Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008-3-108 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-08/152-46 Karar Tarihi : 25.2.2009 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, İsmail Yücel ARDIÇ, Mert KARAMUSTAFAOĞLU , Aytül TOKATLI, Seda Nurtaç FİRENGİZ, İmren SEYRANTEPE C. BAŞVURUDA BULUNAN : Re sen 20 İhbar Aydın ÖZDER İzzet B
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008-3-108 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-08/152-46 Karar Tarihi : 25.2.2009 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ, İsmail Yücel ARDIÇ, Mert KARAMUSTAFAOĞLU , Aytül TOKATLI, Seda Nurtaç FİRENGİZ, İmren SEYRANTEPE C. BAŞVURUDA BULUNAN : Re sen 20 İhbar Aydın ÖZDER İzzet Baysal Cad. Meydan İş Hanı No:10/32 Bolu D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Manas Elektronik Teknoloji A.Ş. A.S.O. 1. Organize Sanayi Bölgesi Babürşah Caddesi No: 7 Sincan 06935 / Ankara 30 EAS Elektronik San. ve Tic. A.Ş. Konya Yolu 30. Km. Oğulbey Köyü Serpmeleri No: 39 Gölbaşı / Ankara Elektromed Elektronik San. ve Sağlık Hiz..A.Ş. 1. Organize Sanayi Bölgesi Uygurlar Cad. No: 4 06935 Sincan / Ankara Eldaş Elektrik Elektronik San. ve Ti c. A.Ş. 1. Organize Sanayi Bölgesi Büyük Selçuklu Bulvarı No: 1 40 Sincan / Ankara Elektronik Sayaç İmalatçıları Derneği Anıt Cad. No: 8/4 Mebusevleri / Ankara E. DOSYA KONUSU: Ön ödemeli sayaç üreticisi teşebbüslerin ve teşebbüs birliklerinin belediyelerce açılan su ve doğal gaz sayacı alım ihalelerinde danışıklı teklif vererek aralarındaki rekabeti kısıtlayıp kısıtlamadıkları. 50 09-08/152-46 2 F. İDDİALARIN ÖZETİ: Elektromed Elektronik Sanayi ve Sağlık Hizmetleri A.Ş. (Elektromed), EAS Elektronik San. ve Tic . A.Ş. (EAS) ile Manas Elektronik Teknoloji A.Ş.(Manas)'nin kamu idarelerinin açtığı sayaç ihalelerine danışıklı teklif verip vermedikleri yönünde resen başlatılan ve Kurum kayıtlarına 12.6.2008 tarihinde 3671 sayı ile giren ihbarın da değerlendirildiği in celeme sonucunda; ön ödemeli sayaç üreticisi teşebbüslerin ve teşebbüs birliklerinin belediyelerce açılan su ve doğal gaz sayacı alım ihalelerinde danışıklı teklif vererek aralarındaki rekabeti kısıtlayıp kısıtlamadıklarına ilişkin iddia ile Bolu Belediyes i nin su abonelerini, ön ödemeli su sayaçlarını belirli bir firmadan temin etmeye zorlamak suretiyle zarara uğratıldığı iddiasını içeren şikayet. 60 G. DOSYA EVRELERİ: Resen başlatılan ve Kurum kayıtlarına 12.6.2008 tarih, 3671 sayı ve 26.11.2008 tarih, 781 9 sayı ile giren başvuru lar üzerine hazırlanan 30.12.2008 tarih, 2008 -3-108/İİ -08-Ş.YA sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu nun 14.1.2009 tarih ve 09-02/21 -M sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesind e bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 19.2.2009 tarih ve 200 8-03-108/ÖA-09-Ş.YA sayıl ı Önaraştırma Raporu 20. 