Rekabet Kurumu · D.2020 -5-023 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 20-46/621 · K.20-46/621-273 Karar Tarihi : 15.10.2020 A. TOPLANT

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2020 -5-023 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 20-46/621-273 Karar Tarihi : 15.10.2020 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Birol KÜLE Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan) , Şükran KODALAK, Ahmet ALGAN, Hasan Hüseyin ÜNLÜ , Ayşe ERGEZEN B. RAPORTÖRLER : Aytül KÜÇÜK, Ahmet Ogün KARAGÜLLE, Gizem HEKİM C. BAŞVURUDA BULUNAN : - Gizlilik talebi bulunmaktadır. D. HAKKINDA İNCELEME YAPILAN : - Milyon Yapım Organizasyon Tic. Ltd. Şti. Fulya

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2020 -5-023 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 20-46/621-273 Karar Tarihi : 15.10.2020 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Birol KÜLE Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan) , Şükran KODALAK, Ahmet ALGAN, Hasan Hüseyin ÜNLÜ , Ayşe ERGEZEN B. RAPORTÖRLER : Aytül KÜÇÜK, Ahmet Ogün KARAGÜLLE, Gizem HEKİM C. BAŞVURUDA BULUNAN : - Gizlilik talebi bulunmaktadır. D. HAKKINDA İNCELEME YAPILAN : - Milyon Yapım Organizasyon Tic. Ltd. Şti. Fulya Mah. Büyükdere C ad. Quasar Apt. No:76/188 Şişli/ İstanbul (1) E. DOSYA KONUSU: Milyon Yapım Organizasyon Tic. Ltd. Şti. nin hâkim durumda olduğu, münhasırlık, bağlama ve sömürücü fiyat uygulamaları aracılığıyla hâkim durumunu kötüye kulla ndığı iddiası . (2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle ; - Türkiye de MilyonFest markasıyla gerçekleştirdiği festivaller ile Milyon Yapım Organizasyon Tic. Ltd. Şti. nin (MİLYON YAPIM) rock/alternatif müzik festivalleri piyasasında hâkim durumda olduğu, - Zeytin li Rock Festivali, Kuşadası Gençlik Festivali, Çukurova Rock Festivali, Samsun Gençlik Festivali, Eskifest, MilyonFest İstanbul, MilyonFest Fethiye, MilyonFest Mersin, MilyonFest Çeşme, MilyonFest Kayseri, Milyon Beach Fest Kilyos, MilyonFest Eskişehir, Mi lyonFest Arsuz vb. gibi çok sayıda festivalin MİLYON YAPIM organizasyonu olduğu, bunun yanında sayı olarak Türkiye de yapılan birçok müzik festivalinin de MİLYON YAPIM tarafından düzenlendiği, - MİLYON YAPIM tarafından organize edilen festivallerin daha ziy ade rock ve alternatif müzik türünde olduğu, her müzik türünün ayrı bir dinleyici kitlesi olması sebebiyle anılan müzik kategorisinin jazz, blues, klasik vb. gibi müzik türlerine rakip ya da ikame olarak değerlendirilemeyeceği, bu kapsamda MilyonFest in rakibinin yok denecek kadar az olduğu; bazı şehirler özelinde hiç rakibinin olmaması sebebiyle de mutlak tekel olarak kabul edilebileceği, - Bu kapsamda toplam bilet satış sayısının da önem arz ettiği, öyle ki satılan bilet sayısı dikkate alındığında MİLYON YA PIM ın hâkim durumda olduğunun görüldüğü, örneğin MİLYON YAPIM organizasyonu olan Zeytinli Rock Festivali nde herhangi bir festivalde satılan bilet sayısının yaklaşık on katı kadar bilet satıldığı, - MİLYON YAPIM ın sanatçılarla blok 10 -15 festival garanti e tmek yoluyla blok anlaşma olarak adlandırılan münhasır sözleşmeler akdettiği, bu yolla kendisinin organize ettiği festivallere sanatçıyı bağladığı ve başka organizatörler tarafından 20-46/621 -273 2/41 düzenlenen festivallere katılmaması yönünde sanatçılara dayatmada bulund uğu; sanatçıların başka bir organizasyonda sahne alması durumunda ise MİLYON YAPIM tarafından kara listeye alındığı ve MİLYON YAPIM ile olan iş ilişkisinin sona erdirildiği, - MİLYON YAPIM ın sanatçılara münhasırlık uygulaması nedeniyle rakiplerin piyasada t utunmasını engellediği ve tekelleşme sonucu festival fiyatlarının arttığı, festival alanlarında sunulan hizmetlerin kalitesinin düştüğü ve festival çeşitliliğinin azaldığı, - MilyonFest lerde sahne alamamanın bir sanatçı için neredeyse hiç konser verememek a nlamına geldiği, dolayısıyla sanatçıların çoğunun MİLYON YAPIM ın bu dayatmasına karşı direnemediği; öyle ki bu şekilde büyük sanatçıları/müzik gruplarını kendine bağlayan MİLYON YAPIM yüzünden yeni girişimcilerin festivalde sahne alacak gruplara ulaşamadı ğı, - MİLYON YAPIM ın pazarda hem monopol hem de monopson niteliğinde bir teşebbüs olduğu, monopol gücünü başta Zeytinli Rock olmak üzere birçok festivalde yüksek fiyat artışları yaparak kullandığı; monopson gücünden ise sanatçılara rekabetçi bir piyasada ol ması gerekenden çok daha düşük ücretler vererek faydalandığı, sanatçıların ise başka festival zinciri bulunmadığından bu ücretleri kabul etmek zorunda kaldığı, - MİLYON YAPIM ın Arpej Yapım Müzik Ticaret Limited Şirketi (ARPEJ YAPIM) adı altında bir prodüksi yon şirketine de sahip olduğu, söz konusu dikey bütünleşik yapının sahibi olan ( ..) tarafından sanatçı gruplara ARPEJ YAPIM ile albüm çıkarma koşuluyla düzenlenecek festivallerde yer alma teklifinde bulunulduğu; ARPEJ YAPIM ın rakibi konumunda olan başka bir şirketle albüm çıkarmak isteyen sanatçı gruplarının ise MİLYON YAPIM tarafından düzenlenecek festivallere çıkarılmamakla tehdit edildiği, - MİLYON YAPIM ın Milyon Performance Hall gibi birkaç konser alanının işletmeciliğini de yaptığı, bu konser alanları nda sahne almanın ancak MİLYON YAPIM ın organize ettiği festivallerde sahne alan sanatçılar için mümkün olduğu, - MİLYON YAPIM ın sahip olduğu gücü sunduğu hizmet kalitesine yansıtmadığı, öyle ki düzenlediği festivallerde aynı grupları benzer sıralama ile sa hneye çıkardığı, bu durumun da izleyici nezdinde standart ve sıkıcı bir deneyimle sonuçlanmasına sebep olduğu iddia edilerek 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (4054 sayılı Kanun) kapsamında gereğ inin yapılması talep edilmiştir . (3) G. DOSYA EVRELE Rİ: Kurum kayıtlarına 12.05.2020 tarih ve 4428 sayı ile giren başvuru, 11.06.2020 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 20-28/357-M sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Bu karar uyarınca düzenlenen 07.10.20 20 tarih ve 2020 -5-023/ÖA sayılı Önaraştırma R aporu, 15.10 .2020 tarihli Kurul toplantısında görüşül erek karara bağlanmıştır. (4) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; MİLYON YAPIM ın 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında hâkim durumda ol madığı, söz konusu teşebbüsün anılan Kanun un ilgil i maddesini ihlal ettiğine ilişkin herhangi bir bulgu veya belgeye ulaşılmadığı, bu nedenle aynı Kanunun 41. maddesi gereğince bahse konu teşebbüs hakkında soruşturma açılmasına yer olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir. 20-46/621 -273 3/41 I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İncelenen Teşebbüs - Milyon Yapım Organizasyon Ticaret Ltd. Şti. (MİLYON YAPIM) (5) 2010 yılında Safir Yiyecek İçecek ve Turizm Ticaret Ltd. Şti. unvanıyla yiyecek -içecek firması olarak kurulmuş olan MİLYON YAPIM, 2014 yılında unvan değişikli ği yaparak Milyon Yapım Organizasyon Ticaret Ltd. Şti. unvanını almıştır. MİLYON YAPIM ın faaliyet alanlarını konser organizasyonları düzenlemek, organizasyonlara lojistik (mobil tuvalet, catering1, çit, vidanjör vb.) hizmetler sağlamak, bilet satışlı organizasyonlar yapmak ve bunlar için gerekli konser salonu, amfitiyatro vb. salonları kiralamak, plaj, restoran ve kafe işletmeciliği yapmak vb. gibi hizmetler oluşturmaktadır. (6) Bunun yanında MİLYON YAPIM, 2014 yılında Zeytinli Rock Festivali ni düzenleyerek müzik festival organizasyonu faaliyetlerine başlamış olup her sene düzenlediği Zeytinli Rock Festivali başta olmak üzere Kuşadası Gençlik Festivali, Çukurova Rock Festivali, Samsun Gençlik Festivali, Eskifest, MilyonFest İstanbul, MilyonFest Fethiye, Milyo nFest Mersin, MilyonFest Çeşme, MilyonFest Kayseri, Milyon Beach Fest Kilyos, MilyonFest Eskişehir, MilyonFest Arsuz vb. gibi çeşitli festivallerin ve etkinliklerin de organizasyonunu yürütmektedir. (7) MİLYON YAPIM ın ARPEJ YAPIM adında bir prodüksiyon şirke ti de mevcut olup söz konusu teşebbüs dikey bütünleşik bir yapıya sahiptir. Anılan teşebbüs etkinlik organizatörlüğünün yanında Milyon Performance Hall gibi açık/kapalı canlı müzik/konser mekânları işletmeciliği alanında da faaliyet göstermekte, bu kapsamd a rakip organizatörlere etkinlik mekânı hizmeti de sunmaktadır. MİLYON YAPIM ayrıca 2019 yılından beri sahip olduğu yazılım ile kendi festivallerinin bilet satışını Milyon Bilet Dağıtım A.Ş. (MİLYON BİLET) üzerinden de gerçekleştirmektedir. I.2.Sektöre İli şkin Bilgiler2 I.2.1. Müzik Sektörü (8) Eğlence sektörünün bir uzantısı olan müzik sektörü, özellikle 2000 li yıllar ile birlikte tüm dünyada gözle görülür bir değişim sürecine girmiştir. Plakla başlayan kayıtlı müzik süreci, kaset ve CD den sonra dijital alan da da kendine yer bulmuştur. Fiziki albüm satış ve gelirlerinde yaşanan büyük düşüşler, dijital alanın legalleştirilmesi ve fikri mülkiyet haklarının bu mecrada kayıpsız takibi yönünde hızlı çalışmaları da beraberinde getirmiş, bu durum da yapımcıları diji tal alanda var olmanın yollarını aramaya itmiştir. Zaman içerisinde dijital alanın daha fazla dinleyiciye hızlı bir şekilde ulaşma platformu olarak kullanılması, birçok sanatçı ve temsilcileri arasında (menajerler veya sanatçı ajansları) yaratılan bu yeni dinleyici kitlelerine yönelik konser etkinlikleri düzenleme fikrinin yaygınlaşmasına da sebep olmuştur. Dolayısıyla tüm dünyada olduğu gibi Türkiye de de canlı performanslar, konserler ve festivaller oldukça popülerlik kazanmıştır3. 1 Catering, uzak bir yer veya otel, hastane, pub, uçak, kruvaziyer, park, film sitesi veya stüdyo, çekim yeri veya etkinlik mekânı gibi bir yerde yemek servisi sağlama işidir. 2 Sektöre İlişkin Bilgiler bölümü teşebbüslerden elde edilen bilgiler, teşebbüs y etkilileri ile gerçekleştirilen görüşmeler ve kamuya açık kaynaklar derlenmek suretiyle oluşturulmuştur. 3Kaynak: http://www.envanter.gov.tr/files/yayin/ISTANBUL_MUZIK_ENDU STRISI.pdf (Erişim Tarihi: 02.10.2020) 20-46/621 -273 4/41 (9) Müzik sektörünün en gen iş tanımıyla kayıtlı ve canlı müzik olmak üzere iki farklı ayağı bulunmaktadır. Kayıtlı müzik alanından4 kasıt; plak, kaset, CD veya dijital alana kaydedilerek dinleyiciye sunulan, tüketicinin bunlardan birini müzik dükkânları veya web siteleri aracılığıyl a dijital olarak satın aldığı ve çoğunlukla bireysel tüketime yönelik olan müzik albümleridir. Öte yandan işbu dosyanın da konusunu oluşturan canlı müzik alanı5 ise konser veya festivallerdeki canlı performansların toplu tüketimi ve bunların destek hizmetl erini içeren bir kapsama karşılık gelmektedir6. Canlı müzik dendiğinde esasen festivaller ve konserler ciddi ekonomik değeri olan etkinlikler olarak addedilmektedir . I.2.2. Canlı Müzik Organizasyonları Pazarı (10) Canlı müzik organizasyonlarından ilki olan kons er en geniş anlamda, bir dinleyici topluluğu önünde bir şarkıcı ya da müzik grubunun müzikal anlamda göste rdikleri canlı performans olarak tanımlanmaktadır. Konserler tek bir müzisyen, bir orkestra ya da koro ile gerçekleştirilebilmektedir. (11) Festival ise düzenlenme amacına göre farklı şekillerde tanımlanabilmektedir. Örneğin bir tanıma göre festival, dönemi, yapıldığı çevre, katılanların sayısı veya niteliği programla belirtilen ve özel önemi olan etkinlik şeklinde tanımlanmaktadır (TDK, 2020). Bu tanıma uyan festivallere örnek olarak alışveriş festivalleri, çocuk festivalleri, dini festivaller verilebilmekte dir. Diğer bir tanıma göre festival belli bir sanat dalında oyun ve filmlerin sunulması ve gösterilmesi sonunda ödül, derece verilmesi biçiminde düzenlenen ulusal veya uluslararası gösteri dizisi, şenlik olarak tanımlanmaktadır (TDK, 2020). Bu tanıma örn ek verilebilecek festivaller, film festivalleri, tiyatro festivalleri, müzik festivalleri gibi türlerdir. Festival kavramının bir diğer tanımı ise, bir bölgenin en ünlü ürünü ya da bölgenin önemli bir değeri için yapılan gösteri, şenlik şeklindedir (TDK, 2020). Bu tanıma uyabilecek örnekler ise, kiraz festivali, anma festivalleri, yayla şenlikleri gibi türler olarak öne çıkmaktadır. I.2.2.1. Canlı Müzik Organizasyonu Türlerinin Karşılaştırılması (Konserler ve Festivaller) (12) Canlı müzik organizasyonlarının i ki ayrı türü olan festivallerin7 ve konserlerin birbirinden ayrıştığı bazı noktalar mevcuttur. Yukarıda da bahsi geçtiği üzere, konserler en temel anlamda tek bir sanatçı ya da müzik grubunun sahne aldığı performanslar olarak anılırken festivaller birkaç g ün süren ve birden fazla sanatçı/müzik grubunun sahne aldığı kapsamlı etkinlikler olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla, festivallerin konserlerin aksine daha kalabalık sanatçı ve müzik gruplarının performans sergilediği etkinlikler olması, etkinlik sürecin de sanatçıya eşlik edecek ekip ve yardımcı personel sayısının da artması anlamına gelmektedir. Kalabalık ekiplerin ağırlandığı festivallerin operasyonel anlamda kontrol ü ve yönetimi de küçük ve orta ölçekteki konserlere kıyasla daha zor olabilmektedir . (13) Müzik performanslarının yanı sıra yeme -içme, konaklama, oyun, eğlence etkinliklerini barındıran tematik bir niteliğe sahip olması festivalleri konserlerden ayıran bir diğer özelliğidir. Bu noktada konserden elde edilen fayda, daha çok sahneye çıkacak sanatçı nın izleyiciye sunacağı müzik performansı ile sınırlı kalmakta iken festivallerde ise festivalde yer alacak tüm sanatçılar, o etkinliğe katılacak seyirci profili, festival 4 Dosya konusu dışında kalması sebebiyle kayıtlı müzik alanına yönelik detaylara yer verilmeyecektir. 