Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2009 -3-270 (Özelleştirme ) Karar Sayısı : 10-19/236-91 Karar Tarihi : 25.2.2010 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10 Üyeler : Mehmet Akif ER SİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA B. RAPORTÖRLER: Pelin UYANIK, Neşe Nur ONUKLU, Nilgün KOCADAĞ C. BİLDİRİMDE BULUNAN : Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Ziya Gökalp Cad. No:80 Kurtuluş/Ankara D. TARAFLAR : - Özelleşti
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2009 -3-270 (Özelleştirme ) Karar Sayısı : 10-19/236-91 Karar Tarihi : 25.2.2010 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10 Üyeler : Mehmet Akif ER SİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA B. RAPORTÖRLER: Pelin UYANIK, Neşe Nur ONUKLU, Nilgün KOCADAĞ C. BİLDİRİMDE BULUNAN : Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Ziya Gökalp Cad. No:80 Kurtuluş/Ankara D. TARAFLAR : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı 20 - Binbirgıda Tarım Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. Gülkent Sitesi Y. Ziya Demir Cad. No:3/2 Tepecik, Büyükçekmece/İstanbul E. DOSYA KONUSU: Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. nin Ayvalık Tuz İşletmesi Müdürlüğü tarafından işletilen Ayvalık Tuzlasına ait tuz üretim işi ile ilgili varlıkların işletme hakkının verilmesi ve satış yöntemleri ile bir bütün halinde özelleştirme yoluyla devredilmesi işlemine izin verilmesi talebi . 30 F. DOS YA EVRELERİ: Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı (Özelleştirme İdaresi) Kurum kayıtlarına 26.3.2003 tarih ve 798 sayı ile giren yazısı ile 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmesi için Rekabet Kurumuna Yapıl acak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ in 6. maddesinin birinci fıkrasında yer alan hüküm uyarınca, TEKEL in Tuz Sanayi İşletmeleri Müessesesi ile Yaprak Tütün İşletmeleri ve Sanayi Müessesesinin özelleş tirilmesi ile ilgili olarak önbildirim başvurusunda bulunmuş ve Kurul, 15.5.2003 tarih ve 03 -32/396 -M sayılı kararı ile konuya ilişkin görüşünü oluşturmuştur. 40 Özelleştirme İdaresi , Kurum kayıtlarına 23.12.2009 tarih ve 9165 sayı ile intikal eden yazısı i le özelleştirme programı ve kapsamında bulunan Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. nin (TEKEL) Ayvalık Tuz İşletmesi Müdürlüğü tarafından işletilen Ayvalık Tuzlasına ait tuz üretim işi ile ilgili varlıkların işletme hakkının verilmesi v e satış yöntemleri ile bir bütün halinde özelleştirilmesi amacıyla açılan ve nihai pazarlık görüşmeleri 17.12.2009 tarihinde gerçekleştirilen ihale kapsamında söz konusu işletmeye en yüksek teklifi veren ilk dört teşebbüs olan Binbirgıda Tarım Ürünleri S an. ve Tic. A.Ş. (Binbir Gıda), EMS Ortak Girişim Grubu, Pigment San. A.Ş. 10-19/236-91 2 (EMS OG), Pigment San. A.Ş. (Pigment) ve Cihanbeyli Madencilik Tuz Nak. Kim. 50 San. ve Tic. A.Ş. (Cihanbeyli) ye ilişkin bilgiler Kurumumuza gönderilmiş ve nihai izin başvurusunda bul unulmuştur. Özelleştirme İdaresinin Kuruma intikal eden 15.2.2010 tarih, 1248 sayılı yazısında ise, dosya konusu ihaleye ilişkin İhale Şartnamesi gereğince ihalede ilk üç sırada yer alan teşebbüslerden talep edilen ek geçici teminatın sadece birinci sıra da yer alan Binbir Gıda tarafından yatırılması nedeniyle diğer teşebbüslerin Özelleştirme Yüksek Kurulu nun onayına sunulmayacağı belirtilerek; sadece Binbir Gıda ile ilgili izin talep edildiği bildirilmiştir. 60 Kurum kayıtlarına 23.12.2009 tarih ve 9164 sayı ile giren ve en son 15 .2.2010 tarih ve 1248 sayı ile eksiklikleri tamamlanan bildirim üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 7. maddesi ile 1997/1 sayılı Rekabet Kurulu ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Teb liğ in ilgili hükümleri uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 18.2.2010 tarih ve 2009 -3-270/ÖN- 10-PU sayılı Özelleştirme Nihai Bildirim Raporu, 19.2.2010 tarih ve REK.0.07.00.00 - 120/58 sayılı Başkanlık Önergesi ile 10 -19 sayılı Kurul toplantısında gö rüşülerek karara bağlanmıştır. G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; 70 - Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. nin Çamaltı Tuz İşletmesi Müdürlüğü tarafından işletilen Çamaltı Tuzlasının; Binbirgıda Tarım Ürünleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından özelleştirme yoluyla devralınması işleminin, 4054 sayılı Kanun un 7. maddesi ve 1998/4 sayılı Tebliğ kapsamında olduğu, - Tarafların ham tuz pazarında toplam pazar payları ve cirolarının 