2.2009 tarih, REK.0.07.00.00 -110/55 sayılı Başkanlık 70 önergesi ile 0 9-08 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; 1. Ön ödemeli sayaç üreticisi teşebbüslerin ve teşebbüs bir liklerinin belediyelerce açılan su ve doğal gaz sayacı alım ihalelerinde danışıklı teklif vererek aralarındaki rekabeti kısıtladıklarına yönelik yürütülen önaraştırmada elde edilen bilgi ve belgelerin, soruşturma açmaya yeterli nitelik ve düzeyde olmaması nedeniyle bu aşamada 4054 sayılı Kanunun 41. maddesi uyarınca soruşturma açılamayacağı, 80 2. ( TİCARİ SIR ..) sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1.Ön Ödemeli Sayaç Pazarına İlişkin Genel Bilgiler Sayaçlar, gaz, su, elektrik gibi ürünlerin tüketim miktarlarını, belirli prensiplere ve kurallara bağlı olarak ölçen aletlerdir. Türkiye de özellikle su kullanımı açısından 90 halen tüketimin büyük bir bölümü, çalışma prensipleri geleneksel yöntemlere dayanan (g eçen suyun miktarını dinamik parçaların hareketi sonucu belirleyen) mekanik sayaçlar vasıtasıyla ölçülmektedir. Öte yandan, teknolojik gelişmelerin bir sonucu olarak ortaya çıkan ve kullanılan teknolojiye göre çeşitlilik gösteren akıllı sayaçlar1 arasında sayılan ön ödemeli/kartlı sayaçlar da pazardaki yerlerini almaya 1 Akıllı sayaçları mekanik muadillerinden farklı kılan özelliği, gelişmiş yazılımlar sayesinde aboney e ait çeşitli bilgileri hafızasında işleyerek ve tüketime bağlı olarak, suyu açma ve kapama gibi k ararları verebilmesi, değişik tarife uygulamasına göre suyu fiyatlandırabilmesidir. Diğer bir deyişle, akıllı sayaçlar belleğindek i bilgilere göre abonenin su kullanımını yönlendirebilmektedir. 09-08/152-46 3 başlamışlardır. Bu kapsamda, ön ödemeli sayaçlar akıllı sayaçların bir çeşidi olarak görülebilir. Merkezi bir satış ünitesi, ön ödemeli kredi kartı ile çalışan elektronik su sayacı ve abon eye verilen akıllı kredi kartından oluşan ön ödemeli sayaç sisteminde, aboneler 100 kullanacakları miktarda suyun bedelini peşin ödeyerek kartlarına kontör yüklemektedir. Dolayısıyla, mekanik sayaçlarla yapılan ölçümlemeden farklı olarak suyun bedeli kullanımd an önce ödenmekte, aboneler tüketimlerini ödeme yapmadan önce planlayabilmektedir. Akıllı sayaç sistemi, kullanılan teknolojinin gelişmişliğine göre daha ileri niteliklere de sahip olabilmektedir. Örneğin, sayacın hafızası ve göstergesi birim maliyet, az/o rta/yüksek enerji kullanımı, geçmiş/ortalama tüketim kalıplarıyla karşılaştırma gibi bilgileri içerebilmekte ve bu verilere bilgisayarlardan/cep telefonlarından ulaşmaya izin veren işlevi gerçekleştirebilmektedir. Bunun yanı sıra, sayaç ve enerji sağlayıcı sı arasındaki çift yönlü iletişim sayesinde tarifeler arasında geçiş mümkün olabilmektedir. 