5 Canlı müzik konser ve festivali de içine alan bir kavram olarak kullanılacaktır. 6 Kaynak: http://www.envanter.gov.tr/files/yayin/ISTANBUL_MUZIK_ENDUSTRISI.pdf (Erişim Tarihi: 2.10.2020) 7 Festival kavramı müzik festivali ne karşılık gelecek şekilde kullanılacaktır. 20-46/621 -273 5/41 ortamında geçirilen tüm süreç ve izleyiciler arası etkileşim de önem arz etmektedir8. Konsept odaklı ilerleyen festivallerin çok kapsamlı hizmet içeriği ve konserlere kıyasla daha kalabalık kitlelere hitap etmesi sebebiyle ticari riski de daha fazla olup bu sebeple planlamasının da konserlere kıyasla daha uzun bir süre öncesinden gerçekle ştirilmesi gerekmektedir. (14) Konser ve festivale ilişkin değinilmesi gereken bir diğer husus etkinliklerin gerçekleştirildiği mekân tercihleri açısından ortaya çıkan farklılıklardır. Konser etkinlikleri açık veya kapalı olmasına bakılmaksızın hemen hemen her mekânda gerçekleştirilebilirken, festivaller sunulan hizmetin niteliği gereği daha çok açık alanlarda düzenlenmektedir. Öyle ki, gerek görece büyük dinleyici kitlelerine hitap etmesi, gerek sahne alacak ekip ve kullanılacak ekipmanların sayıca fazla olması , gerekse de konaklama açısından uygun bir ortam yaratılması adına açık alanlar festivaller için daha uygun seçenek olarak görülmektedir. Bununla beraber konsept odaklı niteliği gereği farklı ambiyansların oluşturulması ve gereken teknik altyapının sıfırda n inşası amacıyla açık ve geniş mekanlar festivaller için vazgeçilmez kabul edilmektedir. (15) Konserler ve festivaller arasındaki en temel farklılık düzenlenme sezonları açısından ortaya çıkmaktadır. Yıl içerisinde herhangi bir zaman diliminde gerçekleştirileb ilen konserlerin aksine festivaller için bu durum farklılık göstermektedir. Sunulan etkinliğin niteliği gereği daha ziyade açık alanlarda gerçekleştirilen festivaller için bahar ve yaz dönemi sıklıkla tercih edilmektedir. Söz konusu sezon a bağlılık , açık a lanlarda ortaya çıkabilecek olumsuz hava koşullarının varlığı ile bahar -yaz döneminde insanların hareket kabiliyetlerinin kolaylığı ve eğlenme eğilimlerindeki artıştan kaynaklanmaktadır. (16) Konserlerden farklı olarak festivaller ayrıca, gerçekleştirildikleri bölgelere çeşitli faydalar sağlamaktadır. Bu faydalar, turizm sezonunun uzatılması ve turizmin çeşitlendirilmesi, turizm talebinin ülke içindeki farklı destinasyonlar arasında eşit dağılımının sağlanması olarak ifade edilebilir. Festivallerin diğer bir fay dası destinasyonların çekiciliğini ve farkındalığını arttırması, yeni alt yapı hizmetlerinin oluşturulması ya da mevcut alt yapının geliştirilmesi için harekete geçirici, güçlü ve aktif imajlar oluşturarak ve kültürel temalar yaratarak destinasyon markalam asına yardımcı olması şeklinde ortaya çıkmaktadır9. (17) Konser ve festivaller farklı müzik kategorilerine yönelik etkinlikleri de kapsayabilmektedir. Müzik türleri kendi içerisinde onlarca farklı kategoriye ayrılmaktadır. Her bir türün farklı enstrümanlarla ça lınıp farklı kurallara ve ritim ölçeklerine sahip olması sebebiyle birbirinden ayrıştığı ve farklılaştığı noktalar da bulunmaktadır. Bazı müzik türleri belirli bir dönem için popülerlik kazansa da sonrasında tamamen ortadan kalkmıştır. Bununla birlikte baş ta rock, caz, pop, Türk halk müziği olmak üzere günümüzde hala varlığını sürdüren müzik türleri mevcuttur. Belli başlı müzik türleri blues müzik, klasik müzik, halk müziği, country müzik, elektronik müzik, caz, pop, hip-hop, rap ve R&B ve rock müziktir. (18) Yukarıda bahsi geçen müzik türleri birbirlerinden bazı yönlerden ayrışmakta, bu farklılıklar da farklı pr ofillere sahip dinleyici kitlelerinin ortaya çıkmasına sebep olmaktadır. Öyle ki müzik tercihi tüketicinin yaş, eğitim düzeyi ve hayat tarzına göre farklılaşmakta, bu kapsamda tüketicilerin beklenti, ihtiyaç ve hassasiyetleri de müzik 8 ( ..) tarafından Kurum kayıtlarına intikal eden cevap yazısı. 9Kaynak: http://isarder.org/isardercom/2013vol5issue2/vol.5_issue.2_article010fulltext.pdf (Erişim Tarihi : 16.09.2020 ) 20-46/621 -273 6/41 türleri özelinde değişiklik gösterebilmektedir. Bu durum, organizatörlerin etkinlik planlamaları ve önceliklerine etki edebilmektedir. Örneğin ( ..) gibi sektör yetkilileri tarafından klasik müzik gibi türlerin daha büyük orkestralar gerektirmesi ve yabancı sanatçıların sahne aldığı etkinlikler olması sebebiyle daha uzun bir planlama sürecine tabi olduğu, bu niteliğinin mekân tercihini etkilediği ifade edilmektedir. Bunun yanı nda ( ..) ve ( ..) nin yetkilileri tarafından etkinlikte sahne alacak sanatçı/sanatçılar kararlaştırılırken Youtube, Spotify, Facebook gibi mecralardaki dinlenme ve izlenme sayıları ile trendlerin baz alındığı ifade edilmektedir. Dolayısıyla hedef kitlenin tercihleri organizatör açısından hangi müzik türünde etkinlik yapılacağını etkileyebilmektedir. I.2.2.2. Canlı Müzik Organizasyonunda Rol Alan Aktörler (19) Canlı müzik organizasyonu sürecinde rol alan çok sayıda aktör bulunmaktadır. Bunlardan ilki ve en öneml isi konser, festival ve özel etkinlikleri düzenleyen, ilk fikri oluşturan ve tüm bağlantıları kurup koordinasyonu yürüten organizasyon şirketleridir. Organizatörler, düzenlenmesi planlanan organizasyonun dekor, catering, eğlence, ulaşım, lokasyon, davetli listesi, ekipman gibi ayrıntıların yönetiminde, organizasyonun basılı yayın ve dijital ortamda tanıtımının yapılmasında da rol almaktadır10. (20) Organizatörlerin yanında müzik organizasyonu sürecinde menajerler, teknik ve servis sağlayıcılar, etkinliğin gerçekl eştirileceği mekânlar, bilet satış platformları ve sponsorluk verenler de aktif bir rol üstlenmektedir. (21) Teknik ve servis sağlayıcılar organizasyonun gerçekleştirilmesi sürecinde ihtiyaç duyulan dekor, catering, ulaşım, taşıma, tanıtım, teknik/ses/ışık ekip manı gibi hizmetleri sağlayan birçok farklı hizmet sağlayıcısını ifade etmektedir. (22) Menajerler, etkinlik içerisinde yer alacak sanatçı ile etkinliği düzenleyen organizatör arasında aracılık yapan şirketlerdir. Bu kapsamda menajer, temsil ettiği sanatçının tüm mesleki işlerini yürütmekle, iş anlaşmalarını yapmakla ve sanatçının tüm organizasyonları ile ilgili detayları takip etmekle yükümlüdür11. Bunun yanında çalıştığı ünlünün tanıtım faaliyetleri ile ilgili doğru kararları vermesi konusunda yol göstermekte v e belirleyici rol oynamaktadır. (23) Biletleme platformları ise bilet satışına aracılık hizmeti veren teşebbüsler olup bunun yanında biletleme sektöründe faaliyet gösteren kurum ve kuruluşlar için yazılım hizmeti de sağlayabilmektedirler. Burada özellikle son y ıllarda bilet satış şirketleri 10Kaynak: https://www.kariyer. net/pozisyonlar/organizator/nedir#: :text=Organizat%C3%B6r%3B%20k onser%2C%20sergi%2C%20seminer,listesi%2C%20ekipman%20gibi%20ayr%C4%B1nt%C4%B1lar %C4%B1n%C4%B1%20y%C3%B6netir . (Erişim Tarihi:02.10.2020) 11 Sanatçı kiralama ajansları ( booking agency ) adı ver ilen oluşumlar tıpkı menajer gibi sanatçı ile organizatör arasında köprü görevi görmekle birlikte Türkiye de yaygın bir uygulama alanına sahip değildir. Keza, ülkemizde ( ..) gibi birkaç organizasyon şirketi dışında bu alanda faaliyet gösteren yapılanmadan bahsedilememektedir. Söz konusu ajanslara müzik pazarının oldukça büyük ve gelişmiş olduğu ülkelerde ihtiyaç duyulmaktadır. Öyle ki, ( ..) yetkilisi ile gerçekleştirilen görüşme kapsamında Türkiye de müzik organizasyonu pazarının yurt dışına kıyasla olduk ça küçük bir hacme sahip olduğu, bu sebeple yerli sanatçıların daha çok menajer aracılığıyla işlerini yürüttükleri, dolayısıyla sanatçı kiralama ajanslarına çok da ihtiyaç duyulmadığı hususunun altı çizilmiştir. Esasen konser satış faaliyetlerine odaklan an sanatçı kiralama ajanslarının menajerden farkı daha fazla sayıda organizatör ile bağlantı içerisinde olmasıdır. 20-46/621 -273 7/41 sadece aracılık yapan kurum olmanın ötesinde, bilginin toplandığı ve dağıtıldığı bir mecra olarak önemli referans noktalarından biri haline de dönüşmektedir12. (24) Yukarıda adı geçen aktörlerin yanında sponsor firmalar etkinlik o rganizasyonu sürecinde finansman sağlanması yönüyle rol almaktadır. En genel tanımıyla sponsorluk13, bir kurumun, kurumsal ve pazarlama amaçlarına yönelik, katılmakta yarar gördüğü olay ve etkinliklere para vererek ya da o olay, etkinlik için gerekli olan araç ve malzeme gibi materyal donanımını sağlayarak desteklemesidir. Sponsorluk özellikle festival gibi büyük ve kapsamlı etkinliklerin finansmanı ve maliyetlerin karşılanmasında bir gerekliliktir. Ancak bu durum sadece festival etkinliklerine özgü olmayıp sponsorluk hemen hemen tüm etkinlik organizasyonları için büyük önem taşımaktadır. Nitekim sponsor firmalar tarafından sağlanan cevap yazılarında da festivaller ve konserler de dahil olmak üzere çok sayıda etkinliğin organizasyonunun sponsor firmalar taraf ından finanse edildiğinin altı çizilmektedir. Sektörde faaliyet gösteren ( ..) gibi bazı teşebbüsler tarafından ayrıca sponsorluk gelirlerinin, etkinlikten elde edilen gelirler içerisinde en büyük paya sahip gelir kalemi olduğu ve bu oranın %50 -70 arasında değişiklik gösterdiği ifade edilmektedir. Söz konusu oranlardan da anlaşıldığı üzere sponsor desteği bir etkinliğin finansmanı açısından büyük önem taşımaktadır. (25) Canlı müzik organizasyonunda önem arz eden bir diğer nokta etkinliğin gerçekleştirileceği mek ânlardır. Canlı müzikte dağıtım ve tüketim mekanizmaları, konser/festival organizasyonunun başlamasından canlı performansın gerçekleşmesi ve tüketime kadar olan süreci kapsamakta olup canlı müzik alanında dağıtım ve tüketimin ana aktörleri ise sanatçının i zleyicisiyle buluştuğu tüketim mekânları olan konser salonları ve festival alanlarıdır. Konser veya organizasyonun türü doğrultusunda ihtiyaç duyulan mekânın özelliklerine göre de teknik ve servis sağlayıcılar ile bilet satış şirketleri devreye girmektedir . Konser ve festival alanları dışında canlı müzik mekânları, gece kulüpleri, konser ve gösteriye uygun olarak dönüştürülebilecek çok amaçlı salonlar ve stadyumlar da etkinliklerin gerçekleştiği mekân kapsamını genişletmektedir. (26) Sektör temsilcileri tarafınd an ifade edilen bir diğer husus mekân tercihinin sanatçının popülerliği, seyirci kapasitesi, teknik ekipmanların sayısına göre değişiklik göstermesidir. Öyle ki müzik türü dahi etkinliğin düzenleneceği mekân seçiminde rol oynamaktadır. Örneğin yaş ortalama sı görece yüksek dinleyicilere sahip ve akustiğin ön plana çıktığı klasik müzik etkinliğinde seslendirilen içeriğin izleyici tarafından sorunsuz duyulabileceği, oturma düzeninin olduğu nispeten daha büyük, geniş ve salon tipi mekânlar; daha ziyade genç din leyicilere hitap eden rock müzik gibi hareketlilik, tempo ve ritmin yüksek olduğu müzik etkinliklerinde ise seyircinin ayakta vakit geçirebileceği uygunlukta mekânlar tercih edilmektedir. (27) Her ne kadar Türkiye de etkinliklerin gerçekleşeceği mekânlar h âlâ kısıtlı ve belirli bölgelerde yoğunlaşmış olsa da, b üyük şehirlerdeki etkinlik mekânlarının ve düzenlenen festivallerin sayıca fazlalığı, şehirde yaşayanların etkinliklere katılım alışkanlıkları ve potansiyeli bu şehirlerde müzik sektörünün diğer bölgelere göre daha fazla gelişmesini sağlamıştır. Bu sebeple bu şehirlerde bir konser veya festival 12 Kaynak: http://www.envanter.gov.tr/files/yayin/ISTANBU L_MUZIK_ENDUSTRISI.pdf (Erişim Tarihi: 2.10.2020) 13Kaynak:http://www.four4event.com/blog/genel/1/sponsorluk -nedir -sponsorluk -nasil- bulunur/995/#: :text=Sponsorluk%2C%20bir%20kurumun%2C%20kurumsal%20ve,gibi%20materyal %20donan%C4%B1m%C4%B1n%C4%B1%20sa%C4%9F layarak%20desteklemesidir. (Erişim Tarihi:02.10.2020) 20-46/621 -273 8/41 organizasyonu düzenleyebilmek için gerekli alanlara, koşullara ve yüklenici şirketlere daha rahat ulaşılabilmektedir. Ancak etkinlik sayısının sene içinde çok daha a z olduğu bölgelerde özellikle sahne, ses ve ışık sistemi gibi teknik prodüksiyon ihtiyaçları ve seyirci -sanatçı ağırlama için gerekli ihtiyaçlar (karavan, portatif tuvalet, çit, sahne bariyeri vb.) için şehir dışı yükleniciler ile çalışılması gerekmektedir . (28) Bu noktada