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesinde öngörülen eşikleri aşmaması nedeniyle, işlemin izne tabi olmadığı, - Öte yandan Binbirgıda Tarım Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. nin Ayvalık Tuzlası ihalesine 80 de katılarak, anılan ihalede de en yüksek teklifi verdiği göz önünde bulundurulduğunda; Ayvalık Tuzlası ihalesinin Çama ltı Tuzlası ihalesinden önce ve teşebbüs lehine sonuçlanması halinde, Ayvalık Tuzlasına ait pazar payı ve cironun da teşebbüs bakımından hesaba katılması gerektiği, - Ayvalık Tuzlasının ham tuz pazarındaki pazar payı ve cirosunun göz önüne alındığı bu dur umda dahi, devralma işleminin 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesinde belirlenmiş olan pazar payı ve ciro eşiklerini aşmadığı, dolayısıyla işlemin izne tabi olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmektedir. 90 H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME H.1. İlgil i Pazar H.1.1. Sektöre İlişkin Bilgiler İnsan beslenmesindeki rolü ve sanayideki çok çeşitli kullanım alanları (kimya, dericilik, ekmek ve unlu gıda üretimi, deterjan gibi) göz önüne alındığında ikamesi 10-19/236-91 3 olmayan önemli bir maden olan tuz; deniz, göl, kaya ve kaynak tuzlalarından elde 100 edilmekte ve dünyanın hemen hemen her bölgesinde bulunmaktadır. Tuz üretim ve satışları, 1936 yılında yürürlüğe giren 3078 sayılı Tuz Kanunu ile tekel niteliği kazanarak 1998 yılına kadar TEKEL bünyesinde gerçekleştirilmişti r. Anılan Kanun a dayanılarak çıkarılan 11.9.1975 tarih ve 15353 sayılı Devlet Tekeli Dışında İşletilecek Tuzlalar Hakkında Tüzük ile özel teşebbüsler sadece, ihraç etmek ya da kimyasal madde üretiminde kendi ihtiyaçlarını karşılamak üzere hiç işletilmemiş ya da işletilmesinden vazgeçilmiş tuzlalarda üretim yapabilmekteydi. 28.7.1998 tarihinde kabul edilen 4373 sayılı Tuz Kanununda Değişiklik Yapılması 110 Hakkında Kanun ile yapılan değişiklik sonucu 1994 ve 1995 yıllarında kapatılan kaynak tuzlalarının gerç ek veya tüzel kişilerce işletilmelerine Bakanlar Kurulu Kararıyla izin verilerek kiralama sözleşmeleri akdedilmiştir. Bir başka deyişle, Kanun değişikliği ile tuz tekeline istisnalar getirilmiştir. 15.6.2001 tarihinde yürürlüğe giren 4683 sayılı Maden Ka nununda Değişiklik Yapılmasına ve Tuz Kanununun Yürürlükten Kaldırılmasına İlişkin Kanun ile ise, Tuz Kanunu yürürlükten kaldırılarak tuz üretiminde tekel durumu sona ermiş ve tuz üretimi Maden Kanunu kapsamına alınmıştır. Arama ve işletme ruhsatı Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığınca verilmektedir. 120 3.5.2005 tarih ve 25716 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Maden Kanunu Uygulama Yönetmeliği nin Geçici Maddesine göre, Tuz Gölü nde verilecek ruhsat alanları, Maden İşleri Genel Müdürlüğünce 31 Aralık 2010 ta rihine kadar yapılacak bilimsel ve teknik çalışmalar neticesinde tespit edilecektir. Bu çalışma sonucunda tuz üretimine uygun alanlar belirlenerek ihale edilecektir. Ruhsat vermeye uygun tuz üretim alanları belirlenene kadar intibaklar dışında Tuz Gölü nde ruhsat verilmeyecektir. Başka bir ifadeyle, 2010 yılı sonuna kadar mevcut tuzlalarda gerçekleştirilen üretim dışında Tuz Gölü nde herhangi bir şekilde üretim yapma imkanı bulunmamaktadır. 130 Ancak, Tuz Gölü nün doğal ve jeolojik yapısının korunması ihtiyacı 2010 yılından sonra da bu alanda yeni tuzlalar kurmak amacıyla ruhsatlar verilmesi önünde önemli bir engel teşkil etmektedir. Tuz Gölü nde ortaya çıkan kirlenmenin başlıca nedeni göle tahliye edilen evsel ve endüstriyel atıklardır. Buna ek olarak gölü çev releyen alandan göl içine doğru toprak erozyonu gerçekleşmekte ve bu durum atık sularla birlikte çoraklaşma yaratarak, tuz elde edilen alanları daraltmaktadır. ÖİB yetkilileri ile yapılan görüşmelerde, mevcut tuzlalar haricinde Tuz Gölü ne yeni tuzla kurul masının gölün doğal yapısına büyük zarar verebileceği kaldı ki, iktisadi olarak mevcut tuzlaların ülke talebini karşılamak için yeterli kapasiteye fazlasıyla sahip olduğu ve bu 140 gerekçelerle Tuz Gölü ne yeni bir tuzla kurulmasının ihtimal dahilinde görülmed iği dile getirilmiştir. Öte yandan deniz tuzlası rezervi sonsuz olmasına karşın üretim; havuzlama tesislerinin kapasitesine ve iklim koşullarına bağlıdır. Deniz tuzlası işletmeciliği bakımından avantajlı olan ülkemizde, özellikle Ege ve Akdeniz kıyılarını n iklimi tuz oluşumu için uygundur. Bununla birlikte, turizm yatırımlarının önplanda olduğu Ege ve Akdeniz kıyılarında arazinin değerli olması nedeniyle yeni deniz tuzlaları kurulması düşük bir ihtimal olarak genel kabul görmektedir. 