110 Akıllı sayaçların bir çeşidi olarak ön ödemeli sayaçlarla ölçümlemenin gerek enerji sağlayıcıları, gerekse tüketiciler için bir dizi fayda sağladığından bahsedilm ektedir. Sağlayıcılar açısından temel fayda, sayaç okuma, verilerin girişi, faturalandırma, fatura dağıtımı, tahsilât, ödeme yapmayan abonelerin tespiti ve takibi, bu aboneler için sayaç sökme -takma gibi perakende işlemlerini büyük ölçüde azaltması ve bu yolla önemli bir maliyet avantajı sağlamasıdır. Ayrıca, yukarıda anılan çift yönlü iletişim enerji sağlayıcılarının tüketim kalıpları hakkında önemli bilgilere ulaşmasını olanaklı kılan bir özelliktir. Zamana göre tarifelendirme yapılabildiği takdirde, tüketicinin en yoğun tüketim zamanlarında uygulanacak tarifeye vereceği tepki 120 sayesinde talebi azaltmak mümkün olabilmektedir. Akıllı sayaçların tüketiciler açısından yaratabileceği temel faydalar arasında, tüketimlerini önceden tespit edebilmeleri ve bu çer çevede ödeme yapma imkânları olması, tüketim kalıplarının daha tasarruflu bir nitelik kazanabilmesi (yapılan araştırmalar akıllı sayaçların tüketim davranışlarını değiştirebildiğine işaret etmektedir) ve sonuçta enerji harcamalarında azalmanın sağlanabilme si sayılabilir. Gerek sağlayıcılar, gerekse tüketicilerin elde edecekleri faydalar ölçümleme sisteminde kullanılan teknolojinin nitelikleriyle doğrudan ilişkilidir. Bu faydalar dikkate alınarak , akıllı sayaç kullanımlarının birçok ülkede çeşitli teknolojik seviyelerde önem 130 kazanmaya başladığını söylemek mümkündür. Avrupa ülkelerindeki ölçümleme faaliyetlerinin rekabet düzeyi, her ülkede ilgili enerji piyasasının serbestleşme (liberalizasyon) sürecinde gelinen aşamalar ve yapılan düzenlemelerle doğrudan ilintilidir. Türkiye de akıllı sayaçlarla ölçümleme sisteminin, doğalgaz, elektrik ve su piyasaları için, diğer ülkelerde olduğu gibi, yeni gelişmekte olduğu söylenebilir. Her ne kadar bu aşamada kesin verilere ulaşılamamış olsa da, ABS Energy Research firma sı tarafından 2007 yılında hazırlanan Ön Ödemeli Ölçümleme Raporu na göre, dünyada ön ödemeli sayaç pazarında Türkiye yaklaşık iki milyon ön ödemeli gaz, 140 elektrik ve su sayacı ünitesi ile (Çin, İngiltere ve Güney Afrika dan sonra) dördüncü büyük pazar kon umundadır. Başkent Doğalgaz Dağıtım A.Ş. nin verilerine göre, Ankara bölgesinde 913.280 elektronik sayaçlı abone, 145.018 mekanik sayaçlı doğalgaz abonesi bulunmaktadır. Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden , özellikle su hizmetleri bakımından, giderek daha f azla belediyenin akıllı sayaç alımı için ihale 09-08/152-46 4 düzenlemekte olduğu anlaşılmaktadır . Söz konusu ölçümlemenin gerek sağlayıcılara/idarelere, gerekse tüketicilere getirebileceği faydalar göz önünde bulundurulduğunda, akıllı sayaçların zaman içinde daha fazla yaygınlaşacağını söylemek mümkündür. 