vurgulanması gereken bir diğer husus bazı organizatörlerin etkinlik düzenleme faaliyetlerinin yanında sahip oldukları mekânların işletmeciliğini yapmak suretiyle dikey bütünleşik bir yapı sergileyebilmesidir. ( ..) ve ( ..) gibi büyük organiza törler etkinlik organizasyonu yapmak dışında kendi etkinlik mekânlarını da işleten teşebbüslere örnek gösterilebilecektir. Dolayısıyla bir organizatör aynı anda hem etkinlik faaliyetlerini yürütebilmekte hem de etkinlik mekânı işletebilmektedir. Sektördeki oyuncular tarafından söz konusu mekânlarda organizatörün kendi etkinliklerinin yanı sıra rakip organizatörlerin etkinliklerine de yer verildiği, dolayısıyla diğer organizatörlerin de bu mekânları kullanmasının önünde bir engel olmadığı ifade edilm iştir. (29) Görüldüğü üzere, bir etkinliğin aranjmanından dinleyiciyle buluşturulmasına kadar geçen sürede çok sayıda aktör aktif bir rol almaktadır. Dolayısıyla müzik organizasyonu sektörü birçok aracı aktörü bünyesinde barındıran çok taraflı ve komplike bir ya pı serg ilemektedir. I.2.2.3. Canlı Müzik Organizasyonu Hazırlık Aşamaları (30) Canlı müzik organizasyonu hazırlık aşamaları konser ve festival özelinde çok fazla değişiklik göstermemekte, diğer bir deyişle, hem konser hem de festival planlaması gerçekleştiri lirken ben zer bir süreç takip edilmektedir. Öncelikli olarak bir etkinliğin planlama sürecinin ilk aşamasını ilgili organizatör ile etkinlikte sahne alacak sanatçının menajeri arasında yapılacak görüşmeler oluşturmaktadır. Bu noktada menajerlerin çalışma usulleri ar asında farklar bulunabilmekle birlikte sözleşme öncesi sözlü veya yazılı ön iletişim ile temel şartlar konusunda anlaşmaya varıldığı söylenebilecektir. Söz konusu pazarlık süreci genel olarak sanatçının alacağı ücret, sahne alacağı mekân, sanatçının ve san atçıya eşlik edecek ekibin konaklama, ulaşım ve kulis iht iyaçlarına kadar tüm detayları içerebilmektedir. Bu noktada taraflar arasında yapılacak anlaşmanın bir standarda sahip olmadığı da belirtilmelidir. Diğer bir deyişle, anlaşmanın yazıya dökülme zorunl uluğu bulunmamaktadır. Bir kısım organizatör tarafından yazılı anlaşmanın tercih edildiği ve kimi organizatörler tarafından sözlü anlaşmanın yeterli kabul edildiği belirtilmiştir. Bu noktada bazı sektör oyuncuları tarafından taraflar arası güvenin ve uzun dönemli iş ilişkilerinin sözleşme niteliğini belirleyen önemli bir faktör olduğu ifade edilmektedir. Önaraştırma tarafı MİLYON YAPIM tarafından da, taraflar arasındaki güven ilişkisine bağlı olarak sanatçı ile sözlü veya yazılı anlaşma yapılabildiği, uygul amada sanatçıların planlanan konser tarihlerindeki müsaitlik durumlarına göre sözlü olarak mutabık kalındığı, yazılı sözleşmenin ise nadiren akdedildiği ifade edilmektedir. Diğer taraftan, ( ..) tarafından sözleşmede yazılılığın elzem olduğu, üzerinde anla şmaya varılan hususlarının mutlaka yazıya geçirildiği; ( ..) tarafından ise b ütün sanatçılarla yazılı bir teklif aşamasından geçildiği ve anlaşmanın ardından sözleşme akdedildiği; sözleşmelerin ise sadece ilgili konser özelinde yapıldığı, ileriye yönelik h erhangi bir taahhüt alınmadığı vurgulanmaktadır. Bir diğer organizatör ( ..) tarafından sözleşmenin yazılı ya da sözlü bir şekilde yapılabildiği; ( ..) tarafından ise sektördeki uzun dönemli varlıklarından ötürü sanatçılarla şifahen anlaşıldığı ifade edilm ektedir. 20-46/621 -273 9/41 (31) Organizatörler ile sanatçılar arasındaki anlaşmayı takip eden süreçten etkinliğin düzenleneceği güne kadar en genel anlamda promosyon ve prodüksiyon olmak üzere iki evre daha bulunmaktadır. (32) Promosyon (tanıtım) evresi, düzenlenecek organizasyon ve etkinlikte yer alacak sanatçının tanıtımına ve duyurusuna yönelik her türlü çalışmanın gerçekleştirildiği süreci kapsamaktadır. Dijitalleşmenin yaygınlaşması ile etkinlik tanıtımları da dijital ortama kaymış olup bu anlamda sosyal medya oldukça etkili bir rol oynamaktadır. Bir etkinliğin basına ve kamuoyuna tanıtımı ve duyurulmasında Facebook, YouTube, Google gibi mecralar sıklıkla tercih edilmekle beraber; outdoor tanıtım kapsamında yer alan billboard ve afişler de bir diğer etkinlik tanıtım araçları ola rak görülmektedir. Bunun yanında ( ..) yetkilisi tarafından medya sponsorluğu olmadan TV kanalında tanıtımın maliyetler dolayısıyla çok da mümkün olmadığı, bu nedenle bu mecranın çok fazla tercih edilmediği ifade edilmiştir. (33) Bir etkinliğin promosyonu dışın da bir diğer aşama prodüksiyon aşamasıdır. Prodüksiyon bir etkinliğin organizasyonu için gerekli olan tüm mekan, teknik hizmetler (ses sistemleri, ışık sistemleri vb.), altyapı kurulumu, kulis, catering, konaklama gibi ayrıntıların tamamına yönelik düzenle meleri içermektedir. Diğer bir deyişle bir organizasyonun gerçekleştirilebilmesi için gerekli olan tüm sahne (üzeri), sahne önü ve sahne arkası hazırlık çalışmaları prodüksiyon olarak adlandırılmaktadır. Sahne üzeri prodüksiyonu teknik anlamda konserin ser gilenebilmesi için gerekli tüm ihtiyaçları kapsamaktadır. Bunlar, sahnede çalınacak enstrümanlar, sanatçı tarafından taşınamayan enstrümanların kiralanması ( backline ), seyirci için ses sistemi ve sahneyi aydınlatacak ışık düzeneğinin kiralanması, jeneratör , sahne çatısı gibi diğer ihtiyaçların kiralanması şekline ifade edilebilir. (34) Öte yandan sahne arkası prodüksiyonu, sanatçı anlaşması yapılmasından sonra, sanatçının ülkeye/etkinliğin düzenleneceği şehre gelebilmesi ve sahneye çıkana kadarki tüm süreçleri k apsamaktadır. Bu süreç, uçak biletleri, yerel ulaşım (havaalanı - otel - sahne arasındaki ), konaklama, yerel destek hizmetleri, kulis operasyonu, gümrük operasyonu gibi hizmetleri kapsamaktadır. (35) Sahne önü prodüksiyonu ise, konserin ilan edilmesinden seyirc ilerin salonda yerlerine oturmalarına kadarki bütün süreçleri kapsamaktadır. Bunlar da sponsorlukların ayarlanması ve sponsorluk anlaşmaları, bilet satışı, mekân anlaşmasının tamamlanması, seyircinin mekâna gelişinde karşılanması, bilet kontrol, yerleştirm e, içeride varsa yiyecek ve içecek satış operasyonu, mekân içinde markalamalar vb. gibi sıralanabilir. Bu işlemlerin çoğunluğunda konusunda uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınmak sureti ile organizasyon yürütülmektedir. (36) Görüldüğü üzere etkinlik organiz asyonu kapsamlı ve detaylı bir planlama gerektiren çok aşamalı bir sürece yayılmaktadır. I.2.2.4. Pazarın İktisadi Yapısı (37) Canlı müzik organizasyonu pazarının en önemli özelliği çok oyunculu bir yapı sergilemesidir. Öyle ki, müzik organizasyonu düzenleyen f arklı büyüklük ve ölçekte çok sayıda organizasyon şirketi olup bunlar içerisinde belediyeler, vakıflar, dernekler, üniversiteler, bankalar, oteller, AVM ler ve müzeler de yer almaktadır. MİLYON YAPIM tarafından piyasada aralarında belediyelere iş yapan, aç ık hava konserleri düzenleyen organizatörler veya hem mekân sahibi hem de organizatörlük yapan firmalar (örneğin; POZİTİF, ATLANTİS, POLL, GİŞE, BKM, İKSV, KERKİ, ZORLU PSM, Bostancı Gösteri Merkezi, JOLLY, Hayal Kahveleri, Trenler, Koşan Adam, Orfe 20-46/621 -273 10/41 Organi zasyon, EDN Organizasyon, Soldout Event, Man Yapım, Uru Organizasyon, Charmenko Müzik Organizasyon, Gezi Makinesi, Holifest Turkey, Art -İst Menajerlik, Maçka Küçükçiftlik Park, çok sayıda organizasyon ve event firmaları vb.) da dâhil olmak üzere sayıları 1 .000 den fazla olduğu tahmin edilen organizatörün bulunduğu ifade edilmektedir. Öte yandan, biletleme firmalarından elde edilen verilerden anlaşıldığı üzere 2014 -2019 döneminde bu teşebbüsler aracılığıyla bilet satışı yapan ve festival düzenleyen organizat ör sayısı ise 283 tür. (38) Müzik organizasyonu sektörünün dinamikleri oldukça değişken bir yapıya sahiptir. İlgili sektör özelinde pazara giriş ve pazardan çıkışların sayısı oldukça yüksek olup bu hareketliliğin temel sebebi sektöre girişin önünde herhangi bir yasal engelin bulunmamasıdır. İlgili s ektör, alanı regüle edecek ya da alanın sınırlarını çizecek herhangi bir düzenlemeden yoksundur. Bu kapsamda, sektöre giriş yapacak oyunculara herhangi bir lisans zorunluluğu getirilmemekte, bu durum piyasaya girişler i de kolaylaştırmaktadır . (39) Sektöre yönelik dikkat çeken bir diğer nokta her müzik organizasyonunu düzenlemek için büyük yatırımların gerekli olmamasıdır. Bilgisine başvurulan teşebbüs yetkililerince ifade edildiği üzere organizasyon giderlerinin konser tari hinden sonra ödeneceği üzerine anlaşmaya varılması durumunda hiçbir yatırım olmaksızın da organizasyon düzenlemek mümkün olabilmektedir. F aaliyet gösteren büyük oyunculardan ( ..) tarafından da bu durum Müzik organizasyonu pazarına girebilmek için hâlihaz ırda hukuki veya mesleki, kategorik bir düzenleme bulunmamaktadır. Diğer taraftan, fili olarak pazara girebilmek için çok büyük bir ön yatırım da gerekmemektedir. Bir müzik organizasyonunu yapmak için ihtiyaç duyulacak bütün teknik ve organizasyonel gerekl ilikler, alt yüklenicilerden hizmet olarak sağlanabilmektedir. açıklamasıyla; ( ..) tarafından ise Sektöre giriş yapabilmek için yatırım gerekmemektedir ifadeleriyle doğrulanmaktadır . (40) Bunun yanında festivallerin konserlere nazaran daha kapsamlı etkinlik ler olması sebebiyle katlanılan görece yüksek maliyetlerin finansmanında sponsor desteği oldukça önem arz etmektedir. Yukarıda bahsedildiği üzere festivaller müzik performansının yanında yeme -içme, konaklama, eğlence etkinliklerini de içeren kapsamlı organ izasyonlardır. Bu noktada katlanılacak maliyetin büyüklüğü organizasyonun sayısı, etkinliğin içeriği, etkinlikte sahne alacak sanatçıların sayısı ve popülaritesi gibi unsurlara göre değişiklik gösterebilmekte, hatta uluslararası sanatçıların sahne alacağı etkinliklerde daha yüksek maliyetlere katlanmak gerekebilmektedir. Dolayısıyla sadece biletleme gelirleri ile maliyetlerin çıkarılması her zaman mümkün olamamaktadır. Bu noktada sponsor firmaların sağlayacağı finansal destek özellikle kapsamlı etkinlikler olan festivaller için büyük önem taşımaktadır. (41) Kamuya açık kaynaklar incelendiğinde , Türkiye nin sektör yetkilileri tarafından canlı müzik alanında hala orta seviyede gelişmiş bir ülke sayıldığı; söz konusu alanda son yıllarda gelişme kat edilmiş olsa da, müzik sektörünün, kuralları hala tam olarak konulamayan bir sektör olduğu görülmektedir. Bu durum, İstanbul Müzik Endüstrisi Sektör Araştırma Raporu nda TESDER yetkilisi Fırat KASAPOĞLU tarafından Dünyada eğlence sektörü büyüklüğü 600 milyar $ civarındayk en, Türkiye deki büyüklük belli değildir. Buzdağının görünen kısmını belki 20 majör organizatör, 30 menajerlik şirketi, 40 ses -ışık şirketi oluşturur. Bunun yanında bir de büyük rakamlı işler yapıp, sektörde hiç görünmeyen şirketler vardır. Özel şirketler ve yerel yönetimler tarafından bu alanda ciddi bütçeler harcansa da, üretim veya diğer hizmet sektörleri gibi kuralları tam belli olup denetlenmediğinden ve kayıtları tam 20-46/621 -273 11/41 tutulmadığından sistem bu alanı görmez. şeklinde ifade edilmektedir. Bunun yanında, aynı raporda konser ve izleyici sayılarının net bir şekilde ölçülemediği, gelir ve gider hesabında sponsorluk gelirinin ne kadarının etkinliğe harcandığının tam olarak belirlenemediği, bu alanda hiçbir verinin mevcut olmadığı, sadece tahmini olarak birtakı m verileri üretebilmenin mümkün olduğunun altı çizilmektedir. Aynı durum MİLYON YAPIM tarafından Pazar büyüklüğü konusunda maalesef elde sağlıklı bir veri bulunmamaktadır. Bununla birlikle Türkiye de, belediyeler tarafından sıkça halk konserleri düzenlend iği, 1.000 den fazla il/ilçe belediyelerinin/beldelerin olduğu ve her bir belediyenin/beldenin yılda asgari 2 gün (özellikle 19 Mayıs, 30 Ağustos, 29 Ekim gibi özel günlerde) konser düzenlediği dikkate alındığında 2.000 belediye festival ve konserinin yapı ldığı, bunun yanı sıra açık hava konserleri, festivaller, kapalı mekan konserleri, otel, düğün konserleri, özel kuruluşlar (doktorlar, şirketler vb.) için düzenlenen özel geceler, bar, konser salonu vb. gibi mekanlarda yapılanlar da eklendiğinde en kötümse r tahminle yıllık 10 bin ila 20 bin konser/müzik organizasyonu düzenlendiği, buna bağlı olarak da pazar büyüklüğünün de yıllık yaklaşık 1 milyar TL veya daha fazla olduğu tahmin edilmektedir. şeklinde ifade edilmiştir. ( ..) yetkilisi tarafından Diğer ta raftan, ( ..) 