını; suçlunun hapishanede ıslah olmak yerine yeni suçlar ve kötülük yolları öğrenmemesi ve fitnenin önlenmesi için gerekli görmektedirler. (Bardakoğlu, “Hapis”, 61.) 362 Başoğlu, “Ta’zîr”, 201. 363 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. 364 İslâm hukuk doktrininde, yetkili organların, kamu yararı gereğince, had cezası öngö- rülmeyen suçlar için ta‘zîr cezası olarak sürgün cezasının uygulanmasına başvurabile- ceği kabul edilmiştir. (Talip Türcan, “Sürgün”, içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm An- siklopedisi 38. Cilt, (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010), 165.) 365 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 474. “Eşkıyalık ve yol kesme (hırâbe) suçunu işleyenlere uygulanması öngörülen dört tür cezadan en hafifi, suçluların bulundukları yerden sürgün edilmesidir (Mâide Suresi, 33. ayet). Başta Hanefîler olmak üzere fakihlerin çoğunluğu, ayette geçen sürgün cezasından maksadın suçluyu insanlardan tecrit etmek olduğunu, bu se- beple ayetin geniş bir yorumla hapis cezasını da içerdiğini ifade etmektedir.” (Bardakoğlu, “Hapis”, 54-55.) Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 671 ların verileceği, naslar veya hukuk doktrini tarafından belirlenmiş veya en azından bu konuda objektif ölçüler getirilmişken; mali ve ma- nevi cezaların takdirinde ve infazında kanun koyucuya ve mahkeme- lere geniş yetkiler verilmiş olup, böylece suçun ve suçlunun durumu- na göre önleyici, eğitici ve ıslah edici cezaların seçimine imkân tanın- mıştır366. Dolayısıyla, bu ceza türlerinde, cezanın özel önleme ve ıslah amaçlarının ön planda olduğunu söylemek mümkündür. SONUÇ Cezalandırmanın amaçlarıyla ilgili olarak tarihsel süreçte ileri sü- rülen çeşitli görüşler doğrultusunda ceza teorileri ortaya çıkmıştır. Cezalandırmadan herhangi bir fayda veya netice beklemeksizin ceza- nın uygulanmasını başlı başına amaç olarak gören mutlak ceza teori- leri, yani kefaret ve adalet teorisi, cezayı geçmişle ilgili olarak değer- lendirir. Buna karşılık, nispi ceza teorileri ise, cezanın genel ve özel önleme amaçlarının gerçekleştirilmesini ön plana alarak, cezanın ge- lecek için verildiğini, cezalandırmanın esasının fayda olduğunu ve bu bağlamda cezanın amacının suçu önlemek olduğunu savunmaktadır. Faydacı teoriler olarak da adlandırılan nispi ceza teorileri açısından, suçların işlenmesinin önlenmesi, yani genel ve özel önleme yanında, suçluların ıslahı da cezanın amaçları arasında görülmektedir. Ceza teorileri arasında üçüncü bir teori olarak ortaya çıkan karma teori ise, cezanın; kefaret, genel ve özel önleme ile ıslah amaçlarını bir arada bulundurduğunu, bu bağlamda cezanın hem geçmişe hem de geleceğe yönelik olduğunu kabul etmektedir. Cezalandırmanın amaçları bağlamında hapis cezası değerlendi- rildiğinde, esasen hapis cezasında cezanın bahsedilen tüm amaçları- nın az ya da çok mevcut olduğunu söylemek gerekir. Zira, kişiyi belirli bir süre için özgürlüğünden yoksun bırakan hapis cezasının, uğrattığı yoksunluk dolayısıyla kişiye verdiği acı ve ızdırap göz önüne alındı- ğında; bu ceza, işlenen suçun kefaretini oluşturacak ve bu anlamda cezanın kefaret amacı yerine getirilmiş olacaktır. İşlenen suç dolayı- sıyla gerçekleştirilen haksızlık ile orantılı bir hapis cezası uygulanma- sıyla, cezanın adalet amacına da hizmet edildiği söylenebilecektir. Bunun yanında, hapis cezasının caydırıcı etkisinden de bahsetmek 366 Bardakoğlu, “Ceza (Fıkıh)”, 475. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 672 mümkün olduğundan, hapis cezasında cezanın genel önleme amacının da bulunduğu görülmektedir. Hapis cezasının, suçlu kişi üzerinde uslandırıcı bir etki doğurması ve onun yeniden suç işlemesinin önüne geçilmesi açısından da faydalı olabileceği söylenebileceğinden, hapis cezası, cezanın özel önleme amacına da hizmet etmektedir. Özellikle cezanın infazı aşamasında, suçlunun yeniden topluma kazandırılma- sına yönelik gerçekleştirilecek etkili uygulamalarla, cezanın ıslah amacının yerine getirilmesi de mümkün olabilecektir. Dolayısıyla, hapis cezasının cezalandırmanın tüm amaçlarına hizmet etmesi mümkündür. Suç işlemiş olan bir kişiye, işlemiş olduğu fiil doğrultu- sunda gerçekleştirdiği haksızlık ile orantılı, fiilinin tam karşılığı olan adil bir ceza verilip, bu cezanın hapishanede infazı sürecinde suçlu- nun ıslahını sağlayacak, eğitici, iyileştirici ve destekleyici yöntemler kullanılarak yerine getirilmesi ve suçlunun sorumluluk sahibi bir bi- rey olarak, bir daha suç işlemekten kendini alıkoymaya hazır şekilde toplumsal hayata geri döndürülmesi durumunda, cezalandırmadan beklenen amaçlar yerine getirilmiş olacaktır. Cezanın etkinliğinin sağlanması ve cezanın amaçlarına tam anlamıyla hizmet edilebilmesi için; cezaların mağduru ve kamu vicdanını tatmin edebilecek ağırlıkta olması, suç teşkil eden bir fiil işlendiğinde cezanın mutlak surette uygulanacağı yönünde toplumda bir bilinç oluşturulması, bu bağlam- da cezalandırılmaktan kaçmanın mümkün olmadığı bir sistemin mev- cut hâle getirilerek cezaların etkinliğinin sağlanması, cezaların infazı aşamasında da eğitici, iyileştirici, topluma kazandırıcı faaliyetlerde bulunulması gerekmektedir. Cezalandırmanın amaçları bağlamında İslam ceza hukuku yaptı- rımları değerlendirildiğinde ise, daha kapsamlı ve ayrıntılı değerlen- dirmelerde bulunulması gerekir. Zira, İslam ceza hukuku yaptırımları, çok farklı türlerde tezahür etmeleri dolayısıyla, uygulanış şekilleri ve etkileri itibariyle birbirlerinden oldukça farklı özellikler göstermek- tedirler. Bu bakımdan, İslam ceza hukukunda geçerli olan farklı ceza türlerini, cezalandırmanın amaçları bağlamında ayrı ayrı ele almak gerekmektedir. İslam ceza hukukunda ceza türleri açısından yapılan temel bir ayrım olarak; had cezaları, kısas ve diyet cezaları ve ta’zîr cezaları ayrımı bulunmakta olup, bu ceza türleri bakımından cezanın farklı amaçlarının ön plana çıktığını belirtmek gerekir. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 673 Had cezaları, doğrudan Kur’an ve Sünnet tarafından belirlenmiş, Allah ve toplum hakkının korunmasına yönelik, uygulanması kesin olan, af ve sulhun söz konusu olmadığı cezalardır. Had cezalarında, cezanın kefaret ve genel önleme amaçlarının ön planda olduğu söyle- nebilir. Özellikle had cezası olarak uygulanması söz konusu olabilen ölüm cezası ile el kesme gibi bedeni cezalarda, kefaret ve genel önle- me amaçları esastır. Bununla birlikte, had cezalarında özel önleme ve ıslah amaçlarının da az da olsa bulunduğunu söylemek mümkündür. Ancak, örneğin ölüm cezasında cezanın özel önleme ve ıslah amacının bulunduğundan bahsedilemez. Zira, işlediği suç karşılığında hayatına son verilen kişinin artık ıslahından ve topluma kazandırılmasından söz etmek mümkün olmayacaktır. Aynı zamanda, bu kişinin bir daha suç işlemesinin önlenmesi gibi bir amaç da söz konusu olamayacağın- dan, ölüm cezasında cezanın özel önleme amacı da bulunmamaktadır. Dolayısıyla, ölüm cezasında cezanın özel önleme ve ıslah amaçlarının mevcut olmadığını söylemek gerekirken; bu ceza türü, yalnızca kefa- ret ve genel önleme amaçlarına hizmet etmektedir. Kısas ve diyet cezaları cezalandırmanın amaçları bakımından de- ğerlendirildiğinde ise; kasten öldürme suçunda kısas olarak ölüm cezası söz konusu olduğundan, ölüm cezasıyla ilgili yapılan değerlen- dirmeler burada da geçerli olacaktır. Bunun yanında, kasten yaralama suçunda da kısas ilkesi geçerli olduğundan ve “göze göz, dişe diş” an- layışı çerçevesinde faile işlediği suçun aynısıyla karşılık verildiğinden, burada da özellikle cezanın kefaret amacının ağırlıklı