150 İhbar kapsamındaki iddialar su ve gaz piyasalarındaki sayaç uygulamalarına yönelmektedir. Bu kapsamda öncelikle piyasa aktörlerine ve sonrasında hukuki düzenlemelere yer verilecektir. I.2. Piyasa Aktörleri Su sayaçla rı pazarına genel olarak bakıldığında, bir tarafta ön ödemeli sayaç üretimi ile iştigal eden teşebbüsler, diğer tarafta bu üreticilerden sayaç alımını toplu yaparak bunları bedeli karşılığında abonelere perakende satan su ve kanalizasyon idareleri/belediye ler yer almaktadır. Gaz sayaçları pazarı bakımından piyasa 160 aktörleri; doğalgaz sayacı üreten ve/veya pazarlayan teşebbüsler ile doğalgaz dağıtım şirketleridir. Hâlihazırda doğalgaz dağıtım şirketleri ağırlıkla özel teşebbüs niteliği taşımaktadır. Belediyel er tarafından kontrol edilmekle birlikte özelleştirme süreci devam eden ya da özelleştirilmesi planlanan az sayıda dağıtım şirketi de mevcuttur. I.2.1. Sayaç Üreticileri I.2.1.1. Su Sayacı Üreticileri 170 TOBB sanayi veri tabanından elde edilen verilere gö re, Türkiye de su sayaçları sektöründe TOBB a kapasite raporu yaptırmış toplam 20 adet su sayacı üreticisi bulunmaktadır. Bu üreticilerin 10 u İstanbul da, 5 i Ankara da, 2 si İzmir de ve geriye kalan 3 firma Konya, Kocaeli ve Sakarya da faaliyet göstermek tedir. Bu noktada önemli olan husus su sayacı üreticisi olduğu ifade edilen bu 20 teşebbüsten ne kadarının ön ödemeli sayaç üretebildiğidir. Zira veri tabanında yer alan bazı firmalar sadece mekanik sayaç üretirken, bazı firmalar da sayaç aksamı ve parça ları üretimi gerçekleştirmektedir. Ayrıca TOBB a kayıtlı olmayan bazı sayaç üreticisi firmalar da tespit edilmiştir. 180 Dosya kapsamında yapılan incelemeler neticesinde ön ödemeli su sayacı üreticisi olduğu tespit edilen firmalar ile ön ödemeli su sayacı dı şında bu teşebbüsler tarafından üretilen diğer sayaç çeşitlerine de Tablo 1 de yer verilmiştir. Tablo 1: Ön Ödemeli Su Sayacı Üreticileri 190 Firma Diğer Ürün Elektromed Elekt. San. ve Tic. A. Ş. Ön Ödemeli Elektrik Sayacı Ön Öd emeli Doğalgaz Sayacı Manas Elektronik Teknoloji İnşaat Ulaşım San. ve Tic. A.Ş. Ön Ödemeli Elektrik Sayacı Ön Ödemeli Doğalgaz Sayacı EAS Elektronik San. ve Tic. A.Ş. Ön Ödemeli Elektrik Sayacı 09-08/152-46 5 Ön Ödemeli Doğalgaz Sayacı Sayot Sayaç Otomasyon Sisteml eri San. ve Tic. A.Ş. Teksan Su Sayaçları San. A.Ş. Mekanik Su Sayacı Günal Ölçü Aletleri San. ve Tic. A.Ş. Mekanik Su Sayacı Cem Su Armatürleri San ve Tic. Koll. Şti.Cemal Yıldırım ve Ort Mekanik Su Sayacı TRANSVARO Elektron Aletleri Sanayi ve Tica ret A.Ş. Ön Ödemeli Elektrik Sayacı Batu Ölçü ve Tartı Aletleri Tic. Ltd. Şti. Baylan Ölçü Aletleri San. ve Tic. Ltd. Şti. Mekanik Su Sayacı Ceday Bilişim Teknolojileri San. ve Tic. Ltd. Şti. Ön Ödemeli Elektrik Sayacı Buzulsan İklimlendirme San. ve Tic.2 Arsay Ölçü Aletleri San. ve Tic. Ltd. Şti. Mebi Mikro Elektronik Bilg. İnformasyon San. ve Tic. A.