10 yıldır yürüttüğü araştırmalar ve yayınlarla, alandaki veri üretimine düzenli olarak katkıda bulunsa da Türkiye de kültür -sanat sektörünün bütününü kapsayacak şekilde oluşturulmuş, bilimsel ve güncel verilerin eksikliği nedeniyle, yaratıcı sektörlerin hacmini kapsamlı olarak değerlendirebilmek mümkün olmuyor. açıklamasına yer verilmiş olup bu kapsamda sektörün hacmine yönelik net bir çıkarımda bulunmanın mümkün olmadığının altı çizilmiştir. Sektördeki oyunculardan ( ..) tarafından müzik organizasyonu pazarının toplam büyüklüğünün 2 milyar USD olarak tahmin edildiği ancak kesin bir bilgiye sahip olunmadığı; ( ..) ve ( ..) tarafından ise sektörün büyüklüğünü tahmin edebilmenin çok da mümkün olmadığı, pazarın oldukça büyük bir hacme sahip olduğ u ifade edilmektedir. Bu kapsamda ilgili sektöre yönelik niceliksel ve niteliksel veriye ulaşımın zorluğu ve bu alanda yapılan çalışmaların yetersizliği, sektöre yönelik göze çarpan önemli bir sorun olarak değerlendirilmektedir. (42) Bilindiği üzere iktisat lit eratüründe eğlence, bir tüketici gözünde temel ihtiyaç kategorisine girmemekte, daha ziyade lüks mal olarak değerlendirilmektedir. Eğlence sektöründeki büyümenin bir ülkedeki ekonomik gelişmişlikle paralellik gösterdiği de göz önünde bulundurulduğunda, bu kapsamda refah düzeyine göre eğlenceye ayrılan bütçe ve zaman da tüketiciden tüketiciye farklılık göstermektedir. (43) TÜİK in 2002 -2019 döneminde hanehalkının tüketim harcamasının dağılımı tablosundan anlaşıldığı üzere hanehalkının eğlence ve kültüre yaptığı h arcama yüzdesi 2002 -2013 döneminde %2 -2,5 seviyesinde seyrederken, 2013 sonrası %3 seviyesini yakalamıştır. Nitekim ( ..) gibi bazı teşebbüslerin yetkilileri eğlence ve kültür sektörünün alt başlığı olarak sayılabilecek canlı müzik etkinlikleri pazarının son yıllarda büyüme ve gelişme trendinde olduğunu dile getirmiştir. Buna karşın pandemi süreci ile birlikte her sektörde olduğu gibi canlı müzik sektöründe de bir durgunluk yaşanmaktadır. Öyle ki bu süreçte etkinlikler daha çok online mecralarda sürdürülmek te, bu durum etkinlik sektörünün dijital ortama kayma potansiyelini de beraberinde getirmektedir. Fiziksel ortam etkinliğine dönüşün zaman alacağı göz önünde bulundurulduğunda akla gelen ilk soru uzun vadede ilgili sektörde bir aşınım yaşanıp yaşanmayaca ğı olacaktır. Söz konusu hassasiyet sektör oyuncuları tarafından da dile getirilmiş olup pandemi sürecinin ilgili sektörü oldukça olumsuz 20-46/621 -273 12/41 etkilediğinin altı çizilmiştir. Dolayısıyla müzik organizasyonu sektörü hâlihazırda bir durgunluk evresi yaşamaktadır. I.3. İlgili Ürün Pazarı (44) MİLYON YAPIM daha önceki bölümlerde de bahsedildiği üzere canlı müzik etkinlikleri alanında faaliyet gösteren ve daha ziyade alternatif/rock/rap /pop müzik türleri özelinde konser ve müzik festival etkinlikleri organize eden bir teş ebbüstür. Sektöre İlişkin Bilgiler başlığı altında etraflıca ele alındığı üzere, festival ve konserlerin birbirinden farklılık gösterdiği bazı yönler mevcuttur. Bu farklılık daha ziyade festivalin görece kapsamlı ve belirlenen konsept üzerinden ilerleyen etkinlik hizmeti anlayışından kaynaklanmaktadır. Diğer bir deyişle, festivaller konserlerin aksine sadece müzik performansı odaklı işlememekte; yeme -içme, konaklama, oyun ve eğlence etkinlikleri gibi tematik bir yönü de bünyesinde barındırmaktadır. Dolayı sıyla festivaller, tüketiciye paket hizmetler sunan kapsamlı organizasyonlar olarak adlandırılmaktadır. Bu noktada ilk olarak konser ve festival arasındaki farkların arz ve talep ikamesi bakımından değerlendirilmesi gerekmektedir. I.3.1. Konserler ve Festi valler Arasındaki Talep ve Arz İkamesinin Değerlendirilmesi (45) Konser ve festivallerin birbirinden ayrışan bu yönleri sektör yetkilileri tarafından da ifade edilmiş olmakla beraber bu durumun etkinliği düzenleme noktasında pazarın arz yönünü oluşturan organiz atör açısından bir farklılık yaratmadığına yönelik benzer görüşler bulunmaktadır. Pazarın arz yönüyle değerlendirilmesinde, göreceli fiyatlarda meydana gelecek küçük ve kalıcı artışlar karşısında üretimlerini başka ürünlere kaydırabilen ve bunları kısa dön emde kayda değer ek maliyetlere ve risklere katlanmak zorunda kalmadan pazarlayabilen tedarikçilerin ilgili ürünleri pazara dâhil edilmektedir. (46) Bu kapsamda, sektör yetkililerince sağlanan cevap yazıları ve teşebbüslerle gerçekleştirilen görüşmeler nazara alındığında, bazı önemli hususlar göze çarpmaktadır. Bunlardan ilki sektöre girişin önünde herhangi bir yasal engelin bulunmamasıdır. Bir diğer deyişle sektör, alanı regüle edecek ya da alanın sınırlarını çizecek herhangi bir düzenlemeden yoksundur. Öyle k i, sektöre giriş yapacak oyunculara herhangi bir lisans zorunluluğu getirilmemekte, bu durum piyasaya girişleri de kolaylaştırarak uzmanlaşma ve deneyim gibi unsurları ikinci plana atmaktadır. Dolayısıyla etkinlik türünden bağımsız olarak sektöre girmek is teyen herkes yasal bir engele takılmadan organizatör sıfatını haiz olabilmektedir. (47) Ele alınması gereken bir diğer husus ise her iki etkinlik türünün organizasyon süreçlerinin büyük ölçüde benzerlik göstermesidir. Sektör yetkilileri tarafından da ifade edil diği üzere, konserlerin ve festivallerin prodüksiyon ve planlamasında bazı teknik standartlar mevcuttur. Bu durum, bir etkinlik türünden diğerine geçiş yapmak isteyen organizatörlerin de işini kolaylaştırmakta, bu sayede büyük maliyetlere katlanmaksızın di lediği etkinlik türünde hizmet sunmasına/faaliyet göstermesine olanak tanımaktadır. Bu kapsamda ( ..) gibi bazı sektör oyuncuları tarafından büyük çaplı konserlerin festivallerden çok da farklı olmadığı, planlama açısından büyük farklılıkların ortaya çıkma dığı ifade edilmiştir. ( ..) yetkilisi tarafından ayrıca canlı müzik etkinliklerindeki maliyetlerin %80 inin ortak maliyet kalemlerinden oluştuğu, kalan kısmın da etkinlik türlerine göre farklılık gösteren diğer maliyetleri içerdiği, dolayısıyla etkinlikle r arası geçişte büyük yatırımlardan bahsetmenin çok da mümkün olmadığı ifade edilmektedir. Dolayısıyla etkinlik türleri arasındaki geçişin önünde büyük teknik engeller bulunmadığı değerlendirilmektedir. 20-46/621 -273 13/41 (48) Bunun yanında önem arz eden bir diğer nokta da tecrüb e, deneyim, know -how gibi unsurların organizasyon düzenleme açısından olmazsa olmaz bir niteliği bulunmamasıdır. Bu noktada sek tör yetkilileri tarafından organizasyon yeteneğine ve pratiğine sahip olan herkesin her etkinlik türü özelinde organizasyon düzen leyebileceği, bunun için ayrı bir uzmanlaşma ya da tecrübeye gerek duyulmadığı ifade edilmektedir. Bir diğer deyişle bu unsurlar, piyasaya girişin önünde bir engel oluşturmamakta, etkinlik türlerine göre de büyük farklılıklar yaratmamaktadır. Nitekim sektö rdeki oyunculardan ( ..) ın faaliyetlerinin %80 ini tiyatro oyunu oluşturmakta, bunun yanında anılan teşebbüs aynı zamanda caz ve alternatif rock konserleri de organize edebilmektedir. Sektördeki oyunculardan ( ..) ve ( ..) tarafından ise müzik organizatör lerinin özellikle tiyatro, açık hava sineması ve spor gibi organizasyonları da düzenleyebildiği ifade edilmektedir. Bu durum, bir teşebbüsün salt müzik etkinliği organizasyonundan ziyade, aynı anda farklı türden etkinlikleri de düzenleyebildiğine örnek teş kil etmektedir. Bu kapsamda, farklı etkinlik türlerine geçişin önünde herhangi bir engel bulunmadığı d eğerlendirilmektedir. (49) Diğer yandan yukarıda Sektöre İlişkin Bilgiler bölümünde de detaylı bir şekilde değinildiği üzere, festivaller ve konserler arasında bazı farklılıklar da bulunmaktadır. Bu farklılıklara mekan tercihleri, düzenlenme sezonları, konaklamanın olup olmayacağı, sponsor desteği vb. gibi hususlar özelinde rastlanabilmektedir. (50) Festivaller konserlere kıyasla oldukça kapsamlı, kimi zaman konaklam alı, çok sayıda sanatçı ve müzik grubunun sahne aldığı kalabalık etkinliklerdir. Bu sebeple spesifik mekan tercihinin olmadığı konser etkinliklerinin aksine, festival etkinlikleri için belirlenen konsepte uygun ortam yaratmak amacıyla ekseriyetle açık alan lar tercih edilmektedir. Ancak açık mekânların yanında, etkinliğin niteliği ve mevsimsel koşullara bağlı olarak kapalı alanlarda da festival düzenlemenin önünde bir engel bulunmamaktadır. Öyle ki ( ..) tarafından Kurum kayıtlarına intikal eden cevap yazısı nda ( ) mevsimsel hava şartlarına göre Ekim -Nisan aylarında çok büyük oranda kapalı mekânlardaki etkinliklere rağbet olurken Mayıs - Eylül ayları arasında açık hava mekânlarındaki konser ve festivallere ilginin daha yoğun olduğunu gözlemliyoruz. açıklamas ına yer verilmiş olup konser ve festivallerin her sezonda hem açık havada hem de kapalı mekânlarda düzenlenebildiğinin altı çizilmektedir. ( ..) tarafından ise Mevsimsel olarak, kapalı mekânlar için bahar ve kış ayları, açık hava mekânları için Nisan ve E kim ayları arası misafirlerin konforunu ve dolayısıyla etkinlik katılımlarını etkilemektedir. Açık hava mekânlarının kapasite avantajları nedeni ile katılım sayıları kapalı mekânlara göre çok daha fazla olmaktadır. hususu ifade edilmiş olup mekân tercihin de etkinlik türü ayrımına gidilmediği görülmektedir. Öte yandan, etkinlik türleri zaman zaman mekân tercihlerini etkileyebilse de bu noktada festival ve konser özelinde kesin bir ayrımdan söz etmek mümkün değildir. Sektörde faaliyet gösteren ( ..) gibi teş ebbüsler tarafından ifade olunduğu üzere, görece büyük çaplı konserlerin esasen festival etkinliklerinden büyüklük ve buna bağlı olarak ihtiyaç duyulan -mekân dâhil - hizmet kapsamı yönünden çok da farklılaşmadığını söyleyebilmek mümkündür. Keza büyük ölçek li ve yüksek kapasiteli konserlerin organizasyonu için tıpkı festivallerde olduğu gibi açık ve büyük mekânlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu nedenle mekânlar organizatörlerin etkinlik düzenleme kabiliyetini etkilememekte, organizatör etkinliğin büyüklüğüne ve mevsime uygun olarak seçtiği mekânda istediği türde etkinlik yapabilmektedir. (51) Festivallere yönelik dikkat çeken bir diğer husus ise konaklama unsurunun varlığıdır. Festivallerin birkaç güne yayılan etkinlikler olması kimi zaman konaklama ihtiyacını da bera berinde getirmekte ancak her festival organizasyonu konaklamalı 20-46/621 -273 14/41 olmamaktadır. Dolayısıyla bu durum festivaller için olmazsa olmaz bir nitelik taşımadığından festival ile konser arasındaki sınırı çizen temel fark olarak algılanmamalıdır. Nitekim bu durum ( ..) yetkilisi tarafından ( ) Bazı festivallerde konaklama da var. Çadır vs. oluyor. Konaklama ayağı da olabiliyor. Pek bir farkları yok konserle, sadece volüm büyüyor. ifadeleriyle de desteklenmektedir. Kaldı ki bu noktada da konaklamalı festival düzenle mek sadece belli organizatörlerin gerçekleştirebildiği bir durum olmayıp, organizatörlerin etkinlik düzenleme kabiliyeti konaklamanın varlığından etkilenmemektedir. (52) Festival ve konserler özelinde ele alınması gereken son hus us sponsorluk desteğidir. Bu kap samda ilgili dosya özelinde ( ..) gibi sponsor firmalardan bilgi talebinde bulunulmuş ve teşebbüslerce sağlanan cevap yazılarında, aralarında ( ..) gibi çok sayıda teşebbüsün bulunduğu etkinlik organizatörünün düzenledikleri festival ve konser gibi hemen h emen her türden etkinlik kapsamında sponsor desteği aldığı, hatta organizatörlerin yanında ( ..) gibi biletleme firmalarının da bu destekten faydalanabildiği ifade edilmiştir. Bu sayede her türlü etkinliğin organizasyonu, etkinliği düzenleyen teşebbüsün ni teliğinden bağımsız olarak anılan sponsor firmalarca finanse edilmekte, etkinlik türüne göre bir ayrımdan bahsedebilmek mümkün görünmemektedir. (53) Yukarıda ifade edilenler ışığında her koşulda, pazarın arz yönü olan organizatörler nezdinde festival ve konserl erin organizasyonunda çok fazla farklılaşmanın olmadığı , bir etkinlik türünden diğerine geçişte kayda değer risk ve ek maliyetlere katlanma zorunluluğ u bulunmadığı , pazara girişlerin kolaylığı ve iş yapış modeli açısından gerekli olan deneyimin ikincil pla nda kal dığı, ayrıca konserler ve festivaller arasındaki farkların organizatörlerin etkinlik gerçekleştirme kabiliyetini etkilem ediği ve organizatörlerin hem konser hem de festivaller için sponsor bulabildiği tespitleri dolayısıyla festival ve konserlerin a rz açısından birbirine ikame etkinlikler olduğu değerlendirilmektedir. (54) Festival ve konsere yönelik yapılacak değerlendirmenin bir diğer ayağını da pazarın talep yönüne karşılık gelen tüketiciler oluşturmaktadır. Bu noktada konserler ve festivallerin niteli kleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından birbirinden ayrışıp ayrışmadığı değerlendirilmelidir. (55) Daha önce de ifade edildiği üzere, festivaller konserlerin aksine canlı müzik dinleme imkânının yanı sıra tüketiciye deneyim ve başkaca hizmetler sunan organizasyonlardır. Bu doğrultuda tüketicilerin ihtiyaç ve beklentileri de çeşitlenmektedir. Festivalleri konserlerden farklı kılan bir diğer özellik de daha çok genç kitlelere hitap ediyor oluşudur. Dolayısıyla festivallerin katılımcı profili konserlerle kıyaslandığında farklılık göstermektedir. Ancak festival ve konserlerin ortak özelliği olan canlı müzik dinleme deneyimi her iki organizasyon için de tüketicilerin temel