10-19/236-91 4 150 Türkiye de mevcut du rumda göl tuzlaları ve kaya tuzlalarının özelleştirilmesi neticesinde göl tuzlalarından Yavşan Tuzlasını Cihanbeyli , Kayacık Tuzlasını Mutlucan, Kaldırım Tuzlasını Koyuncu; Denizli Dazkırı Acıgöl ve Cihanbeyli Bolluk Göllerindeki tuzlaları Alkim; bunlar dı şındaki küçük çaplı kaynak ve kaya tuzlalarını ise farklı özel teşebbüsler işletmektedir. Göl, deniz, kaynak ve kaya tuzlalarında üretim maliyetleri önemli ölçüde farklılaşmaktadır. Göl tuzlalarında tuz oluşumu iklim koşullarının etkisiyle kendiliğinden g erçekleşmekte ve tuzun toplanması işlemi makineler aracılığıyla düşük maliyetle gerçekleştirilebilmektedir. Buna karşılık kaynak ve kaya tuzlalarında 160 üretimin emek yoğun bir şekilde gerçekleştiriliyor olması nedeniyle üretim maliyetinin göl tuzlalarına naz aran 7 kat, deniz tuzlalarına nazaran 4 kat daha fazla olduğu görülmektedir. Türkiye de görünür kaya tuzu rezervlerinin yaklaşık 1 milyar ton gibi bir büyüklüğe ulaşmasına karşın deniz ve göl tuzlalarında üretimin görece düşük maliyetlerle yapılması nedeni yle yüksek miktardaki kaya tuzu rezervinin değerlendirilmesi mümkün olmamaktadır. Deniz tuzlalarında ise suyun denizden havuzlara pompalanması ve havuzların bakım maliyeti nedeniyle üretim göl tuzlalarına kıyasla yaklaşık 3 kat fazla maliyetle gerçekleştir ilebilmektedir. Deniz tuzlalarında üretim bölgedeki yağış koşulları ve buharlaşma ile doğrudan bağlantılıdır. 170 Türkiye de tuz üretimi tamamen tuz talebine bağlı olarak gerçekleştirilmektedir. Üretilen tuzun tamamına yakını yurtiçinde tüketilmektedir. Nakli ye masraflarının tuzun üretim maliyetine kıyasla çok yüksek olması dış ticaret imkanlarını kısıtlamaktadır. Ortalama tüketim/üretim oranı 2007 ve 2008 yılları için %99 dur. Özelleştirme öncesi 2003 ve 2004 yıllarında tüketim/üretim oranı sırasıyla %90 ve 9 3 iken özelleştirme sonrası yerli üretimin talebin hemen hemen tamamını karşılaması ilerde değinilecek olan korunma önlemlerinden kaynaklanmaktadır. Eş deyişle, özelleştirme sonrası döneme rastlayan korunma önlemleri ile ithalata kısıtlama getirilmesi, yer li üretimin payının artması sonucunu doğurmuştur. Yerli üretimin 180 toplam üretim ve tüketimindeki payına Tablo -1 de yer verilmiştir:1 Tablo -1: Yerli Üretim ve Tüketimin Toplam Üretim ve Tüketimdeki Payı (%) Kaynak: Özelleştirme İdaresi ve Teşebbüslerden Elde Edilen Veriler Tuz; insan gıdasında, hayvan beslenmesinde, sanayide ve karayollarında kullanılmaktadır. Sanayide özellikle kimya sanayii ve tekstil -boyama sanayii, tuz kullanımında başı çekmektedir: 190 Türkiye deki göl ve deniz tuzlalarının üretim kapasitelerine, Dış Ticaret Müsteşarlığı (DTM) Soruşturma Raporu nda yer alan bilgiler çerçevesinde Tablo -2 de yer verilmiştir: 1 Kararda yer ala n tüm tablolarda; Türkiye de kaya ve kaynak tuzu üretiminin maliyetin yüksekliği nedeniyle çok az miktarlarda gerçekleştirilmesi ve genel olarak yerel ihtiyaçları karşılaması nedeniyle toplam üretim miktarları ve pazar paylarının hesaplanmasında kaya ve ka ynak tuzu üretimleri ihmal edilmiştir. Üretim Tüketim 2007 91,55 91,18 2008 88,73 88,24 10-19/236-91 5 Tablo -2: Türkiye Tuzla Kapasite Miktar ve Kullanım Oranları (KKO) 2007 2008 2009 Kapasite (ton) 2.120.000 KKO (%) 97 Kaynak: Özelleştirme İdaresinden Elde Edilen DTM Soruşturma Raporu Türkiye ham tuz pazarında 2007 ve 2008 yıllarında sırasıyla toplam 2.427.619 ton ve .. ton üretim yapılmıştır. 2007 ile 2008 yılları ür etim ve tüketimine Tablo -3 ve 200 4 te yer verilmektedir: Tablo -3: Ham Tuz Üretim Miktarları ve Pazar Payları (ton/yıl) 2007 2008 Üretim (ton) Pay (%) Üretim (ton) Pay (%) Çamaltı 537.000 22,12 Koyuncu 680.962 28,05 Mutlucan 507.100 20,89 Cihanbeyli 389.859 16,06 İthalat 205.054 8,45 Alkim 107.644 4,43 Ayvalık 0 0 Toplam 2.427.619 100,00 100,00 Kaynak: Özelleştirme İdaresi ve Teşebbüslerden Elde Edilen Veriler Tablo -4: Ham Tuz Satış Miktarları ve Pazar Payları (ton/yıl) Kaynak: Özelleştirme İdaresi ve Teşebbüslerden Elde Edilen Veriler Tablolardan da anlaşılacağı üzere göl tuzlaları 2008 yılında toplam tüketimin 210 %... ini karşılam akta, devre konu Çamaltı Tuzlasının üretimdeki payı % ... iken, satıştaki payı %... dur2. Korunma önlemleri öncesi, s on yıllarda uygulanmakta olan enflasyonu düşürücü sıkı para ve maliye politikaları sonucu Türk Lirasının değer kazanmasına karşılık ithal tuz fiyatlarının hızla düşmüş olması tuz ithalatını yerli sanayicinin reka bet edemeyeceği ölçüde cazip hale getirmiştir. İthal tuzun taşıma maliyetleri yerli üreticilere