Ş. Yukarıda anılan ABS Energy Research sektör araştırmasında da, Termikel Grubu nda yer alan Elektromed in Türkiye nin lider sayaç üreti cisi olduğu ve ön ödemeli sayaç pazarının yaklaşık % ( - ) ni kontrol ettiğine yer verilmiştir. Bu bilgiler, ön ödemeli su sayacı üreticileri arasında Elektromed in pazar lideri olduğuna işaret etmektedir. I.2.1.2. Gaz Sayacı Üreticileri TOBB sanayi veri tabanından elde edilen verilere göre, Türkiye de gaz sayaçları 200 sektöründe TOBB a kapasite raporu yaptırmış toplam 10 adet gaz sayacı üreticisi bulunmaktadır. Ancak dosya kapsamında yapılan araştırmalarda bu teşebbüslerden 6 sının ön ödemeli doğalgaz sayac ı üretebildiği anlaşılmıştır. Bu teşebbüsler dışında Eldaş Elektrik Elektronik San. ve Tic. A.Ş. nin de gaz sayacı ürettiği yapılan incelemede tespit edilmiş olup söz konusu firmalara aşağıdaki tabloda yer verilm iştir. Tablo 2: Ön Ödemeli Doğalgaz Sayacı Üreticileri Firma Diğer Ürün Elektromed Elekt. San. ve Tic. A. Ş. Ön Ödemeli Su Sayacı Ön Ödemeli Elektrik Sayacı Manas Elektronik Teknoloji İnşaat Ulaşım San. ve Tic. A.Ş. Ön Ödemeli Su Sayacı Ön Ödemeli Elektrik Sayacı EAS El ektronik San. ve Tic. A.Ş. Ön Ödemeli Su Sayacı Ön Ödemeli Elektrik Sayacı Kale Kalıp Mak. Ve Kalıp San. ve Tic. A.Ş. Elsel Gaz Arm. San. A.Ş. Ekosoft Yaz. Tas. Ve Mak. San. ve Tic. Ltd. Şti. Bilkor Elektronik Muammer Alpaslan Şahin ve Mustafa K orkmaz Koll.Şti. I.3. İlgili Mevzuat I.3.1. Doğalgaz Piyasası 210 Doğalgaz piyasası 18.4.2001 tarih ve 4646 sayılı Doğalgaz Piyasası Kanunu ve buna ilişkin ikincil mevzuat uyarınca düzenlenmektedir. Söz konusu mevzuat kapsamında ön ödemeli sayaçlar ve ab onelerin sayaçlar için ödeyecekleri bedeller de ayrıntılı şekilde düzenlenmiştir. Doğalgaz Piyasası Dağıtım ve Müşteri Hizmetleri Yönetmeliği nin Tanımlar ve Kısaltmalar başlığını taşıyan 4. maddesinin 28. bendinde sayaç , Müşterilerin doğalgaz tüketim ini ölçen Ölçü ve Ölçü Aletleri Muayene Yönetmeliğine tabi cihaz olarak tanımlanmıştır. Yine aynı maddenin 27. bendinde ön ödemeli sayaç ; Abonenin bedelini daha önceden ödediği miktarda 2 Şirket nevi tespit edilememiştir. 09-08/152-46 6 doğalgaz kullanımına imkân veren, Ölçü ve Ölçü Aletleri Muayene Yö netmeliği ne 220 tabi ve dağıtım şirketinin sistemine uyum sağlayan sayaç olarak tanımlanmıştır. Doğalgaz dağıtım şirketlerinin abonelerin gaz taleplerini karşılamak için alacakları bedel ise abone bağlantı bedeli olarak, anılan Yönetmelikle düzenlenmişti r. Yönetmeliğin 4. maddesinin 5. bendine göre abone bağlantı bedeli ; Sayaç dâhil dağıtım şebekesinin abone iç tesisatına bağlantısı için gereken proje, işçilik, malzeme, kontrol ve onay harcamalarının abone başına düşen payını ifade eden sabit bedel olarak tanımlanmıştır. Dolayısıyla, dağıtıcının kendisinden gaz talep eden tüketicileri (aboneleri) şebekeye bağlarken alacağı bağlantı bedelinin, ön ödemeliler de dâhil olmak üzere tüketicinin kullanacağı sayacı içerdiği 230 anlaşılmaktadır. Nitekim sayaçlara i lişkin önemli bir düzenleme olan Doğalgaz Piyasası Dağıtım ve Müşteri Hizmetleri Yönetmeliği nin Sayaç başlıklı 40. maddesi aşağıda sunulduğu gibi düzenlenmiştir: Madde 40 - Sayaçlar, dağıtım şirketinin mülkiyetinde olup abone bağlantı bedeli dışında hiç bir bedel alınmadan dağıtım