tercihlerini oluşturmakta, festivallerin diğer deneyimleri yan unsurlar olarak sunulm aktadır. Zira canlı müzik olmaksızın bu etkinliklerin gerçekleştirilmesi mümkün değildir. Bu sebeple festivaller konaklamalı olabildiği gibi, konaklamasız da düzenlenebilmekte, dinleyiciler konaklamalı bilet almak zorunda olmayıp sadece festival kapsamında ki konseri dinlemek amacıyla günlük bilet de satın alabilmektedir. Ya da festival katılımcılarının hepsinin canlı müzik dinlemesi dışında kalan diğer hizmetleri almak/deneyimlemek gibi bir tercihleri olmayabilmektedir. Dolayısıyla bazı tüketiciler açısında n konser ve festivallerin nitelikleri ve kullanım amaçları farklılaşabilmekte, bazı tüketiciler için ise her iki organizasyonun da temelde canlı müzik etkinliği olması sebebiyle nitelikleri ve kullanım amaçları aynı olabilmektedir. Fiyatlar bakımından fark lılaşma da net bir 20-46/621 -273 15/41 şekilde ortaya konulamamaktadır. Festivallerde biletler kombine, konaklamalı, günlük gibi farklı kategoriler altında satılabilmekte, konser ile festival bilet fiyatları bilet türüne göre yakınsayabilmektedir. (56) Bu noktada bu dosya özelinde talep ikamesinin varlığı bakımından net bir sonuca ulaşılmasının pazar tespiti için önem arz etmediği d eğerlendirilmektedir. İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz un (Kılavuz) 1.3.2. maddesinde talep ikamesine eşdeğer etkisi olduğu durumlarda arz ikamesinin de pazar tanımlanmasında dikkate alınabileceği belirtilmektedir. Bunun için, tedarikçilerin göreceli fiyatlarda meydana gelecek küçük ve kalıcı artışlar karşısında üretimlerini başka ürünlere kaydırabilmeleri ve bunları kısa dönemde kayda değer ek maliyetlere ve risklere katlanmak zorunda kalmadan pazarlayabilmeleri gerekir. Bu koşullar yerine geldiğinde, piyasaya sürülecek ek üretim, incelenen teşebbüsler üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturacaktır. Böyle bir etki ise etkinlik ve çabuk sonuç ver me açısından talep ikamesine eşdeğerdir14. Bu dosya özelinde arz ikamesinin oldukça yüksek olduğu görülmektedir. Bu nedenle her koşulda festival ve konserin yukarıda sayılan sebeplerden ötürü arz ikamesine dayalı olarak aynı pazar kapsamında değerlendirileb ileceği ifade edilmelidir15. (57) Müzik etkinlik türlerinin yanı sıra ele alınması gereken bir diğer nokta da farklı müzik türlerinin, etkinliklerin organizasyon sürecini farklılaştırıp farklılaştırmadığı hususudur. Konserler ve festivaller farklı müzik türleri özelinde organize edilebilmektedir. Bu kapsamda farklı müzik türlerindeki etkinliklerin arz ve talep ikamesi yönüyle ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir. I.3.2. Farklı Müzik Türlerindeki Etkinliklerin Talep ve Arz İkamesinin Değerlendirilmesi (58) Sektör yet kililerince sağlanan bilgiler de göz önünde bulundurulduğunda dikkat çeken ilk husus etkinlik düzenleme alışkanlıklarının organizatör açısından öncelikli olmasıdır. Daha açık bir ifadeyle, genel uygulamada organizatörlerin bir önceki organizasyonuna ve den eyimi olan müzik türüne benzer etkinlikler düzenleme eğiliminde oldukları göze çarpmaktadır. Sektör oyuncularından olan ( ..) tarafından dinleyici kitlelerinin hassasiyet, beklenti ve ihtiyaçlarının müzik türlerine göre farklılık göstermesi sebebiyle deney imin olmadığı başka bir müzik türünde etkinlik düzenleme girişiminin organizatör açısından başarısızlıkla sonuçlanabileceği, bu bağlamda tecrübenin önem arz ettiği ifade edilmektedir. Bu noktada organizasyonel yetenek ve tecrübenin başarıya doğrudan etki e den bir faktör olduğu hiç şüphesiz kabul edilmekte a ncak bu durumun farklı müzik kategorilerine yönelik etkinlik düzenlemenin önünde ciddi bir engel yaratmadığı d eğerlendirilmektedir. Öyle ki, sektör yetkililerinden olan ( ..) tarafından bir organizatörün tecrübesiz olduğu bir müzik türünde etkinlik düzenlemek istemesi durumunda dahi bu alanda faaliyet gösteren başka organizatörlerle ortak çalışabildiği/işbirliği yapabildiği (co -production), bu sayede o alanda tecrübe kazanarak gerekli olan deneyim ve know -how a da kolayca erişim sağlayabildiği, bu durumun sektörde örneklerinin de mevcut olduğu ifade edilmektedir. ( ..) tarafından ise bu alanda deneyim ve bilgi birikiminin genelde sektörde faaliyet gösteren kurumlardan birinde çalışılarak edinilebildiğinin a ltı çizilmektedir. Bunun yanında sektörde MİLYON YAPIM, ( ..) yi de kapsayan çok 14 Kılavuz, para. 8 ve 13. 15 Benzer bir değerlendirme için bkz. 27.08.2018 tarih ve 18 -29/486 -237 sayılı karar para. 12 -13, 08.08.2018 tarih ve 18 -27/446 -216 sayılı karar para. 24, 07.02.2019 tarih ve 19 -06/47 -16 sayılı para. 45. 20-46/621 -273 16/41 sayıda organizatörün farklı müzik türlerinde etkinlik düzenleyebildiği de görül erek deneyimin tek bir müzik türüyle sınırlandırılamayacağı , dolayısıyla alışkanlık, deneyim ve know -how gibi faktörlerin farklı müzik türlerine geçişte organizatör açısından büyük bir engel yaratmayacağı değerlendirilmektedir. (59) Ele alınması gereken bir diğer husus farklı müzik kategorilerine yönelik etkinlik düzenlemenin önünde teknik açıdan bir eng el olup olmadığıdır. Sektör oyuncularından ( ..) ve ( ..) tarafından her organizatörün her müzik türü için organizasyon düzenleyebileceği, farklı müzik türlerine göre organizasyon düzenlenmesini etkileyen ya da engelleyen önemli bir faktörün olmadığı ifade edilmektedir. Sektöre Yönelik Bilgiler başlığı altında da ele alındığı üzere müzik türleri birbirlerinden belirli noktalarda farklılaşabilmektedir. Özellikle klasik müzik türü, diğer birçok müzik türü ile kıyaslandığında uzun süre önceden planlama gerek tiren bir organizasyon olarak nitelendirilmektedir. Öyle ki, klasik müzik etkinliklerinde yabancı sanatçılar sahne alabilmekte, bu durum da yurt dışındaki ilgili birimlerle uzun bir süre önceden yazışmaların yapılmasını gerektirmektedir. ( ..) tarafından b u sürecin 2 -3 yıla yayılabildiği ifade edilmiştir. Dolayısıyla planlama süreçleri dahi müzik türlerine göre farklılık gösterebilmektedir. (60) Öte yandan s alt klasik müzik üzerinden yapılacak bir değerlendirme sektörün bütününe genellenemeyeceğinden çok da sağl ıklı olmayacaktır. Keza, sektör yetkililerinin birçoğu tarafından da klasik müziğin bu özgün yönü özellikle vurgulanmış olup diğer müzik türleriyle kıyaslanmasının çok da mümkün olmadığı ifade edilmiştir. (61) Klasik müzik dışındaki müzik kategorilerine yönelik olarak ise sektör yetkililerince belirgin bir farktan bahsedilmemekte, aksine farklı müzik türleri arasındaki geçişin önünde teknik engeller olmadığının altı çizilmektedir. Örneğin, ( ..) yetkilisi tarafından bu durum daha da ayrıntılandırılmış olup farklı müzik türlerinin organizatörün iş yapış şekline etki etmediği, aksine müzik türü ne olursa olsun hemen her türlü etkinliğin organizasyonunda benzer bir prodüksiyon sürecinin takip edildiği ifade edilmektedir. Bununla birlikte, asıl farklılığın etkinliğin dinleyici kitlesine duyurulması aşaması olan promosyon ve pazarlama sürecinde ortaya çıktığı ancak bu durumun farklı müzik türlerine yönelik etkinlik düzenlemenin önünde ciddi bir engel yaratmadığı belirtilmektedir. Dolayısıyla da farklı müzik türlerine y önelik etkinliklerin organizasyonunda büyük teknik farklılıkların olmadığı değerlendirilmektedir. (62) Türkiye de tek bir müzik janrı özelinde organize edilen etkinliklerin yanında karma (hybrid) müzik türlerine yönelik organizasyonlar da düzenlenebilmektedir. Özellikle birden fazla sanatçı/müzik grubunun sahne aldığı festivallerde bu durum oldukça yaygın olup etkinlik süresince farklı müzik türlerinde performans sergileyen sanatçılar sahne alabilmektedir. ( ..) ve ( ..) tarafından Türkiye deki festivallerin tek bir müzik kategorisinde yapılmasının mümkün olmadığı, zira aynı müzik türünde bir festivalin içeriğini dolduracak kadar popüler ya da dönemsel sanatçıların mevcut olmadığı, bu durumun festival programına da yansıdığı, dolayısıyla tek bir festivalde hem ro ck, hem pop, hem hip -hop, hem alternatif hem de yabancı sanatçı katılımının olduğu ve bu sebeple pazarın müzik festivali olarak tanımlanmasının uygun olacağı ifade edilmektedir. ( ..) yetkilisi tarafından ise festival etkinliklerinde özellikle tercih edile n bir müzik kategorisi olmadığı, her tür müziğe yönelik festival düzenlenebildiği, yakın müzik tarzlarının ortak bir festival bünyesinde de sunulabildiği ifade edilmiştir. Bu durum MİLYON YAPIM tarafından da vurgulanan bir husus olup örneğin alternatif - rock müzik gibi bir ayrımın etkinlikler açısından çok da mümkün olamayacağı, öyle ki 20-46/621 -273 17/41 organizatörlerin, kategorisine bakmaksızın istediği müzik sanatçısına organizasyonunda yer verebildiği, MİLYON YAPIM ın kendi festivallerinde de rap, arabesk, rock, pop, özgü n vb. değişik tarz müzik sanatçılarının kategorileştirilmeden sahne alabildiği, dolayısıyla bir caz festivalinde bir sanatçının, pop veya halk müziği eseri seslendirebildiği, bu seb eplerden ötürü pazar tanımında tüm müzik e tkinlikleri sınıflandırması yapıl masının yerinde olacağı ifade edilmektedir. MİLYON YAPIM ve ( ..) tarafından ayrıca genel olarak müzik organizasyonlarının birbirine ikame olduğu, öyle ki bir sanatçının aynı anda birçok organizatörle çalışabildiği gibi, bir organizatörün de aynı anda bird en fazla sanatçı ile çalışmasının mümkün olduğu, bu kapsamda bir organizatörün birçok kategoride aynı zamanda hem pop hem sanat müziği veya rock müzik organizasyonu düzenleyebildiği ifade edilmiş olup organizatörlerin sanatçılar açısından, sanatçıların da organizatörler açısından ikame edilebilir olduğu belirtilmektedir. Bunun yanında organizatör ve sanatçı sayısının fazlalığı, bu konuda uzmanlaşma olmaması ve sınırların belirsizliği nedeniyle kategorileştirme yapmanın sağlıklı olmayacağının da altı çizilme ktedir. Son olarak ( ..) ve ( ..) yetkilileri tarafından ise festivallerin istisnalar dışında genellikle metal/rock/alternatif rock olarak sınıflandırılmadığı, müzik türlerinin bu tip festivallerde iç içe girdiği belirtilmiştir. Sektör yetkililerinin açıkl amaları ışığında uygulamada organizatörlerin aynı anda farklı müzik türlerine yönelik etkinlik düzenlemelerinin önünde de bir engel olmadığı, dolayısıyla pazarın arz yönü açısından müzik türlerinin birbirlerine ikame olabileceği değerlendirilmektedir. (63) Yuka rıda bahsi geçen durum aynı zamanda farklı müzik türlerinin pazarın talep yönünü oluşturan tüketici/dinleyici açısından ikame olup olmadıkları sorusunu da gündeme getirmektedir. Buna yönelik net bir kanaat olmamakla beraber, dinleyiciler müzik zevklerine g öre birçok farklı müzik türündeki canlı müzik etkinliklerine bilet satın alabilmektedir. Hatta tüketicilerin aynı anda farklı müzik türlerinin sunulduğu etkinliklere katılımı bile söz konusu olabilmektedir. Bunun bir yönüyle söz konusu müzik kategorilerini n benzerlik taşıyan özelliklerinden kaynaklanabileceği değerlendirilmektedir. Örneğin , rock, pop, hip -hop, rap gibi müzik türleri genç dinleyici kitlelerine hitap eden ve ritmin ön plana çıktığı dinamik karakterli müziklerdir. (64) Bunun yanında elbette müzik t ürlerine göre katılımcı profilleri de değişiklik gösterebilmektedir. Klasik müzik daha ziyade yaş ortalaması ve eğitim düzeyi yüksek dinleyici kitlesine hitap ederken; rock, pop, hip -hop gibi türler ise genç kitleleri hedef alan müzik türleridir. Hedef kit lenin müzik tercihine göre beklenti ve ihtiyaçları da değişiklik gösterebilecektir. Farklı müzik türlerine yönelik etkinliklerin bilet fiyatları bakımından da net bir ayrım ortaya konulamamaktadır. Bu nedenle bu dosya özelinde farklı müzik türleri içeren c anlı müzik etkinliklerinin arasındaki talep ikamesi bakımından net bir sonuca ulaşılmamaktadır. (65) Ancak hem konser ve festivallerin kendi aralarındaki hem de müzik türlerinin kendi aralarındaki ikame ilişkisinde belirleyici olan değerlendirme yüksek arz ikam esi olmalıdır. Zira daha öncede ifade edildiği üzere pazar tanımı, teşebbüsler arasındaki rekabetin sınırlarını tespit etmekte kullanılan bir araçtır. Pazar tanımlamasındaki temel saik, incelenen teşebbüslerin karşı karşıya bulundukları rekabet koşullarını n belirlenmesidir. Bir pazarı hem ürün hem de coğrafi bölge boyutlarıyla tanımlamaktaki amaç incelenen teşebbüslerin davranışlarını sınırlama ve etkin bir rekabetçi baskıdan bağımsız olarak davranmalarını önleme gücüne sahip rakiplerinin ortaya çıkarılması dır. Bu dosya özelinde yüksek arz ikamesi MİLYON YAPIM ın karşılaştığı rekabetin sınırlarını çizme noktasında talep ikamesinden daha baskın olabilecektir. Zira talep ikamesine dayanarak sadece rock festivalleri özelinde 20-46/621 -273 18/41 yapılacak bir inceleme, bu alana ner edeyse maddi ve gayri maddi hiç bir maliyete katlanmadan girebilecek organizatörlerin rekabetçi baskısını