nazaran daha düşük seyretmektedir. Bu nedenle sanayinin liman şehirlerinin bulunduğu bölgelerde yoğunlaşması sonucu deniz yoluyla belirli tonajların üzerinde it halat imkan dahilindedir. Göl tuzlalarını işleten Koyuncu, Mutlucan ve Cihanbeyli nin anlaşarak 220 fiyat tespit edip etmediklerine yönelik olarak 2006 yılında yürütülen önaraştırma kapsamında Mısır dan Çorlu limanına ham tuzun nakliye dahil, 25 ABD Dolarına getirildiği, Mayıs başındaki döviz kuruyla ithal tuzun tonunun 35 TL ye geldiği; Tuz 2 Pazar payına ilişkin olarak 2009 yılı üretim ve ithalat verilerine ulaşılamadığı için işlemin değer lendirilmesi açısından 2008 yılına ait pazar payları dikkate alınmıştır. 2007 2008 Satış (ton) Pay (%) Satış (ton) Pay (%) Çamaltı 493.957 21,25 Koyuncu 537.479 23,12 Mutlucan 491.757 21,16 Cihanbeyli 510.981 21,98 İthalat 205.054 8,82 Alkim 83.312 3,58 Ayvalık 1.887 0,08 Toplam 2.324.427 100,00 100,000 0 10-19/236-91 6 Gölü nden çıkan tuzun Çorlu ya nakliyesinin yaklaşık 25 TL ye mal olduğu dikkate alınarak, 30 TL tuzla çıkış fiyatlı Tuz Gölü ham tuzunun Çorlu daki bir sanayi tesisine teslim fiyatının 55 TL olarak gerçekleştiği tespit edilmiştir. Sektör yetkililerinden mevcut durumda göl tuzlalarından İstanbul a nakliye bedelinin 35 TL/ton olduğu, bunun döviz kuruyla 22 -23 ABD Dolarına karşılık geldiği, İstanbul a gemi yoluyla Mısır dan ha m tuz ithalinin 10 ABD Dolarına mal olduğu öğrenilmiştir. Dolayısıyla, ithal tuzun taşıma maliyeti halen göl tuzlalarına göre daha avantajlıdır. Ancak 230 korunma önlemleri de bu noktada göz önünde bulundurulmalıdır. Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, 2007 y ılından itibaren tuz ithalatında korunma önlemleri getirildiği anlaşılmıştır. Üç yıl süre ile getirilen korunma önlemi olarak tahsil edilen ek mali yükümlülük; ilk yıl (2007 dönemi) için 35, ikinci yıl (2008 dönemi) için 31 ve son yıl (2009 dönemi) için 29 ABD Doları/ton olarak belirlenen eşik birim kıymetten ithal edilen ürünün CIF birim kıymetinin çıkarılması suretiyle elde edilen fark anlamına gelmektedir. Örneğin 2007 yılı için belirlenen 35 ABD Doları/ton eşiğinin altında 30 ABD Doları/ton ile tuz itha l edilmişse 5 ABD Doları/ton fark tahsil edilmiştir. 240 Korunma önlemleri ile birlikte ithalat önceki yıllara göre nispeten azalmıştır. 2008 yılında bir önceki yıla göre ithalatın artış göstermesi, döviz kurlarının düşük seyrinden kaynaklanmıştır. Öte yandan 2009 yılında ithalat yeniden azalma kaydetmiştir. Ekonomik krizin en çok olumsuz etkilediği sektörlerin tuz tüketiminde önemli paya sahip tekstil, kimya gibi sektörler olması ve genel olarak reel sektörlerde yaşanan üretimde daralma ithalatın azalmasında etken olmuştur. Bu noktada yukarıda açıklandığı üzere, denizyoluyla nakliye bedelinin daha avantajlı olduğu hatırlatılmalıdır. Tablo -5 ve 6 da korunma önlemlerinin uygulandığı dönemde tuz ithalatının miktar ve değişim oranlarına yer verilmektedir: 250 Tablo -5: Tuz İthalatı Değişim Oranları (2006 -2009) Miktar (Kg) Değer (ABD $) Değişim % Miktar Değişim % Değer 2006 417.616.935 10.547.156 - - 2007 205.054.464 9.191.044 -51 -13 2008 2009 (1 -7) Kaynak: Özelleştirme İdaresinden Elde Edilen DTM Soruşt urma Raporu Tablo -6: Dönemler İtibarıyla Tuz İthalatı (2006 -2009) 1. DÖNEM (Ağustos -Aralık 2006 + Ocak -Temmuz 2007) 2. DÖNEM (Ağustos -Aralık 2007 + Ocak -Temmuz 2008) 3. DÖNEM (Ağustos -Aralık 2008 + Ocak -Temmuz 2009) Miktar (Kg) Değer ($) Miktar (Kg) Değer ($) Miktar (Kg) Değer ($) 238.619.613 9.289.398 169.821.045 8.732.302 Değişim (%) Değişim (%) -29 -6 Kaynak: Özelleştirme İdaresinden Elde Edilen DTM Soruşturma Raporu İthalat tuzun satış rakamlarına göre pazar payı 2007 ve 2008 yıllarınd a sırasıyla %... ve % ... olarak gerçekleşmiştir (Tablo -4). 2006 yılında göl tuzlaları hakkında yürütülen 2006 yılındaki önaraştırma kapsamında korunma önlemleri 260 öncesi 2004 ve 2005 yıllarında ithalatın ham tuz pazarında payı; sırasıyla %9,3 ve %12,76 olarak tespit edilmiştir. Tablo -4 e göre ithalatın yerli üretime oranı, 2007 ve 2008 yıllarında sırasıyla % ... ve % ... olarak gerçekleşmiştir. Önaraştırma 10-19/236-91 7 döneminde elde edilen veriler korunma önlemleri öncesi ithalatın yerli üretime oranı 2004 ve 2005 yılları itibarıyla %10 ve %14 olduğunu göstermektedir. Ancak yukarıda da belirtildiği üzere, korunma önlemleriyle birlikte ithalatın önemli ölçüde azalmaması, bu durumun düşük seyreden döviz kurlarından ve denizyoluyla taşıma maliyetinin daha avantajl ı olmasından kaynaklanmaktadır. H.1.2. İlgili Ürün Pazarı 270 1997/1 