olduğunu ve yine genel önleme amacının da ön planda olduğunu söylemek müm- kündür. Bununla birlikte, kısas ve diyet cezalarında, şahsi hakların korunması esas olup, bu cezaları gerektiren suçların işlenmesi duru- munda af ve sulh mümkündür. Af veya sulh durumunda, faile hiç ceza uygulanmaması ya da yalnızca bedel ceza olarak diyet cezasının uygu- lanması söz konusu olabileceğinden, bu durumlarda esasen cezanın amaçlarının hiç gerçekleşmemiş olacağını ya da cezanın amaçlarına kısmen hizmet edilmiş olunacağını söylemek mümkündür. Ancak, kısas cezalarını gerektiren suçlarda af ve sulhun uygulanması kural olmadığından, bunlardan bağımsız olarak ele alındığında, bu cezalar- da, yukarıda da belirtildiği üzere özellikle cezanın kefaret ve genel önleme amaçlarının ön planda olduğunu söylemek mümkündür. Ayrı- ca, af ve sulh durumunda dahi Devletin suçluyu ta’zîren cezalandırma Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 674 yetkisi bulunduğundan, böyle bir durumda da cezanın amaçlarının yerine getirilmesinin mümkün olabileceğini belirtmek gerekir. Ta’zîr cezaları cezalandırmanın amaçları bakımından değerlendi- rildiğinde ise; bu ceza türlerinde daha ziyade cezanın özel önleme ve ıslah amacının ağırlıkta olduğunu söylemek mümkündür. Zira, ta’zîr cezaları, suça ve suçlunun durumuna göre hâkimin takdir yetkisinin geniş olduğu ceza türleri olup; bu cezalarda, daha ziyade suçlunun ısla- hı ve yeniden topluma kazandırılması amacıyla cezalandırmanın ger- çekleştirildiği söylenebilecektir. Bununla birlikte, ta’zîr cezası olarak; ölüm, celde (sopa), hapis, sürgün, kınama gibi çok farklı türden cezalar uygulanması söz konusu olabileceğinden, uygulanan ceza türüne göre farklı değerlendirmeler yapılması gerekecektir. Bu bağlamda, uygula- nan ceza türüne göre cezanın belli amaçlarının ön plana çıkması söz konusu olabilecek olup; örneğin, ölüm cezası şeklindeki ta’zîr cezasın- da, cezanın kefaret ve genel önleme amacı ön planda olacakken, sürgün cezası şeklindeki ta’zîr cezasında ise, daha ziyade özel önleme ve ıslah amacından söz edilebilecektir. Dolayısıyla, ta’zîr cezalarında, uygulanan ceza türü bağlamında cezalandırmanın amaçları bakımından farklı de- ğerlendirmeler yapılması söz konusu olmaktadır. Görüldüğü üzere, İslam ceza hukukunda birçok farklı ceza türü bulunması dolayısıyla her bir ceza türü bağlamında cezalandırmanın farklı amaçlarının ön plana çıkması söz konusu olmaktadır. Türk ceza hukukunda ise İslam ceza hukukunda mevcut olan ölüm cezası, sopa cezası, el kesme cezası gibi bedensel ceza niteliğindeki cezaların uygu- lanması mümkün olmayıp, meşru cezalandırma yöntemi olarak hapis cezası kabul edilmiştir. Hapis cezası, cezalandırmanın tüm amaçlarına hizmet eden bir ceza türü olmakla birlikte, özellikle çok ağır bir suç niteliğindeki, insanın en temel hakkı olan yaşam hakkını ihlâl eden kasten öldürme suçu bakımından hapis cezasının cezalandırmanın kefaret ve adalet amaçlarını tam anlamıyla yerine getirmediğini söy- lemek mümkündür. Zira, bir kimseyi kasten öldüren faile ne kadar ağır bir hapis cezası verilirse verilsin, bu ceza, failin işlemiş olduğu haksızlığın tam olarak kefaretini oluşturamayacak ve işlenen haksızlık sonucunda mağdurun hayatını kaybetmesi göz önüne alındığında, verilen ceza tam olarak adaleti sağlayamayacaktır. Bu bağlamda, kas- ten öldürme suçu bakımından cezanın kefaret ve adalet amaçlarının tam olarak yerine getirilebilmesi, bir ceza türü olarak ölüm cezasının Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 675 uygulanmasıyla mümkün olabilecektir. Nitekim, İslam ceza hukukun- da, kasten öldürme suçunun cezalandırılması bakımından kısas olarak ölüm cezası öngörülmüştür. Ancak, İslam ceza hukukunda kasten öl- dürme suçu karşısında ölüm cezasının uygulanması mutlak olmayıp, af ve sulh