göz ardı edebilecek ve bu bakımdan yukarıda anlatılan sektör dinamikleri ile örtüşmeyecektir. (66) Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ışığında, mevcut d osya özelinde, ilgili ürün pazarı canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarı olarak tanımlan mıştır . Bununla beraber , Değerlendirme bölümünde spesifik olarak festival pazarına yönelik bir analiz de gerçekleştirilecektir. I.3.3. İlgili Coğrafi Pazar (67) Coğrafi pazar, teşebbüslerin mal ve hizmetlerinin arz ve talebi konusunda faaliyet gösterdikleri, rekabet koşullarının yeterli derecede homojen ve özellikle rekabet koşulları komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı olduğu için bu bölgelerden kolayca ay rılabilen bölgelerdir. (68) Canlı müzik etkinliklerinin organizasyonu sayı, sıklık ve çeşitlilik bakımından bölgesel olarak bazı farklılıklar gösterebilmektedir. Örneğin, Marmara, Ege, Akdeniz ve İç Anadolu da daha fazla müzik organizasyonu yapılmakta ve daha çok bilet satılmakta iken Doğu Anadolu, Doğu Karadeniz ve Güney Doğu Anadolu da daha az sayıda etkinlik yapılmaktadır . Bu noktada ulaşım olanakları, hava koşulları, bölgedeki genç nüfus yoğunluğu vb. gibi unsurlar söz konusu bölgeselliğin ortaya çıkmasına sebep olabilmektedir. Öyle ki özellikle festivallerin açık alanlarda gerçekleştirilen, kimi zaman konaklamalı etkinlikler olduğu düşünüldüğünde mümkün olan en yüksek katılımın sağlanabilmesi açısından etkinliğin organizasyonuna elverişli bölgelerin tercih edilmesi şaşırtıcı olmayacaktır. Ancak bu noktada önem arz eden husus, şehir merkezinden uzakta düzenlenen etkinliklere dışarıdan katılımın da mümkün olabilmesi, bir diğer ifadeyle etkinliğin düzenlendiği bölge ya da il ile sınırlı olmamasıdır. Bu durum Mİ LYON YAPIM tarafından Festivallerin kamplı olanına katılanların çoğunluğu başka şehirlerden gelmekte ve festival genellikle şehir dışında yapılmaktadır. Çoğunluğu da şehir dışından gelenler tüketicilerden oluşmaktadır. Kamplı olmayan festivallere ise o şe hir ve yakın şehir(ler)den katılımlar olmaktadır. Festival harici müzik etkinliklerine o şehirde olanlar katılmaktadır. açıklamasıyla; ( ..) tarafından ise Şirketimiz tarafından festival düzenlenmemektedir. Diğer müzik organizasyonlarında ikamet ve katıl ım düzeyi arsında pozitif bir ilişki vardır. Bu nedenle genelde etkinliklerin nüfusun yoğun olduğu ya da turistik ziyaretlerin yoğun olduğu bölgelerde yapılması tercih edilir. Festivallere başka illerden de katılımcılar olabilmektedir. şeklinde doğrulanma ktadır . (69) Bu bölgesel farklılıklara rağmen organizatörler her bölgede ilgili belediyelerden yasal izinleri aldıktan sonra organizasyon düzenleyebilmektedir. Nitekim ( ..) tarafından Şu ana kadar düzenlediğimiz organizasyonlarda bölgesel farklılıkları göz ön ünde bulunduracak bir durumla karşılaşmadık, ülkenin hemen hemen her yerine etkinlik götürmeye çalışıyoruz. ifadeleriyle bu hu susa değinilmiştir . (70) Bu kapsamda, söz konusu etkinlik o rganizatörlerinin tüm Türkiye de faaliyet gösterebilmesi ve bir etkinliğin bir il ya da bölgeyle sınırlı olmaması sebebiyle ilgili coğrafi pazar Türkiye olarak tespit edilmiştir. I.4. Dosya Kapsamında Elde Edilen Bilgi ve Belgeler I.4.1. Yerinde İncelemede Elde Edilen Belgeler (71) Belge -1: Önaraştırma kapsamında 09.09.2020 tarihin de MİLYON YAPIM da gerçekleştirilen yerinde incelemede elde edilen, ( ..) e ait not defterine el yazısı ile 20-46/621 -273 19/41 yazılmış ve herhangi bir tarih ibaresi içermeyen notun ALAN başlığı altında yer alan ifadelerde ( ..) adlı sanatçı ve müzik gruplarının vereceği toplamda altı konseri kapsayacak şekilde yazıldığı anlaşılan Bir ay öncesinden konser koymamak kaydıyla ( ..) açıklamasına yer verilmiştir . (72) Yukarıda bahsi geçen ifadeye ilişkin olarak teşebbüs yetkilisi Yazılanlar herhangi bir anlaşma yada görüşülmü ş ve karar bağlanmış bir içerik değildir. Tamamen planlama amaçlı kendi şahsıma edindiğim notlardır. Karşı tarafın bu durumdan bilgisi yoktur. Fiile dönüşmemiştir. açıklamalarında bulunmuştur. (73) Belge -2: MİLYON YAPIM da gerçekleştirilen yerinde incelemede a yrıca festival dışı canlı müzik etkinliklerinde (özel etkinlik ve etkinlik mekânı konseri) sahne alacak sanatçılarla yapılan yedi adet sözleşme örneği de elde edilmiştir. Söz konusu sözleşmeler standart bir içeriğe sahip olup sözleşmelerde tarafların (mena jer ve organizatör) hak ve yükümlülükleri, etkinlik organizatörü tarafından menajere ödenecek tutar, fesih ve cezai şart vb. gibi genel maddelere yer verilmiştir . (74) I.4.2. İnceleme Esnasında Teşebbüs ile Gerçekleştirilen Görüşmede İfade Edilen Hususlar (75) Yerin de incelemede elde edilen belgelerin yanında, teşebbüs yetkilileri ile görüşme de gerçekleştirilmiş olup söz konusu yetkililer tarafından aşağıdaki hususlar ifade edilmiştir. I.4.2.1. T eşebbüs Tarafından Düzenlenen Etkinliklere Rakip Olan Çok Sayıda Organi zasyon Bulunduğuna İlişkin Beyanlar: (76) Teşebbüs yetkilisi tarafından kendi düzenledikleri organizasyonlar ile rekabet edebilecek ölçekte çok sayıda festival etkinliği olduğuna yönelik aşağ ıdaki ifadelere yer verilmiştir : (77) Müzik festivali, konserden farklı ol arak birden fazla sanatçının çıktığı organizasyonlardır. Festivallerden bir gün olabileceği gibi birden fazla gün de olabilir. Bizim organizasyonlarımız ortalama 3 gün oluyor. Üç günde ortalama 20 kişi sahne alır. Yine ortalama katılımcı sayısı toplamda 5. 000 kişidir. Bizim ölçeğimizde festival düzenleyebilen organizasyonların festivalleri Nilüfer Fest, One Love Fest, Trakya Fest, Holly Fest, Dynamic Fest, Edirne Müzik Festivali, Kuzey Fest, Trakya Müzik Festivali Enez , Trakya Müzik Festivali Erikli, Genç Bi Fest olarak sayılabilir. I.4.2.2.Teşebbüs Tarafından MİLYON YAPIM Etkinliklerinde Sahne Alan Sanatçıların Farklı Organizatörler Tarafından Düzenlenen Etkinliklerde Sahne Alabildiğine İlişkin Beyanlar: (78) Teşebbüs yetkilileri tarafından MİLYON YAPIM ın üstl endiği etkinliklerde performans sergileyen sanatçıların farklı organizatörler tarafından düzenlenen organizasyonlarda da sahne almasının önünde bir engel olmadığına yönelik açıklam alara aşağıda yer verilmektedir : ( ) Biz festivallerimizde sadece yapımcılı ğını üstlendiğimiz sanatçılarla çalışmıyoruz ve yapımcılığını üstlendiğimiz sanatçılardan bunca yıllık organizasyon geçmişimizde sadece 2 -3 tanesi yer alabilmiştir. Bir kadroyu tamamlamamız bazen 3 ay sürüyor. Sanatçılar birbiriyle anlaşamıyor, takvimleri uygun olmuyor, Örneğin 2017 Milyon Fest Ankara'da Set ve Flört dışında kendi sanatçımız bulunmuyor. Bunlardan Flört 2019 yılında Nilüfer Fest'te sahne aldı. Bir başka örnek ise yapımcılığını üstlenmediğimiz ancak bizim festivallerimizde sahne alan Melek Mo sso, Can Gox, Gökcan Sanlıman, Hey Dougles, Duman, 20-46/621 -273 20/41 Selda Bağcan, Feridun Düzağaç, Teoman, Can Bonomo, Ceza, Kadebostany 15-18 Ağustos 2019 yılında Gezgin Fest Izmir Pamucak'ta sahne aldılar. Bu sanatçılar bir hafta sonra Zeytinli Rock Festivali'nde de çıkt ılar. Yine ekte alınan belgeler arasında bulunan 1 -4 Ağustos 2019 tarihinde Trakya da yapılan Erikli Müzik Festivali, 11 -13 Ağustos Trakya Enez Müzik Festivali, 7 -8 Ekim Edirne Müzik Festivali Aziz Gül organizasyon tarafından yapılmış ve ekteki belgesi sunulan tarafımızca yapılmış bu tarihlerin ortasına denk gelen ve uzun yıllardır aynı tarihte yapılan Zeytinli Rock Festivali ile neredeyse aynı sanatçılar çıkmıştır. Bu olay sanatçıların genel olarak organizatörlerden ne kadar, bağımsız olduğunun bir gösterg esi olarak sayılmalıdır. ( ) En büyük festivalimiz Zeytinli Rock Festivali'dir. Bizden önce de Zeytinli'de rock festivalleri yapılıyordu. 2005 -2008 yıllarında başka şahısların yaptıkları bu festivali 2009 yılında Foça'ya taşımışlar. 200 9-2010 yılında yapan diğer organizatörler de iflas etmişler. Biz 2014 yılında konser verinceye kadar festival düzenlenmemiş. 2014 yılında biz bu festival kültürünü tekrar canlandırdık. Müzik sektörüne ve festival yaptığımız yerlerdeki turizme ve ilçe ekono misine büyük katkılarımız olmuştur. 2019 yılında aynı etkinlik alanında bizim tarihten 1 ay önce başka bir firma tarafından "BizimFest Zeytinli" organizasyonu yapıldı. Bu festivalde bizim festivallerimizde çıkan sanatçılar da çıktı. Örneğin, Can Bonomo, Bü yük Ev Ablukada. Gazapizm, Zakkum, Eda Baba, Pelin Gedik de sahne aldı. (79) Yapılan yerinde incelemede, yukarıda yer alan beyanları doğrular nitelikte birtakım görseller de elde edilmiştir. Bu kapsamda ilgili görseller incelendiğinde de aynı sanatçıların yakı n tarihte düzenlenen farklı etkinliklerde sahne alabildiği görülmektedir. Örneğin, 29.08.2018 -02.09.2018 tarihleri arasında düzenlenen Zeytinli Rock Festivali nde sahne alan Teoman, Cem Adrian, Pera, Gazapizm, Şebnem Ferah gibi sanatçılar ve müzik grupları 01.08.2019 -04.08.2019 tarihlerinde organize edilen Erikli Trakya Müzik Festivali nde sahne almışlardır. Yine benzer şekilde, 01.08.2019 -04.08.2019 tarihlerinde organize edilen Erikli Trakya Müzik Festivali nde sahne alan Duman, Teoman ve Hayko Cepkin gibi sanatçı ve müzik gruplarının 15.08.2019 -18.08.2019 tarihleri arasında düzenlenen GezginFest te de performans sergilediği görülmektedir . I.4.2.3. Teşebbüsün Sahip Olduğu Etkinlik Mekânının Rakip Organizatörler Tarafından Kullanılabildiğine İlişkin Beyanlar : (80) Teşebbüs yetkilileri tarafından MİLYON YAPIM ın sahip olduğu etkinlik mekânının, rakip organizatörlerin düzenleyeceği etkinlikler için de kullanılmasının önünde herhangi bir engel olmadığına yönelik olarak aşağ ıdaki ifadelere yer verilmiştir : Ayrıca Tür kiye genelinde binlerce konser mekân bulunmaktadır. Sanatçılar buralarda konserlerini vermektedirler. Örneğin sanatçılar Ankara da bir mekanda konser verecekse en az 1 ay önce başka bir mekanda çıkmak istemez. Çünkü kitlesi bölüneceği için boş mekana çıkma k istemez. Seyircisi olsun ister. Ayrıca mekanlarda verdikleri reklam ın karışacağı ve seyircinin yakın tarih nedeni ile bölünmesi ticari olarak risk olacağı için istemez. Festival alanlarının sahipliği genel olarak belediyelerdedir. Ancak kişilere ait alan lar da mevcuttur, örneğin, Maçka Küçükçiftlik Parkı, LifePark özel kişilere aittir, bu alanlarda GençBi Fest, Rock Off gibi festivaller yapıldı. Milyon Beach Kilyos teşebbüsümüze ait festival alanında 2019 yılında başka organizatörlerce Dynamic Fest ve Hol y Fest gibi gençlik festivalleri yapıldı. Hiçbir 20-46/621 -273 21/41 organizatörün rakiplerine festival alanlarını kapatacak gücü yoktur. Bizim festival yaptığımız alanlarda başka konser ve festivallerde yapılmaktadır. I.4.3. MİLYON YAPIM tarafından Gönderilen Cevap Yazıları nda İfade Edilen Hususlar (81) MİLYON YAPIM ın sektörde faaliyet gösteren rakip oyuncularla kıyaslandığında oldukça düşük bir pazar payına sahip olduğuna yönelik olarak aşağ ıdaki ifadelere yer verilmiştir : ( ) Biletix , Biletino, Passolig, gibi bilet firmaları na yazı yazılarak kaç tane festival ve konser organizasyonun yapıldığını , hangi sanatçıların yer aldığını, bunların hangi firma tarafından yapıldığını ve hangi firmanın kaç liralık bilet gelirinin olduğunun acilen sorulması gerektiğine inanıyoruz. Bu, pazarda payımızın çok çok küçük olduğunu ve aslında hangi firmaların pazar payının yüksek olduğunu gösterecektir. Belki 10 yılda 10.000 e yakın etkinlik , konser ve festival yapan firmaların olduğu görülecektir. Firmamızın geliri sadece konser ve festivaller den olmayıp aynı zamanda restoran , lojistik , tuvalet -çit-vidanjör kiralama gibi hizmetleri de olmaktadır. (82) MİLYON YAPIM yetkilileri tarafından ilk olarak teşebbüslerinin ilgili pazarda sahip olduğu tahmini pazar payı verisine ilişkin yukarıdaki paragraf ta yer verilen açıklamaya ek olarak aşağıd aki hususlar dile getirilmiştir : Bu konuda maalesef elde sağlıklı bir veri bulunmamaktadır. Şirketimizin müzik organizasyonu alanındaki payının %( ..) az olduğu tahmin edilmektedir. (83) MİLYON YAPIM yetkilileri taraf ından birlikte çalıştıkları sanatçılara başka bir organizatörle çalışmamaları konusunda herhangi bir yükümlülük getirilmediğine yönelik aşağıda ki açıklamalara yer verilmiştir : ( ) sanatçının rakip organizatörle çalışmama vb. türden bir yükümlülüğü söz konusu olmayıp yalnızca bilet satışlarını ve seyirci sayısını olumsuz etkileyerek düzenlenen organizasyonun zarar etmemesi ve sanatçı ve organizatörün ortak çıkarını gözetmek üzere konserin verileceği tarihe yakın tarihlerde ve mekânlarda/aynı şehir/yakın şeh irde konser vermemesi tercih edilmektedir. Bu kural zımni olarak sektörde genel teamül haline gelmiştir. İyi niyet esasına dayanan bu kuralın aksine bir uygulama ise herhangi bir cezai şart veya yaptırıma konu edilmemektedir. Sanatçı, sahne aldığı organiza syonun başarısını (konsere olan ilginin