sayılı Tebliğ in 4. maddesine göre belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Bir ürünün diğer bir ür ünle aynı pazarda yer alabilmesi için, bu ürünlerin tüketici gözünde nitelikleri, kullanım amaçları ve fiyatları bakımından benzer olmaları gerekmektedir. Tuz, gerek sanayideki kullanımı gerekse insan beslenmesindeki rolü nedeniyle ikamesi olmayan bir ürün dür. Bu nedenle her ne kadar üretim teknikleri ve maliyet açısından göl tuzlaları ile deniz tuzlaları arasında farklar bulunsa da Kurul un Kaldırım, Kayacık, Yavşan Tuzlalarının özelleştirilmesine yönelik sırasıyla 8.12.2005 tarih ve 05 -82/1120 -321, 05 -82/1121 -322, 05 -82/1122 -323 sayılı; Ayvalık Tuzlasının 280 özelleştirilmesine ilişkin 31.7.2008 tarih ve 08 -49/691 -267 sayılı kararları ile adı geçen tuzlaları işleten teşebbüslerin anlaşarak fiyat artışı yapmak suretiyle 4054 sayılı Kanun u ihlal ettikleri iddiasına yönelik olarak yürütülen 29.6.2006 tarih ve 06- 46/590 -162 sayılı önaraştırma kararında yer alan değerlendirmeler dikkate alınarak, ilgili ürün pazarı herhangi bir işlemden geçirilmemiş tuz biçiminde tanımlanabilecek ham tuz pazarı olarak belirlenmiştir. H.1.3. İlgili Coğrafi Pazar İlgili coğrafi pazar yukarıda anılan Kurul kararlarına paralel şekilde Türkiye olarak 290 belirlenmiştir. H.2. Özelleştirmeye Konu Teşebbüs: Çamaltı Tuzlası Adı 1987 de Tuz Sanayi Müessesesi Müdürlüğü olarak değiştirilen TEKEL Tuz İşletmeleri Müessesesi bünyesindeki Çankırı, Sekili, Tuzluca ve Kağızman Tuzlaları nın özelleştirme çalışmaları son olarak 2005 yı lında; Kaldırım, Kayacık ve Yavşan Tuzlalarının özelleştirme işlemleri ise 2006 yılında tamamlanmış olup müessese bünyesinde sadece iki tuzlanın kalması ve dolayısıyla iş yükünün azalması nedeniyle anılan birim 2006 yılında kapatılarak Ayvalık ve Çamaltı T uz 300 İşletmesi Müdürlükleri TEKEL Genel Müdürlüğü bünyesindeki İnşaat ve Tesisler Daire Başkanlığına bağlanmıştır. Müessese tarafından yapılmakta olan işlemler, ilgili Daire Başkanlığınca takip edilmektedir. TEKEL, kendisine bağlı Ayvalık ve Çamaltı tuzlal arında üretim faaliyetlerinde bulunmaktadır. TEKEL in Ege Bölgesindeki deniz tuzlaları, gerek bölgedeki tuz tüketiminin fazlalığı (zeytincilik, peynircilik vb.) gerekse Marmara Bölgesi başta olmak üzere, gelişmiş sanayi bölgelerine yakınlığı ile önemli av antajlara sahiptir. 310 Çamaltı Tuzlası, 32,4 km2 alana yayılmış 106 evaporasyon havuzu ve 3,1 km2 alana yayılmış 77 kristalizasyon havuzu ile faaliyetlerini sürdürmektedir. Çamaltı Tuzlasının 10-19/236-91 8 üretim kapasitesi 550.000 ton/yıl olup, tuzlada 2006 -2009 yılların da gerçekleştirilen ham tuz üretim ve satış miktarlarına Tablo -7 de yer verilmiştir. Tablo -7: Çamaltı Tuzlası Ham Tuz Üretim ve Satış Miktarları (ton/yıl) 2006 2007 2008 2009 Üretim 535.598,00 537.166,00 Satış - 493.957,00 Kaynak: Özelleştirme İda resi Çamaltı Tuzlasının 2008 yılına ait cirosu .. ( ) 320 TL dir. H.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme H.3.1. Özelleştirme Süreci Kurum kayıtlarına 26.3.2003 tarih ve 798 sayı ile intikal eden yazı ile Özelleştirme İdaresi, özelle ştirme kapsamında olan TEKEL in Tuz Sanayi İşletmeleri Müessesesi ile Yaprak Tütün İşletmeleri ve Sanayi Müessesesinin satışı konusunda ihale şartnamelerinin hazırlığına esas olacak Rekabet Kurulu görüşünün bildirilmesi 330 talebiyle 1998/4 sayılı Tebliğ uyarı nca önbildirimde bulunmuştur. Başvuru üzerine hazırlanan 21.4.2003 tarih ve 916 sayılı Mesleki Daire Görüşü nde özel bir öneme sahip üç adet göl tuzlası ve Çamaltı deniz tuzlasının dördünün blok olarak tek bir teşebbüse devredilmesinin özelleştirme sonr asında ilgili ürün pazarında rekabetçi bir yapının tesis edilmesi ve geliştirilmesinin önünde önemli bir engel oluşturacağı bu nedenle ihaleye katılan bir teşebbüse birden fazla tuzlaya ait işletme ruhsatının devredilmemesinin uygun olacağı belirtilmiştir . Kurul un konuya yönelik 15.5.2003 tarih ve 03 -32/396 -M sayılı kararında; TEKEL 340 tuzlalarının özelleştirme işlemlerinin 18.4.2003 tarihli Mesleki Daire Görüşü nde belirtilen öneriler doğrultusunda gerçekleştirilmesinin, ileride daha rekabetçi bir piyasa yapısının oluşmasının temini bakımından ideal bir yöntem olduğu; Tuz Gölü çevresinde yerleşik Kayacık, Kaldırım ve Yavşan göl tuzlalarının birbirinden bağımsız teşebbüslere devredilmesinin, rekabetçi yapının tesisi için gerekli olduğu, ancak İzmir Çamaltı tuzlasının münferiden veya göl tuzlalarından herhangi birisiyle birlikte devredilmesinin mümkün olabileceği; ancak alıcı adayları belli olduktan sonra 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesi uyarıca yapılacak değerlendirmede 4054 sayılı Kanun un ilgili maddeler ine aykırılıklar ve sakıncalar belirlenmesi halinde, satışla ilgili koşul ve yükümlülükler getirilebileceği veya satışa izin verilmeyebileceği, dolayısıyla bu 350 hususun ihaleye katılacak teşebbüslerin bilgisine sunulmasının gerekli olduğu belirtilmiştir. 