şirketince temin edilerek sisteme dahil edilir. Sayaçların ayar ve muayenesi 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu hükümleri çerçevesinde yapılır. Sayaçların takılması, sökülmesi, değiştirilmesi, kontrolü ve benzeri her türlü işlem , dağıtım şirketince gerçekleştirilir. Müşteri, sayaca hiçbir şekilde müdahale edemez. Sayaçlara dışarıdan yapılan müdahale sonucu oluşacak zarar ve ziyan müşteri 240 tarafından karşılanır. Mevcut mekanik sayacın ön ödemeli sayaç ile değiştirilmesi durumunda dağıtım şirketi ilave bir bedel alamaz. Söz konusu hükümden de anlaşılabileceği gibi sayaçlar, tıpkı dağıtım şebekesi gibi, dağıtım şirketinin mülkiyetinde olup, abone bağlantı bedeli dışında başka bir bedel talep edilmeden abonelere bağlanmaktadır. Dol ayısıyla sayaçların üzerinde tüketicilerin herhangi bir tasarruf hakkı bulunmadığı anlaşılmaktadır. I.3.2. Şebeke Suyu Piyasası 250 Su piyasası yapısı ve buna dair mevzuat itibarıyla gaz piyasasından önemli farklılık taşımaktadır. Mevcut durumda su ve atık s u hizmetleri yerel kamusal tekel niteliğindeki belediyeler tarafından sunulmakta ve büyükşehir belediyeleri açısından bu hizmetlerin sunumuna ilişkin düzenlemeler ilgili belediyenin su ve kanalizasyon idaresi tarafından çıkarılan yönetmeliklerle sınırlı ka lmaktadır. Bu kapsamda, Ankara ilinde ASKİ nin uygulamakta olduğu Tarifeler Yönetmeliği nin Şube Yolu başlıklı 9. maddesinde aşağıdaki düzenlemeler yer almaktadır: Madde -9: Şube yolu şebeke hattından sayaca kadar uzanır ve sayacın bitimindeki 260 bağlantı rekorunda sona erer. d) Şube yolu masrafları yürürlükteki tarifelere göre aboneden tahsil edilir. e) Şube yolunun korunması abonelere, bakım ve onarımı ise ASKİ Genel Müdürlüğü ne aittir. f) (Büyü kşehir Belediye Meclisi nin 14. 3.2008 tarih ve 778 nolu Kararıyla kabul edilen yönetmelik gereği) ASKİ Genel Müdürlüğü nün sorumluluğunda olan şube yolunun ve su sayacının işletme ve bakım masraflarını karşılamak üzere, şube yolu bakım ücreti alınır. Bu ücret yürürlükteki tarifelere gör e peşin alınabileceği gibi aylık bakım ücreti 09-08/152-46 7 olarak su paraları ile birlikte de tahsil edilebilir. Sayaçtan sonraki arızalar abonelere 270 aittir. ı) (Büyü kşehir Belediye Meclisi nin 14. 3.2008 tarih ve 778 nolu Kararıyla kabul edilen yönetmelik gereği) Şube yolu bakım ücretini mekanik sayaç ve ön ödemeli akıllı su sayacı için ayrı ayrı belirlemeye Yönetim Kurulu yetkilidir. Aynı Yönetmeliğin Sayaçlar başlıklı 12. maddesinde ise konuyla ilgili olarak aşağıdaki hükümlere yer verilmiştir: Madde -12: 280 a) Ab onelerin tüketimi sayaçla saptanır. (Büyü kşehir Belediye Meclisi nin 14. 3.2008 tarih ve 778 nolu Kararıyla kabul edilen yönetmelik gereği) İlk abonelikte sayaç bedeli aboneye aittir. b) Sayaçlar standartlara uygun sistem ve tiplerde ayarlı ve damgalı olaca ktır. m) ASKİ Genel Müdürlüğü, sayaçları satın alıp, abonelere satacağı gibi, aboneler de standartlara uygun olmak koşuluyla ASKİ Genel Müdürlüğü nün belirleyeceği tipte sayacı satın almakta serbesttirler. n) (Büyükşehir Belediye Meclisi nin 14. 