derecesini) etkileyecek bu kurala organizatörden önce kendisi dikkat etmektedir. Diğer yandan piyasadaki rekabetin yoğunluğu ve kamu veya özel organizasyon firmalarının sayıca çokluğu dikkate alındığında sanatçıya ba şka bir organizatör ile çalışma yasağı getirilebilmesi teorik ve pratik olarak mümkün değildir. (84) Teşebbüs yetkilileri tarafından ayrıca sanatçılarla münhasır çalışılmadığına yönelik olarak Sanatçılarla münhasır çalışılmadığı için taahhüt edilen herhangi b ir avantaj da bulunmamaktadır. denilmiştir . (85) MİLYON YAPIM yetkilileri tarafından cevap yazısında farklı müzik türleri kapsamında etkinlik düzenlenmesine yönelik aşağ ıdaki ifadelere yer verilmiştir : Bir organizatörün, her müzik türü için müzik organizasyon u düzenlemesinin önünde herhangi bir engel bulunmamaktadır. Milyon Yapım olarak değişik müzik türlerinde organizasyon düzenlemekteyiz. ( ) Her müzik türü için organizasyon düzenlenebilmektedir . Bu tamamen arz ve talebe bağlı olup müzik türlerinin o anki popülerliği ile ilgilidir. Biletli konser yapılacaksa bilet satışı yapılabilecek müzik türleri 20-46/621 -273 22/41 tercih edilir. Biletli konserlerde, o dönemde talep gören müzik türü daha çok bilet satışı sağlayacağından tercih edilmektedir. ( ) Müzik organizatörleri dilediği takdirde başka türden etkinlik de düzenleyebilmekte ve bu konuda yasal veya fiili bir engel bulunmamaktadır. (86) Sektöre girişte önemli bir yatırıma katlanma yükümlülüğü olmadığına yönelik olarak da aşağıdaki ifadele re yer verilmiştir : Organizasyon pazarına girişte önemli bir yatırım zorunluğu bulunmamakta olup hatta organizasyon giderlerinin konser tarihinden sonra ödenmek üzere anlaşma yapılması durumunda hiç yatırım olmaksızın konser gelirlerinden giderlerin karşılanarak organizasyon yapılması mümkündür. Yine, sponsor bulunarak giderleri karşılamak suretiyle yatırım yapmadan organizasyon yapılması mümkündür. Yapılacak yatırım, organizasyon adedi, içeriği gibi değişik etkenlere göre de değişebilmektedir. Sadece bir sanatçının yer alacağı bir konserin maliye ti ile beş sanatçının yer alacağı organizasyonların maliyeti farklı olacaktır. (87) MİLYON YAPIM tarafından sahibi oldukları yapım şirketi ARPEJ YAPIM ın etkinlik organizasyonu açısından teşebbüslerine bir avantaj sağlamadığı hususuna yönelik olarak aşağıda ki açıklamalara yer verilmiştir : Müzik organizasyonu alanında faal Milyon Yapım'a ve müzik yapımcılığı alanında faal Arpej Yapım'a bağlı sanatçılar ve anlaşma koşullan farklılaşmakta, bu iki iş kolu birbiriyle ilişkilendirilmeyip birbirinden bağımsız şekilde yürütülmektedir. veya sanatçıya bu yönde bir yükümlülük getirilmemektedir. Bununla birlikte düzenlediğimiz müzik organizasyonları için daha önce 3. kişilerden temin edilen lojistik hizmetlerin (örneğin mobil tuvalet, vidanjör, mobil çit, konteyner vs.) kendi şirketimizce sağlanmasına başlanmış, hatta bu hizmetler bağımsız bir iş kolu olarak talep halinde diğer organizasyonlar için de sağlanmıştır. (88) Teşebbüs yetkilisi tarafından pazarın müzik organizatörlüğü özelinde tanımlanması gerektiği ifade edilmiş olup bu kapsamda aşağ ıdaki ifadelere yer verilmiştir : İlgili pazarın müzik organizatörlüğü olarak tanımlanmasının uygun olacağı düşünülmektedir. Diğer yandan bu işi yalnızca özel teşebbüsler değil, bunun yanı sıra belediye veya kültür merkezleri gibi kam u kuruluşları da yaptığından, hatta çoğunlukla kar endişesi olmaksızın ücretsiz olarak yaptığından pazarın ve piyasa aktörlerinin tanımının net olarak yapılabilmesi mümkün değildir. Milyon Yapım tarafından ilk defa 2014 yılında düzenlenen müzik festivali ö ncesinde Türkiye'de bilinen ve sürekli bir özel teşebbüs festivali olmadığından pazara ilk defa giriş yapan veya bir pazar/talep oluşturan teşebbüsün biz olduğumuzu söyleyebiliriz. Bu bakımdan pazar henüz çok erken bir evrede ve gelişme aşamasındadır. Defa ten belirtildiği üzere ilgili pazar tanımı nasıl yapılırsa yapılsın pazara giriş engelinin bulunmadığı, giriş/çıkışın kolay olduğu, yüksek sermaye, nitelikli işgücü. lisans vs. yasal koşulların aranmadığı yarışmacı/rekabetçi (contestable) bir piyasa yapısı ndadır. (89) Teşebbüs tarafından müzik kategorisi belirleme hususuna yönelik olarak ise şu ifadelerde bulunulmuştur : Bir alt kategori belirlemenin mümkün ve anlamlı olmadığı düşünülmektedir. Genel olarak müzik festivali olarak adlandırılması kanımızca uygund ur. En çok rağbet gören müzik festivalleri pop, özgün müzik, rock karışımı müzik icra eden sanatçıların birlikte yer aldığı festivallerdir. Festivallerin tek bir kategori altında sınıflandırılması sınırlayıcı 20-46/621 -273 23/41 ve ticari açıdan riskli olduğu için organizatör ler tarafından da tercih edilmemektedir. Ayı durum diğer müzik etkinlikleri açısından da geçerlidir. (90) Yukarıda ilgili teşebbüs tarafından ifade edilen hususla ra ilave olarak MİLYON YAPIM tarafından menajer ve organizatör arasında akdedilen sözleşme örneği de ek olarak sunulmuş olup sözleşme içeriğinde yer alan maddelerin herhangi birinde rekabet etmeme yükümlüğüne ilişkin bir hükm e yer verilmediği görülmektedir. I.5. Değerlendirme I.5.1. Hâkim Durum Değerlendirmesi (91) 4054 sayılı Kanun un 3. maddesinde hâkim d urum, Belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü olarak tanımlanmaktadır. Rekabet hukuku literatürü v e uygulamalarında hâkim durum sayılabilecek pazar gücünün büyüklüğüne ilişkin kesin bir eşik ortaya konmamakta, rekabetin düzeyi için ölçüt sayılabilecek; pazar payları, giriş engelleri, dikey bütünleşik yapı ve kapsam ekonomileri gibi bir dizi ekonomik gö stergeye bakılarak değerlendirme yapılmaktadır. En nihayetinde ilgili teşebbüsün ekonomik parametreleri belirleyebilme gücüne sahip olup olmadığı tespit edilmektedir. (92) İncelenen teşebbüsün hâkim durumda kabul edilebilmesi için rekabetçi baskılardan ne ölçüd e bağımsız davranabildiği önem taşımaktadır. Bu kapsamda, her bir olayın kendine özgü koşul ve özellikleri göz önünde bulundurularak yapılacak olan bir değerlendirme daha sağlıklı olacaktır . Hâkim Durumdaki Teşebbüslerin Dışlayıcı Kötüye Kullanma Niteliğin deki Davranışlarının Değerlendirilmesine İlişkin Kılavuz un (Kılavuz) 10. paragrafında hâkim durumun değerlendirilmesinde göz önünde bulundurulan temel unsurlar; incelenen teşebbüsün ve rakiplerinin ilgili pazardaki konumu, pazara giriş ve pazarda büyüme e ngelleri ve alıcıların pazarlık gücüdür. (93) Söz konusu dosya özelinde ilgili pazar Türkiye coğrafi pazarında canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarı şeklinde tanımlanmış olup MİLYON YAPIM ın anılan pazarda hâkim durumda bulunup bulunmadığına yönelik a naliz aşağıda yer alan başlıklar altında yapılacaktır. Bu kapsamda, ilk olarak sektörde faaliyet gösteren teşebbüslerin pazar payları ve piyasadaki konumları ele alınacak, daha sonra pazara giriş ve büyümenin önündeki engeller ile diğer fiyat dışı parametr eler tartışılacaktır. I.5.1.1. MİLYON YAPIM ve Rakiplerinin Pazardaki Konumu (94) Anılan Kılavuz da, incelenen teşebbüsün ilgili pazardaki konumunun birincil göstergesinin teşebbüsün sahip olduğu pazar payı olduğu ifade edilmektedir. Dolayısıyla teşebbüs ve rak iplerinin ilgili pazardaki konumu değerlendirilirken ilk olarak söz konusu aktörlerin pazar paylarının tespiti gerekmektedir. Esasen bir teşebbüsün hâkim durumda bulunduğuna dair delil teşkil eden belirli bir pazar payı eşiği yoktur. Bununla birlikte, aksi ni gösterecek bir durum söz konusu değilse, Kurulun yerleşik uygulaması ve ilgili Kılavuz kapsamında %40 ın altında pazar payına sahip olan teşebbüslerin hâkim durumda olma ihtimalinin düşük olduğu kabul edilmekte, bu düzeyin üzerindeki pazar payına sahip olan teşebbüsler bakımından ise daha detaylı bir incelemeye gidilmektedir. (95) İncelenen teşebbüsün sahip olduğu pazar payının yanı sıra bu pazar payının zaman içerisindeki istikrarı, ilgili pazarda faaliyet gösteren rakiplerin sayısı ve sahip oldukları pazar payları da dikkate alınmaktadır. 20-46/621 -273 24/41 (96) Müzik organizasyonu pazarında faaliyet gösteren organizatörlerin pazar paylarına yer vermeden önce belirtilmesi gereken başlıca husus, pazarda faaliyet gösteren tüm organizatörlerin satış verilerine ulaşmanın mümkün olmama sıdır. Nitekim bu sektördeki veri sıkıntısı Sektöre İlişkin Bilgiler bölümünde yer verildiği üzere birçok sektör temsilcisi tarafından dile getirilmiş, canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarının büyüklüğünü bilmenin mümkün olmadığı ifade edilmiştir . Her yıl Türkiye nin her bölgesinde ücretli veya ücretsiz on binlerce müzik etkinliği düzenlendiği düşünüldüğünde, her organizatörden veri elde edilmesinin mümkün olmadığı dile getirilmelidir. (97) Bu çerçevede Türkiye nin en büyük biletleme firmalarından dok uz tanesinden16 bilgi talep edilmiştir. BİLETİX dışında veri sağlayan firmaların canlı müzik organizasyonları bakımından kapsamlı bir veri sağlayamadığı ifade edilmelidir. Nitekim bu organizatörlerin bazıları hiçbir canlı müzik organizasyonu için bilet satm amış, bazıları ise daha çok spor, tiyatro gibi farklı tür etkinliklerin biletlerini satmıştır. Bu noktada sektörün büyüklüğüne ilişkin en sağlıklı verilerin BİLETİX ten elde edilebileceği yönünde sektör temsilcilerinin bir görüş birliği içinde olduklarını n altı çizilmelidir. Rapor kapsamında biletleme firmalarından elde edilen veriler ile 2019 yılında MİLYON BİLET aracılığıyla MİLYON YAPIM ın sattığı biletlerin toplamı esas alınarak oluşturan veriler üzerinden hesaplama yapılmıştır. (98) İlgili pazarda MİLYON Y APIM ın ve rakiplerinin pazar paylarına ilişkin değerlendirme için söz konusu teşebbüslerin son beş yılda elde ettikleri bilet gelirleri ve bilet satış adedi çerçevesinde pazar payları hesaplanmıştı r. 16 Taglon Teknoloji Yazılım ve Ürün Geliştirme San. ve Tic. A.Ş. (BİLETİNO), Digital Trade A.Ş. (BİLET.COM) , Divasoft Yazılım Bilişim Danışmanlık İthalat İhracat San. ve Tic. A.Ş. (BİLETİVA), İnterbilet Dağıtım Org. San. ve Tic. A.Ş. (BİLETİNİAL), BST Taahhüt İnşaat Turizm ve Bilişim Teknolojileri Limited Şirketi (BİLETWAY), E -Kent Geçiş Hizmetleri ve Biletleme Teknolojileri A.Ş. (E - KENT), Event Master Etkinlik Organizasyon ve Biletleme Hizmetleri Anonim Şirketi (MOBİLET), Bugece Turizm ve Organizasyon A.Ş. (BUGECE) ve Biletix Bi let Dağıtım Basım ve Ticaret A. Ş. (BİLETİX). 20-46/621 -273 25/41 Tablo -1: Canlı Müzik Etkinlikleri Organizasyonu Pazarı nda En Büyük 15 Müzik Organizatörünün 2015 -2019 Yıllarında Bilet Satış Gelirleri Bakımından Pazar Payları Sıra 2015 2016 2017 2018 2019 Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) 1 ATLANTİS ( ..) ATLANTİS ( ..) ATLANTİS ( ..) ZORLU PSM ( ..) KERKİ ( ..) 2 Balans ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) VALS ( ..) BKM ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) 3 Pera Etkinlik ( ..) Balans ( ..) ZORLU PSM ( ..) KERKİ ( ..) ZORLU PSM ( ..) 4 MOST ( ..) Pera Etkinlik ( ..) KERKİ ( ..) Sound Organizasyon ( ..) POLL ( ..) 5 One Colony ( ..) POZİTİF ( ..) Balans ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) Bayhan Prodüksiyon ( ..) 6 POZİTİF ( ..) EXPO 2016 ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) ATLANTİS ( ..) ATLANTİS ( ..) 7 Babylon ( ..) BKM ( ..) İKSV ( ..) Balans ( ..) Fil Yapım ( ..) 8 SOLFEJ ( ..) Babylon ( ..) BKM ( ..) POLL ( ..) GERGEDAN ( ..) 9 MİLYON YAPIM ( ..) ZORLU PSM ( ..) Bostancı Gösteri Merkezi ( ..) İKSV ( ..) Balans ( ..) 10 İKSV ( ..) VALS ( ..) Fifa Turizm ( ..) VALS ( ..) POZİTİF ( ..) 11 Bostancı Gösteri Merkezi ( ..) Bostancı Gösteri Merkezi ( ..) İşyap Sanat ( ..) Kınay Organizasyon ( ..) Bostancı Gösteri Merkezi ( ..) 12 Sunar Medya ( ..) CRR Konser ( ..) Babylon ( ..) CRR Konser ( ..) Kınay Organizasyon ( ..) 13 CRR Konser ( ..) Fifa Turizm ( ..) Arse ( ..) Fifa Turizm ( ..) Fifa Turizm ( ..) 14 Borusan ( ..) CES Yapım ( ..) CRR Konser ( ..) Arse ( ..) Arse İnşaat ( ..) 15 Uru Organizasyon ( ..) Alfabe ( ..) SALON Konser ( ..) Şöhretler Turizm ( ..) CRR Konser ( ..) 16 Diğer 44,63 Diğer 61,93 Diğer 38,86 Diğer 37,34 Diğer 45,01 Kaynak: Biletleme Firmalarından Elde Edilen Bilgiler Çerçevesinde Dosya Kapsamında Yapılan Hesaplamalar 20-46/621 -273 26/41 Tablo -2: Canlı Müzik Etkinlikleri Organizasyonu Pazarında En Büyük 1 5 Müzik Organizatörünün 2015 -2019 Yıllarında Bilet Satış Adetleri Bakımından Pazar Payları Sıra 2015 2016 2017 2018 2019 Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) Organizatör P.P (%) 1 Balans ( ..) ATLANTİS ( ..) ATLANTİS ( ..) ZORLU PSM ( ..) KERKİ ( ..) 2 ATLANTİS ( ..) Pera Etkinlik ( ..) VALS ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) ZORLU PSM ( ..) 3 Pera Etkinlik ( ..) Balans ( ..) ZORLU PSM ( ..) ATLANTİS ( ..) Bayhan Prodüksiyon ( ..) 4 Babylon ( ..) Babylon ( ..) Balans ( ..) Sound Organizasyon ( ..) Fil Yapım ( ..) 