2005 yılı Ekim ayının sonunda Özelleştirme İdaresi tarafından yapılan nihai bildirimlerde yukarıda yer verilen Kurul kararının dikkate alındığı ve i hale şartnamelerinde de, her bir tuzlanın birbirinden bağımsız teşebbüslere devredileceğinin belirtildiği görü lmüştür. Başvurularda Kayacık, Kaldırım ve Yavşan göl tuzlalarının ayrı ayrı özelleştirildiği belirtilerek; ihalelerde teklif veren teşebbüsler bildirilmiştir. Bunlardan Yavşan Tuzlası ihalesi Cihanbeyli, Kaldırım Tuzlası ihalesi Koyuncu , Kayacık Tuzlası i halesiyse Mutlucan lehine sonuçlanmıştır. 360 10-19/236-91 9 Yapılan incelemelerde, her üç ihalede teklif veren teşebbüslerin ham tuz pazarında faaliyetleri olmaması nedeniyle her üç tuzlanın da devredilmesinin 4054 sayılı Kanun açısından sorun teşkil etmeyeceği kanısına ulaşılmıştır. Ancak burada önemli husus, ihalelere katılan bazı teşebbüslerin iki ya da üç ihalede de ilk üç arasında yer aldığının tespit edilmesi nedeniyle her üç tuzlanın da tek bir teşebbüsün kontrolüne geçmesi olasılığının doğmasıdır. Örneğin iki tuzl anın tek bir teşebbüs tarafından devralınması da 4054 sayılı Kanun un 7. maddesi anlamında hakim durum yaratma olasılığı taşımaktadır. Kaldırım, Kayacık, Yavşan Tuzlalarının özelleştirilmesine yönelik sırasıyla 8.12.2005 tarih ve 05 -82/1120 -321, 05 -82/1121 -322, 05 -82/1122 - 370 323 sayılarla verilen Kurul kararlarında tuzla ihalelerinin sonuçlanma olasılığı göz önünde bulundurularak, ihaleye katılan her bir teşebbüs açısından ayrı ayrı değerlendirme yapılmış ve birden fazla ihaleye katılan teşebbüslerin iki veya üç tuzla devralmasına izin verilmemiştir. Öte yandan 2006 yılında yapılan bir şikayet üzerine Kaldırım, Kayacık ve Yavşan Tuzlalarını işleten üç teşebbüsün anlaşarak fiyat tespit edip etmediklerine yönelik yürütülen önaraştırma neticesinde alınan ; 29.6.2 006 tarih ve 06 -46/590 -162 sayılı Kurul kararında Mutlucan Tuz Madencilik İnşaat Turizm Petrol Nakliye Sanayi ve Ticaret A.Ş., Koyuncu Nakliye Pazarlama ve Ticaret A.Ş. ve Cihanbeyli Madencilik 380 Tuz Nakliyat Kimya Sanayi ve Ticaret A.Ş. nin ham tuz fiyatla rını anlaşarak tespit etmek suretiyle 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 4. maddesini ihlal ettiklerine dair yeterli belge ve bulguya ulaşılamadığı dolayısıyla teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı belirtilmiş olmakla beraber, piyasanın özellikleri dolayısıyla, önümüzdeki dönemde ham tuz pazarında rekabet koşullarının takip edilmesi için ilgili teşebbüslerden ham tuz üretimi, ham tuz satışı, ham tuz fiyatları, stok durumu, vb. gerekli bilgilerin Daire tarafından gerek li görülecek dönemlerde istenmesine hükmedilerek, Kanun un 14. maddesi çerçevesinde Başkanlığa yetki verilmiştir. 390 H.3.2. DTM nin Tuz Korunma Önlemi Uzatma Soruşturması Tuz ithalatına 26.6.2006 tarih ve 2006/10615 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı gereğince 3 (üç) yıl süre ile korunma önlemi olarak ek mali yükümlülük tahsil edilmiştir. Ek mali yükümlülük; ilk yıl (2007 dönemi) için 35, ikinci yıl (2008 dönemi) için 31 ve son yıl (2009 dönemi) için 29 ABD Doları/ton olarak belirlenen eşik birim kıymetten ithal edilen ürünün CIF birim kıymetinin çıkarılması suretiyle elde edilen fark anlamına gelmektedir. Söz konusu önlemin geçerlik süresinin son bulacağı tarih olan 10.8.2009 dan önce 400 yerli üreticiler tarafından yapılan başvuru üzerine, Dış Ticaret Müsteşarlığı (DTM) 2009/5 sayılı Tebliğ ile tuz ithalatında korunma önlemlerine ilişkin gözden geçirme soruşturması açmıştır. Gözden geçirme soruşturmasının yürürlükte bulunan korunma önleminin bitiş tarihinden sonra tamamlanabileceğinin anlaşılması üzerine; İthalat ta Korunma Önlemlerini Değerlendirme Kurulu (İKDK), İthalatta Korunma Önlemleri Yönetmeliği hükümleri çerçevesinde, tuz ithalatında korunma önlemlerine ilişkin 2009/14 sayılı Tebliği yayımlamıştır. Adı geçen Tebliğ doğrultusunda 14.7.2009 tarih ve 2009/152 87 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile, korunma önleminin geçerlilik süresinin bittiği 410 10-19/236-91 10 10.8.2009 tarihinden itibaren azami 200 gün süreyle geçici önlem uygulanmasına; eşik birim kıymetinin