müesseseleri doğrultusunda mağdur yakınları tarafından failin affedilmesi veya kısas yerine ekonomik bir ceza olarak diyet ödenmesi söz konusu olabilmektedir. Bu noktada, ölüm cezasının uygulanmasıyla, cezanın özel önleme ve ıslah amaçlarının gerçekleşti- rilmesinin mümkün olmadığını belirtmek gerekir. Bu bağlamda, af ve sulh müesseseleri yoluyla, kısas olarak failin öldürülmesi yerine failin canını koruyan yolların önünün açılması, özel önleme ve ıslah amaçla- rına hizmet eden yollar olarak değerlendirilebilecektir. YAZAR BEYANI Mali Destek/Teşekkür Beyanı: Bulunmamaktadır. Yazarların Katkıları Eserin tamamı yazar tarafından kaleme alınmıştır. Çıkar Çatışması/Ortak Çıkar Beyanı Yazar tarafından herhangi bir çıkar çatışması veya ortak çıkar beyan edilmemiştir. Etik Kurul Onayı: Gerekmemektedir. KAYNAKÇA Akgündüz, Ahmet, “Hâkim”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 15. Cilt, 182-183. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997. Aktan, Hamza, “Âkıle”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 2. Cilt, 248-249. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989. Aktaş, Sururi. “Cezalandırmanın Amacı Üzerine”. Erzincan Üniversitesi Hu- kuk Fakültesi Dergisi. 13/1-2 (2009): 1-25. Arslan, Fatma. “İslam Hukukunun Evrenselliğini Sağlayan Dinamikler”. Genç Atebe Dergisi. 3 (2022): 7-14. Artuk, Mehmet Emin vd. Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Adalet Yayı- nevi, 2024. Avcı, Mustafa. “İslam ve Osmanlı Ceza Hukukunda İçtima”. Kırıkkale Hukuk Mecmuası. 1/1 (2021): 1-30. Aydın, Melike Belkıs. “Kant’ın ve Hegel’in Felsefesinde Cezanın Amacı”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 11/1 (2020): 126-138. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 676 Bacaksız, Pınar. “Cezalandırma ve Topluma Yeniden Kazandırma”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 16/Özel Sayı (Prof. Dr. Ha- kan Pekcanıtez’e Armağan) (2014): 4917-4941. Bardakoğlu, Ali, “Ceza (Fıkıh)”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklo- pedisi 7. Cilt, 470-478. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993. Bardakoğlu, Ali, “Hapis”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 16. Cilt, 54-64. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997. Bardakoğlu, Ali, “Kasâme”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 24. Cilt, 528-530. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. Başoğlu, Tuncay, “Ta’zîr”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 40. Cilt, 198-202. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011. Bebek, Adil, “Ceza”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 7. Cilt, 469-470. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993. Beccaria, Cesare. Suçlar ve Cezalar Hakkında, Çeviren Sami Selçuk, Ankara: İmge Kitabevi, 2016. Boynukalın, Mehmet, “Suç”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 37. Cilt, 453-457. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009. Centel, Nur, “Cezanın Amacı ve Belirlenmesi”. İçinde Prof. Dr. Turhan Tufan Yüce’ye Armağan, 337-372. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, 2001. Çalışkan, İbrahim. “İslâm Hukukunda Ceza Kavramı ve Hadd Cezaları”. Anka- ra Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 31/1-4 (1989): 367-398. Dağcı, Şamil. İslam Ceza Hukukunda Şahıslara Karşı Müessir Fiiller. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018. Demirbaş, Timur, “Cezaevlerinde Yeniden Sosyalleştirme (Tretman) Sorun- ları”. İçinde Prof. Dr. Turhan Tufan Yüce’ye Armağan, 391-408. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Yayınları, 2001. Dilberoğlu, Ahmet Vedat. “Cezalar ve Güvenlik Tedbirlerinin Amacı ve Niteliği”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 65/4 (2016): 1517-1544. Duindam, Guus. “How Can Punishment be Justified? On Kant’s Retributivism”. Erişim Tarihi: 24.12.2024, https://open.library.okstate.edu/introphilosophy/ chapter/how-can-punishment-be-justified-on-kants-retributivism/. Dülger, Murat Volkan. Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayıncı- lık, 2023. Erem, Faruk, Ahmet Danışman ve Mehmet Emin Artuk. Ümanist Doktrin Açısından Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayınevi, 1997. Cezalandırmanın Amaçları Bağlamında Hapis Cezası ve İslam Ceza Hukuku Yaptırımları 677 Hasanova, Samire. “İslam Ceza Hukukunda Maslahat Prensibi Açısından Ce- zalar ve Cezanın Şahsiliği İlkesinin Değerlendirilmesi”. Yakın Doğu Üni- versitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 3/1 (2017): 89-111. Kahveci, Nuri. “Hukuk Açısından Ceza Vermenin Teleolojik Boyutu”. Kahraman- maraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 2 (2003): 21-36. Karakehya, Hakan. “Modern Cezalandırma Sistemlerinin Büyük Anlatıları”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 66/1 (2008): 87-108. Koca, Ferhat, “İstinbat”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 23. Cilt, 368-369. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001. Koca, Mahmut ve İlhan Üzülmez. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Anka- ra: Seçkin Yayıncılık, 2023. Özbek, Veli Özer vd. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Ya- yıncılık, 2024. Özel, Ahmet, “Müste’men”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 32. Cilt, 140-143. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006. Özgenç, İzzet, “İnsan Öldürme ile İlgili Kur’an Hükümlerinin Günümüz Ceza Huku- ku Düşüncesine Aktarılması”. İçinde Dr. Dr. h.c. Silvia Tellenbach’a Armağan, editör Feridun Yenisey vd., 503-511. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2018. Özgenç, İzzet. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2023. Rahimov, İlham. Suç ve Ceza, Çeviren Tuğrul Veli, İstanbul: Türkiye Barolar Birliği Yayınları, 2014. Rosenau, Henning. “Jakobs’un Düşman Ceza Hukuku Kavramı Hukukun Düşmanı”. Çeviren Erhan Temel. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 57/4 (2008): 391-402. Türcan, Talip, “Sürgün”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 38. Cilt, 164-166. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. Uyanık, Memet Zeki. “İslam Hukukunda Hapis Cezası Çeşitleri ve Süreleri”. ÇAKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 8/2 (2017): 139-164. Üzülmez, İlhan. “Ceza Sorumluluğunun Esası ve Cezalandırmanın Amacına Dair Düşünce Hareketleri (Ceza Hukukunda Okullar Mücadelesi)”. Atatürk Üni- versitesi Erzincan Hukuk Fakültesi Dergisi. V/1-4 (2001): 259-294. Yaman, Ahmet, “Zimmî (Fıkıh)”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklo- pedisi 44. Cilt, 434-438. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. Yaran, Rahmi, “Kefâret”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi 25. Cilt, 179-182. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022. Yaşar, Ahmet. “İslâm Ceza Hukukunun Hedef ve İlkeleri Açısından İdamı Gerektiren Suçlar”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 9 (1995): 281-317. Arş. Gör. Ubeydullah TURAN 678 Yenidünya, Ahmet Caner. “Ceza Kavramı, Cezanın Amacı, Nitelikleri ve Çeşitleri”. Erişim Tarihi: 26.10.2024, https://medium.com/@caneryenidunya/ ceza- kavram%C4%B1-cezan%C4%B1n-amac%C4%B1-nitelikleri-ve-%C3% A7e%C5%9Fitleri-73806cbaa62f.

• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.52836/sayistay.176214411.04.2026
• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.15337/suhfd.166454031.12.2025
• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.15337/suhfd.171709931.12.2025
• Akademik (DergiPark) · DergiPark · CC-BY-NC-ND · K.https://doi.org/10.15337/suhfd.168664429.09.2025