5 POZİTİF ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) Balans ( ..) MİLYON YAPIM ( ..) 6 One Colony ( ..) POZİTİF ( ..) Kerki ( ..) KERKİ ( ..) POLL ( ..) 7 Bostancı Gösteri Mer ( ..) EXPO 2016 ( ..) CRR Konser ( ..) BKM ( ..) ATLANTİS ( ..) 8 SOLFEJ ( ..) CRR Konser ( ..) Fifa Turizm ( ..) CRR Konser ( ..) Fifa Turizm ( ..) 9 MİLYON YAPIM ( ..) BKM ( ..) BKM ( ..) Kınay Organizasyon ( ..) Balans ( ..) 10 İKSV ( ..) Fifa Turizm ( ..) İKSV ( ..) POLL ( ..) GERGEDAN ( ..) 11 CRR Konser ( ..) Bostancı Gösteri Merkezi ( ..) Bostancı Gösteri Merkezi ( ..) Fifa Turizm ( ..) POZİTİF ( ..) 12 Sunar Medya ( ..) ZORLU PSM ( ..) Babylon ( ..) Arse ( ..) Arse ( ..) 13 Borusan ( ..) Alfabe ( ..) Arse ( ..) İKSV ( ..) CRR Konser ( ..) 14 MOST ( ..) VALS ( ..) İşyap Sanat ( ..) VALS ( ..) Kınay Organizasyon ( ..) 15 Uru Organizasyon ( ..) CES Yapım ( ..) Salon Konser ( ..) Şöhretler Turizm ( ..) Bostancı Gösteri Merkezi ( ..) 16 Diğer 48,83 Diğer 32,44 Diğer 53,76 Diğer 49,18 Diğer 56,66 Kaynak: Biletleme Firmalarından Elde Edilen Bilgiler Çerçevesinde Dosya Kapsamında Yapılan Hesaplamalar 20-46/621 -273 27/41 (99) Yukarıdaki tablo lardan görüldüğü üzere MİLYON YAPIM ın 2015 -2019 döneminde bilet satış gelirler i bakımından pazar payı en fazla 2019 yılında % ( ..) olarak ve bilet satış adeti bakımından 2018 yılında % ( ..) olarak gerçekleşmiştir. Bu veriler MİLYON YAPIM ın bilet satışlarının tamamını içermekle birlikte, pazarın bütününü kapsamamaktadır. Biletlerini biletleme firmaları aracılığıyla satmayan organizatörlerin satışları da göz önüne alındığında MİLYON YAPIM ın pazar payı % ( ..) seviyesinin daha da altına düşecektir. Ayrıca MİLYON YAPIM ın ve rakiplerin pazar payı ve pazardaki sıralamaları yıllar içerisi nde sürekli değişmektedir. Bu durum pazardaki başarının yapılan organizasyonun büyüklüğü ve dinleyici tarafından ne kadar tercih edildiğine bağlı olduğunu göstermekte, bu bakımdan müzik pazarındaki trendleri iyi yakalayan organizatörün o sene içerisinde i yi bir gelir ve pazardaki konumunda bir yükselme yakaladığı görülmektedir. (100) MİLYON YAPIM ve rakiplerinin pazar paylarının yanında değinilmesi gereken bir diğer nokta da daha önceki bölümlerde de ele alındığı üzere sektörün çok oyunculu bir yapı sergilemesid ir. Öyle ki, müzik organizasyonu düzenleyen farklı büyüklük ve ölçekte çok sayıda organizasyon şirketi bulunmakta, bunlar içerisinde belediyeler, vakıflar, dernekler, üniversiteler, bankalar, oteller, AVM ler ve müzeler de yer almaktadır. MİLYON YAPIM tara fından piyasada aralarında belediyelere iş yapan, açık hava konserleri düzenleyen organizatörler veya hem mekan sahibi hem de organizatörlük yapan firmalar da dâhil olmak üzere sayıları 1.000 den fazla olduğu tahmin edilen organizatörün bulunduğu ifade edi lmektedir. BİLETİX ve diğer biletleme hizmeti sunan teşebbüslerin sağladığı veriler doğrultusunda, 2014 -2019 döneminde festival organizasyonu düzenleyen 283 organizatör bulunduğu görülmektedir. I.5.1.2. Giriş Engelleri (101) Hâkim durum değerlendirmesi kapsamınd a pazara giriş koşulları, mevcut ve/veya potansiyel rakiplerin pazar gücünü elinde bulunduran teşebbüs karşısında rekabetçi bir baskı yaratabilecek nitelikte faaliyet gösterebilmeleri açısından önemlidir. Bu doğrultuda, pazara yeni teşebbüslerin girmesinin ya da pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin büyümesinin önünde engeller bulunup bulunmadığının incelenmesi gerekmektedir. Zira pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin büyüme ya da pazara yeni teşebbüslerin girme olasılığı da incelenen teşebbüsün davranı şları üzerinde rekabetçi bir baskı oluşturabilmektedir. (102) Kılavuz da belirtildiği üzere, pazara girişin ya da büyümenin önündeki engeller ilgili pazarın özelliklerinden ve/veya incelenen teşebbüsün özelliklerinden ya da davranışlarından kaynaklanabilmektedi r. İlgili pazarın özelliklerinden kaynaklanan engeller; kamu tekelleri, yetkilendirme ve lisanslama gereklilikleri, fikri mülkiyet hakları gibi yasal ve idari engeller veya batık maliyetler, ölçek ve kapsam ekonomileri, şebeke etkileri, tüketicilerin başka bir sağlayıcıya geçiş maliyetleri gibi ekonomik engeller şeklinde ortaya çıkabilmektedir. İncelenen teşebbüsün özelliklerinden kaynaklanan engeller arasında ise teşebbüsün kilit girdilere erişim imkânına, atıl kapasiteye, dikey bütünleşik yapıya, güçlü bi r dağıtım ağına ve geniş bir ürün portföyüne, yüksek marka bilinirliğine, finansal ve ekonomik güce sahip olması bulunmaktadır.17 Bu bağlamda, devam eden bölümde başlıklar halinde pazara giriş engellerine ilişkin değerlendirmelere yer verilmektedir. 17 Kılavuz, para. 17 ve 18 . 20-46/621 -273 28/41 i) İlgili Pazarın Yapısından Kaynaklanan Giriş Engelleri a) Yasal Engeller (103) Kanun koyucu ülke çıkarlarını gözeterek yaptığı düzenlemelerle birtakım sektörlere gerçekleşecek potansiyel girişleri engelleyebilmektedir. Örnek olarak yurt içindeki üreticilerin korunma sı amacıyla kota veya tarife uygulamalarına, doğal tekele konu alanlarda belirli birtakım düzenlemelere ve sınırlamalara gidilebilmekte veya patent koruması yoluyla teknolojik yenilik getiren teşebbüslerin menfaatleri ön planda tutulabilmektedir. Bu açıdan bakıldığında, MİLYON YAPIM ve rakiplerinin faaliyet gösterdiği canlı müzik etkinlikleri organizasyonu pazarı bakımından giriş engeli olarak nitelendirilebilecek herhangi bir hukuki imtiyaz ya da fikri mülkiyet hakları bulunmamaktadır. (104) Sektöre İlişkin B ilgiler başlığı altında da detaylıca ifade edildiği üzere, müzik organizasyonu pazarının dinamikleri esasen oldukça değişken bir yapıya sahiptir. Daha öncesinde de belirtildiği üzere sektör çok oyunculu bir yapı sergilemekte, müzik organizasyonu düzenleye n farklı büyüklük ve ölçekte çok sayıda organizasyon şirketi bulunmakta, ayrıca temelde organizasyon şirketi olmamakla beraber etkinlik de düzenleyen belediyeler, vakıflar, dernekler, üniversiteler, bankalar, oteller, AVM ler ve müzeler de pazarda yer alab ilmektedir. MİLYON YAPIM tarafından piyasada aralarında belediyelere iş yapan, açık hava konserleri düzenleyen organizatörler veya hem mekân sahibi hem de organizatörlük yapan firmalar da dâhil olmak üzere sayıları 1.000 den fazla olduğu tahmin edilen orga nizatörün bulunduğu ifade edilmektedir. BİLETİX verilerinde ise 283 adet festival düzenleyen organizatör görülmektedir. (105) Pazara girişlerin sayısı oldukça fazla ol an ilgili sektör, alanı regüle edecek ya da alanın sınırlarını çizecek herhangi bir düzenlemede n yoksundur. Öyle ki, sektöre giriş yapacak oyunculara herhangi bir lisans zorunluluğu getirilmemekte, bu durum piyasaya girişleri de oldukça kolaylaştırmaktadır. Bu kapsamda, ilgili pazara girişi zorlaştıracak herhangi bir yasal giriş engeli bulunmadığı s öylenebilecektir. b) İktisadi Engeller (106) İlgili pazarın özelliklerinden kaynaklanan ve pazara giriş açısından önemli görülen bir diğer unsur ise iktisadi giriş engelleridir. Bu türdeki giriş engellerinin en bilineni ve yaygını, yatırım maliyeti kaynaklı olan lardır. Finansal giriş engeli olarak da tanımlanan bu giriş engeli türünde, teşebbüsün faaliyete başlaması için gerekli olan makine parkı, bina, arsa vb. yüksek maliyetli yatırımların yapılması gerekmektedir. (107) Mevcut dosyada, ilgili pazarda faaliyet göstere bilmek açısından bu yönde bir giriş engeli bulunduğunu söylemek mümkün değildir. Esasen, MİLYON YAPIM ın faaliyet gösterdiği ilgili pazarda oluşan maliyetler daha çok organizasyon düzenleme kararını aldıktan yani pazara girişi gerçekleştirdikten sonra etki nliği gerçekleştirmeye yönelik operasyonel niteliktedir. (108) Daha önceki bölümlerde de yer verildiği üzere sektörde faaliyet gösterebilmek için büyük çaplı yatırımlara ihtiyaç duyulmamaktadır. Öyle ki, bazı durumlarda organizasyon giderlerinin konser tarihinde n sonra ödeneceği üzerine anlaşmaya varılması halinde hiçbir yatırım olmaksızın da organizasyon düzenlemek mümkün olabilmektedir. Bu noktada her ne kadar düzenlenen organizasyonun büyüklüğüne göre yatırım miktarı değişebilse de sponsorluk desteği verebilec ek firmalarla yapılacak işbirliği yatırım gereksinimi olmaksızın organizasyon düzenlemeyi mümkün kılabilecektir. Bu kapsamda dosya özelinde sponsor firmalar tarafından sağlanan 20-46/621 -273 29/41 cevap yazıları nazara alındığında; aralarında ( ..) gibi çok sayıda teşebbüsün bulunduğu etkinlik organizatörünün sponsor desteği aldığı, hatta organizatörlerin yanında ( ..)18 gibi biletleme hizmeti sunan teşebbüslerin de bu destekten faydalanabildiği görülmektedir. Bu sayede konser, festival vb. gibi çok sayıda etkinliğin organizasy onu, etkinliği düzenleyen teşebbüsün niteliğinden bağımsız olarak anılan sponsor firmalarca da finanse edilmektedir. Daha öncesinde de detaylı bir şekilde ifade olunduğu üzere, bu destek sadece finansal bir nitelik taşımamakta, stant kullanımı, ürün dağıtı mı, ürün ve keşif sahnesi sağlama, numune ürün dağıtımı, bilet alımı gibi sponsorluk çeşitlerini de kapsamaktadır. (109) Sponsor desteğinin yanı sıra sektör yetkilileri tarafından da ifade edildiği üzere, iş modeli olarak örneğin belediyelerle anlaşmak, bütün m aliyetin belediye tarafından karşılanmasına olanak sağlayacak, bu sayede herhangi bir yatırıma katlanılmaksızın etkinlik organizasyonu gerçekleştirilmiş olacaktır. Dolayısıyla pazara girişin önünde finansal anlamda önemli bir engelle karşılaşılmamaktadır. Nitekim pazarda faaliyet gösteren çok sayıda organizatörün varlığı da piyasaya girişin önünde ciddi bir engel olmadığına dayanak teşkil etmektedir. (110) Bu kapsamda ele alınması gereken bir diğer iktisadi giriş engeli batık maliyetlerdir. Batık maliyetler, bir firmanın piyasaya girmek için katlanması gereken, ancak piyasadan çıktıktan sonra geri kazanılamayan maliyetler olarak tanımlanmaktadır. Örneğin; marka sadakati oluşturmak için yapılan promosyon harcamaları, başka bir amaç için kullanılamayacak olan ekipm an, pazarlama ağı için yapılan yatırımlar vb. batık maliyet kalemi teşkil etmektedir. B atık maliyetler piyasaya yeni girecek firmaların girme kararında merkezi öneme sahiptir. Öyle ki, b ir pazara giriş açısından yüksek yatırım maliyeti gerekliliği ne kadar artarsa, söz konusu maliyetler pazardaki faaliyetlerine son vermek isteyen teşebbüsün karşı karşıya kalacağı batık maliyetlerin de yüksek düzeyde gerçekleşmesini beraberinde getirecektir. Eğer piyasaya giriş için önemli batık maliyetlere katlanmak gerekme kte ise bu, potansiyel firmayı caydırıcı bir etki yapmakta ve kurulu firma bu durumu rahatlıkla lehine olacak şekilde kullanabilmektedir. Batık maliyetler bu yönüyle hem pazara girmeyi hem de pazardan çıkmayı zorlaştırmaktadır. Ancak ilgili dosya özelinde, yukarıda da bahsedildiği üzere sektöre girmek için herhangi bir yatırım zorunluluğu olmadığından teşebbüslerin katlanması gereken batık maliyetlerden bahsetmek de mümkün olmayacaktır. Bu sebepledir ki pazara giren ve pazardan çıkan çok sayıda teşebbüs bul unmaktadır. ( ..) yetkilisinin de ifade ettiği üzere büyük bir etkinlikle sektörde yer alıp bir daha etkinlik düzenlemeyen organizatörler olduğu gibi bir kez etkinlik düzenleyip birkaç yıl hiçbir etkinlik düzenlemeyen sonra yine pazarda çok büyük bir etkin lik düzenleyerek önemli gelir elde edebilen organizatörler de bulunmaktadır. (111) Batık maliyetlerin yanında önem arz eden iktisadi engellerden bir diğeri de şebeke dışsallıklarıdır. Şebeke dışsallığı, çok taraflı pazarların en ayırt edici özelliklerinden bir tanesidir. Bilindiği üzere çift taraflı pazarlar, pazarın bir tarafındaki kullanıcıların bir mal veya hizmete atfettikleri değerin hem o malın kendine özgü özelliklerine hem de pazarın diğer tarafında bulunan müşterilerin sayısına bağlı olduğu pazarlar olar ak tanımlanmaktadır. Dolaylı şebeke dışsallıkları, pazarın bir tarafındaki kişilerin talep ve faydalarının pazarın öteki tarafında yer alan kişilerin tamamlayıcı ürüne olan taleplerinin artmasına bağlı olarak ortaya çıkmaktadır. (112) İlgili dosya kapsamında do laylı şebeke dışsallığı olması halinde bir organizatörün düzenlediği etkinlik sayısı ve çeşitliliği arttıkça sanatçılar tarafından tercih edilebilirliği 18 ( ..) tarafından sağlanan cevap yazı

• Rekabet Kurumu · D.2003 -3-148 (Muafiyet) Karar Sayısı : 05-7/63-28 K · K.05-7/63-28 Karar Tarihi : 3.2.2005 A. TOPLANTIYA K
• Rekabet Kurumu · D.2007 -2-6 (Devralma) Karar Sayısı : 07-27/252 -87 · K.07-27/252 -87 Karar Tarihi : 22.3.2007 A-TOPLANTIY
• Rekabet Kurumu · D.2008-4-263 (Devralma ) Karar Sayısı : 09-02/19-12 · K.09-02/19-12 Karar Tarihi : 14.1.2009 A. TOPLANTIYA
• Rekabet Kurumu · D.2009 -3-87 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-41/988 · K.09-41/988 -250 Karar Tarihi : 9.9.2009 A. TOPLANTI