ton başına 29 ABD Doları olarak belirlenmesine karar verilmiştir. Gözden geçirme soruşturması kapsamında DTM İthalat Genel Müdürlüğü Korunma Önlemleri Dairesince 26.11.2009 tarihli Korunma Önlemi Uzatma Soruşturması Sonuç Raporu hazırlanmıştır. İthalatta Korunma Önlemleri Yönetmeliği uyarınca İKDK tarafından soruşturmanın sonuca bağlanması beklenmektedir. Öte yandan 200 günlük geçici önlem uygulaması, Şubat ayı sonunda sona erecektir. Söz konusu soruşturma raporuna karşılık TEKEL; Çamaltı ve Ayvalık Tuzlalarının 420 özelleştirilme aşamasında olması, Çamaltı Tuzlasında atıl du rumda bulunan iskelenin tuz ihracatı yapabilmesi için faaliyete girebilmesi ve bunun için yatırım yapılması ihtimali, tuzlalarda gerçekleştirilen özelleştirmeler neticesinde rekabet ortamının tam olarak oluşması ve hazinenin özelleştirme aşamasında zarara uğramasının önlenmesi gibi sebeplerle tuz korunma önlemlerinin en az üç yıl daha uzatılması gerektiği yönünde görüş bildirmiştir. 2008 yılında korunma önlemlerine karşın tuz ithalatının artması yıl itibarıyla düşük seyreden döviz kurundan kaynaklanmaktad ır. Öte yandan ham tuzun kullanıldığı sektörlerin başında tekstil ve kimya sektörlerinin geldiği göz önünde 430 bulundurulduğunda; yaşanan ekonomik kriz nedeniyle toplam tuz tüketiminde yaşanan düşüş, küresel ısınma sonucunda sert kış koşullarının yaşanmaması nedeniyle belediyeler ve karayollarının tuz talebinin azalması, 2009 yılında önceki döneme nazaran tuz ithalatının azalması sonucunu doğurmuştur. Ayrıca tuz ithalinde nakliye maliyetinin daha düşük olduğu dikkate alındığında, korunma önlemlerinin güdülen a maca hizmet etmediğini söylemek mümkündür. Her ne kadar İKDK soruşturmayı karara bağlamamışsa da, soruşturma raporunun önerisi doğrultusunda korunma önlemlerinin kaldırılması beklenmektedir. Anılan raporda; yerli üreticilerin durumu değerlendirilirken kor unma önlemlerine karşın yerli 440 üretimin azalma kaydettiği, göl tuzlalarını işleten teşebbüslerin özelleştirme nedeniyle taşıdıkları finansman yükünün karlılıklarını ve rekabet güçlerini azalttığı tespitinde bulunulmuştur. Korunma önlemlerinin kaldırılması s onucunda yerli üretim üzerindeki ithalat baskısının artacağı öngörüsü yanlış olmayacaktır. Zira, sanayi sektörlerinin liman şehirlerinde yoğunlaşması nedeniyle gemi yoluyla nakliye ücreti karayolu taşımacılığına göre daha düşük olduğundan, döviz kurlarının düşük seyretmeye devam etmesi durumunda ithalat tercih edilebilecektir. H.3.3. İhale Sonucunda Gerçekleşecek Devir İşleminin Değerlendirilmesi 450 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesi uyarınca özelleştirme kapsamında gerçekleştirilecek devralmaya taraf olan t eşebbüslerin ilgili ürün pazarındaki toplam paylarının %25 i veya toplam cirolarının 25 milyon TL yi aşması halinde, devralma işleminin hukuki geçerlilik kazanabilmesi için Kurul dan izin alınması gerekmektedir. 1998/4 sayılı Tebliğ in 7. maddesi ise 1997/ 1 sayılı Tebliğ in bu Tebliğ e aykırı olmayan hükümlerinin özelleştirme yolu ile devralma işlemlerine uygulanmasına devam edileceğini belirtmektedir. 10-19/236-91 11 Dosya konusu özelleştirme işlemi sonucunda, Çamaltı Tuzlasının kontrolü el değiştireceği için , işletmeni n özelleştirme kapsamında devredilmesi 1998/4 sayılı 460 Tebliğ in 2. maddesi kapsamında bir devralma işlemidir. Çamaltı Tuzlasının 2008 cirosu3 .. TL, ilgili ürün pazarındaki payı % ... olup; 1998/4 sayılı Tebliğ de belirtilen ciro ve pazar payı e şiklerini tek başına aşmamaktadır. Değerlendirmede ciro ve pazar payı eşiklerini aşmayan 2008 yılı pazar payının/cirosunun yerine 2007 yılı pazar payı/cirosunun alınması düşünülebilir. Zira pazar yapısı gereği ya da teşebbüsün performansı gereği yıllar iti barıyla pazar paylarının/cirolarının farklılık göstermesi mümkündür. Ancak Çamaltı Tuzlasının 2007 yılı pazar payı % 21,25; cirosu 15.608.588 TL olarak gerçekleşmiştir. Bu nedenle 2008 ya da 2007 yılı pazar payı ve cirosunun ele alınması farklılık 470 yaratmay acağından, 2008 yılı değerleri dikkate alınacaktır. Bu noktada işlemin izne tabi olup olmadığının anlaşılabilmesi için durumun devralan taraf açısından da incelenmesi gerekmektedir. Çamaltı ve Ayvalık Tuzlaları ihalelerine katılmak üzere 12.6.2009 tarihin de kurulan Binbir Gıda nın sermayesi 200.000 TL olup, ortaklık yapısına Tablo -8 de yer verilmiştir. Tablo -8: Binbir Gıda Ortaklık Yapısı Hissedarın Adı Hisse Oranı (%) Fatma DEMİR 80 Hava DEMİR 5 Muharrem YILDIRIM 5 Hayriye DEMİR 5 Tayfun DEMİR 5 TOPLAM 100 Kaynak: Bildirim Formu 480 Teşebbüsün yönetim