3.2008 t arih ve 778 nolu Kararıyla kabul 290 edilen yönetmelik gereği) Yeni abone olan yerlere mekanik veya kartlı sayaç takılmasına karar vermeye Yönetim Kurulu yetkilidir. ASKİ, gerekli gördüğü hallerde mevcut abonenin mekanik/kartlı sayacını, kartlı/mekanik sayaçla değiştirmeye yetkilidir. Hangi durumlarda sayacın değişeceği ile sayaç bedelinin ve sayaç sökme takma ücretinin aboneden alınacağını Yönetim Kurulu belirler. Anılan düzenlemeler, doğalgaz piyasasından farklı olarak, su piyasasında sayacın sadece bakım v e onarım sorumluluğunun ASKİ de olduğunu göstermektedir. Raportörlerce ASKİ yetkilileri (ASKİ Genel Müdür Yardımcısı ve Bilgi İşlem Daire 300 Başkanı) ile yapılan 3.2.2009 tarihli görüşmede su sayaçlarının mülkiyetinin kimde olduğu sorusu yöneltilmiş ve sayaçl arın gayrimenkulün ayrılmaz bir bütünü olarak konut sahibinin mülkiyetinde olduğu ancak başka bir gayrimenkule taşınmasının mümkün olmadığı bilgisi alınmıştır. Bunun yanı sıra, ön ödemeli su sayaçları için aboneler tarafından ödenecek tutarlara ilişkin d oğalgaz piyasası düzenleyici otoritesinin tespit ettiğine benzer bir tavan fiyatın söz konusu olmadığı ve ASKİ abonelerinin standartlara uymak koşuluyla piyasadan sayaç alma serbestliğinin bulunduğu belirtilmelidir. Bu konuda ASKİ yönetim kurulu tarafından ön ödemeli su sayacı kullanımı konusunda alınmış 18.5.2005 tarihli karara 310 da değinilmelidir. Söz konusu karara göre tüketici kartlı (ön ödemeli) bir su sayacını ASKİ den temin edebileceği gibi ASKİ de bulunan mevcut yazılım ve işletim sistemine uygun ve A SKİ tarafından uygunluk belgesi verilmiş firmalardan olmak koşuluyla piyasadan da temin edebilmektedir. ASKİ yetkilileri ile yapılan aynı görüşmede halihazırda hiçbir sağlayıcı firma tarafından perakende satış için uygunluk belgesi başvurusunda bulunulmadı ğı ifade edilmiştir. Bu nedenle perakende satış hukuken mümkün olmasına rağmen Ankara ilinde ön ödemeli su sayaçları perakende olarak satılamamakta ve tüketici sayaçları ancak ASKİ den temin edebilmektedir. Ayrıca yönetim kurulu, sayacını ASKİ den alacak a bonelerden (KDV dahil) 200 TL sayaç 09-08/152-46 8 bedeli ve (KDV dahil) 100 TL montaj bedeli alınmasını ve bu bedelin 20 eşit taksit 320 halinde su faturalarına ilave edilerek taksitlendirilmesini karara bağlamıştır. I.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme I.4.1. İncelenen İhaleler Yapılan önaraştırmanın konusu ön ödemeli su ve doğalgaz sayacı ihaleleridir. Aşağıdaki tablolarda EAS, Manas ve Elektromed in katıldığı ihalelere ilişkin bilgiler yer almaktadır3. 