kurulu üyeleri ; Hava Demir (Başkan), Tayfun Demir ve Muharrem Yıldırım Demir den oluşmaktadır. Yeni kurulan teşebbüsün ortaklarından ve yöneticilerinden hiçbirinin ham tuz üretimi alanında herhangi bir f aaliyeti bulunmamaktadır. Dolayısıyla teşebbüsün ilgili pazarda pazar payı ve cirosu bulunmamakta ve Çamaltı Tuzlasının Binbir Gıda tarafından devralınması işlemi 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesinde belirlenmiş olan pazar payı ve ciro eşiklerini aşmamakt adır. Bu itibarla işlem izne tabi değildir . Öte yandan Binbir Gıda, Ayvalık Tuzlası özelleştirme ihalesine de katılmış, anılan 490 ihalede de en yüksek teklifi vermiştir. Bu noktada Ayvalık Tuzlasına ilişkin ihalenin Çamaltı Tuzlası ihalesinden önce sonuçlanm ası ihtimali göz önünde bulundurularak işlemin niteliğinin değerlendirilmesi gerekmektedir . Kurul un Ayvalık Tuzlasının özelleştirilmesi işlemine ilişkin aldığı 11.2.2010 tarih ve 10-16/182 -69 sayılı kararında, ihalede en yüksek teklifi veren Binbir Gıda bakımından yapılan inceleme sonucunda; - Teşebbüsün ilgili pazarda pazar payı ve cirosu bulunmadığından, Ayvalık Tuzlasının bu teşebbüs tarafından devralınması işleminin 1998/4 sayılı 3 Çamaltı Tuzlasına ait 2009 yılı cirosu he nüz hesaplanmamış olduğundan işlemin değerlendirilmesi açısından 2008 yılına ait cirolar dikkate alınmıştır. 10-19/236-91 12 Tebliğ in 5. maddesinde belirlenmiş olan pazar payı ve ciro eşikleri ni 500 aşmadığına, dolayısıyla işlemin izne tabi olmadığına, - Öte yandan teşebbüsün, Çamaltı Tuzlası özelleştirme ihalesine de katılarak anılan ihalede de en yüksek teklifi verdiği göz önünde bulundurulduğunda; Çamaltı Tuzlası ihalesinin Ayvalık Tuzlası ihalesi nden önce ve teşebbüs lehine sonuçlanması halinde, Çamaltı Tuzlasına ait pazar payı ve cironun da teşebbüs bakımından hesaba katılması gerektiğine, - Çamaltı Tuzlasının ham tuz pazarındaki pazar payının göz önüne alındığı bu durumda dahi, devralma işleminin 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesinde belirlenmiş olan pazar payı ve ciro eşiklerini aşmadığına, dolayısıyla işlemin izne tabi olmadığına 510 hükmedilmiştir. Ayvalık Tuzlasının 2008 yılı ilgili ürün pazarındaki payı yaklaşık % ... ; cirosuysa . TL dir. Ayvalık Tuzlası ihalesinin Çamaltı Tuzlası ihalesinden önce ve Binbir Gıda lehine sonuçlanması halinde, Ayvalık Tuzlasına ait pazar payının Binbir Gıda adına hesaba katılması gerekmektedir. Ayvalık Tuzlasının ilgili ürün pazarındaki payı ve ciro su dikkate alınarak hesaba katılması halinde dahi, devir işleminin taraflarının pazar payı ve cirolarının toplamı, 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. maddesinde belirlenmiş olan pazar payı ve ciro eşiklerini aşmamaktadır. Bu itibarla işlem her halükarda izne tabi bir işlem değildir . 520 Öte yandan, Çamaltı tuzlasının pazar payının %25 pazar payı eşiğine çok yakın olduğu, bu nedenle bir an için eşiğin aşıldığı varsayılsa bile, işlemin ham tuz üretim pazarında rekabetin tesisi ve/veya korunması bakımından 4054 sayılı Ka nun un 7. maddesi anlamında olumsuz bir etki doğurmayacağı kanaatine varılmıştır. I. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; 1- Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri A.Ş. nin Çamaltı Tuz İşletmesi 530 Müdürlüğü tarafından işletile n Çamaltı Tuzlasının; Binbirgıda Tarım Ürünleri Sanayi ve Ticaret A.Ş. tarafından özelleştirme yoluyla devralınması işleminin, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 7. maddesi ve 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerli lik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ kapsamında olduğu na, 2- Tarafların ham tuz pazarında toplam pazar payları ve cirolarının 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. ma ddesinde öngörülen eşikleri aşmaması nedeniyle, işlemin izne tabi olmadığı na, 540 3- Öte yandan , Binbirgıda Tarım Ürünleri San. ve Tic. A.Ş. nin Ayvalık Tuzlası ihalesine de katılarak, anılan ihalede de en yüksek teklifi verdiği göz önünde bulundurulduğunda; Ayv alık Tuzlası ihalesinin Çamaltı Tuzlası ihalesinden önce ve teşebbüs lehine sonuçlanması halinde, Ayvalık Tuzlasına ait pazar payı ve cironun da teşebbüs bakımından hesaba katılması gerektiği ne, 4- Ayvalık Tuzlasının ham tuz pazarındaki pazar payı ve cirosun un göz önüne alındığı bu durumda dahi, devralma işleminin 1998/4 sayılı Tebliğ in 5. 10-19/236-91 13 maddesinde belirlenmiş olan pazar payı ve ciro eşiklerini aşmadığı na, dolayısıyla 550 işlemin izne tabi olmadığı na OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.