330 Tablo 3: Su Sayacı İhaleleri İhaleyi Açan Yıl Adet İhaleyi Kazanan ve Teklifi Diğer Katılımcılar ve Teklifleri ASKİ 1995 3.000 Elektromed ( . $) Hema ( . $) Elmed ( . $) ASKİ 2000 25.000 EAS ( . $) (Yüklenici Elektromed) Manas -Atlas ( . $) Çanakkale 2001 15.000 Sayot ESKİ Manas ASKİ 2004 300.000 Elekt romed ( . $) Manas -Atlas ( . $) EAS ( .. ) Edremit Belediyesi 2005 500 Manas ( .. TL) * İhale teklif edilen bedelin piyasa araştırması sonrası yüksek bulunması ve geçici teminat mektubunun teklif edilen tutarın %3 ünden az olması nedeniyle iptal edilmişti r. Edremit Belediyesi 2006 1.000 Manas ( .. TL) İkinci en avantajlı teklif yok Söğüt Belediyesi 2006 250 Manas ( .. TL) İkinci en avantajlı teklif yok Amasya Belediyesi 2006 180 Manas ( .. TL) İSKİ 2007 113.000 Elektromed Manas ( .. TL) Bolu Beledi yesi * Ön ödemeli kartlı sayaçların lisans hakkının 10 yıllığına devredilmesi ihalesi 2007 Manas ( .. TL) *Fiyata smart kart ile KDV ve montaj da dahildir * Pazarlık usulü Kırşehir 2007 60 Manas ( .. TL) Söğüt Belediyesi 2007 300 Manas ( .. TL) İkinci en avantajlı teklif yok Edremit Belediyesi 2007 1.000 Manas ( .. TL) İkinci en avantajlı teklif yok Sinop Belediyesi 2007 5.000 İhale iptal Altınova Belediyesi 2007 300 Manas ( .. TL) *Baylan ın itirazı üzerine ihale iptal edilmiştir EAS (ikinci en avantajlı teklif) Baylan İskenderun Belediyesi 2007 14.950 EAS *Fiyata montaj ve iyileştirme dahil Elektromed (en avantajlı ikinci teklif) 3 İhalelerde söz konusu fi rmalarca ön ödemeli sayacın yanı sıra kart okuyucu, elektronik kart gibi kalemler için de teklif verilmiştir. Fakat ihalelerin konusunun ön ödemeli sayaç olması ve toplam ihale bedelinin büy ük kısmını bu kalemin oluşturması nedeniyle tablolarda, firmaların ihalelerde verdikleri fiyat teklifleri özellikle sayaç birim fiyatı cinsinden verilmeye çalışılmıştır. Bu bilginin bulunmadığı ihalelerde ise bu durum belirtilerek topl am ihale bedeli sunulmuştur. 09-08/152-46 9 Manas ( .. TL) Milas Belediyesi 2008 300 Manas ( .. TL) İkinci en avantajlı teklif yok Altınova Belediyesi 2008 300 Manas ( TL) İkinci en avantajlı teklif yok Küçükköy Belediyesi * Ön ödemeli kartlı sayaçların lisans hakkının 10 yıllığına devredilmesi ihalesi 2008 Manas ( .. TL) Sinop Belediyesi 2008 5.000 EAS (toplam bedel .. TL) Elektromed (en avantajlı ikinci teklif) Manas ( . TL) Söğüt Belediyesi 2008 300 Manas ( ... TL) İkinci en avantajlı teklif yok Gerede Belediyesi * Ön ödemeli kartlı sayaçların lisans hakkının 10 yıllığına devredilmesi ihalesi 2008 Manas ( ... TL) *Fiyata smart kart ile KDV v e montaj da dahildir Karacabey Belediyesi 2008 1.500 Baylan *Manas KİK e ihalenin iptali için başvuru yapmıştır. Ancak ihale ihale yetkilisi tarafından sayaçların mevcut sisteme uyumunun ve standardizasyonunun sağlanamadığı gerekçesi ile iptal edilmişti r. Manas ( TL-en düşük teklif) Burhaniye Belediyesi 2008 300 ESKİ Manas ( TL ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif) Avanos Belediyesi 2008 5.000 Manas ( TL) *Fiyata montaj ve 5 yıl servis hizmeti dahil İkinci en avantajlı teklif yok Polatlı B elediyesi 2008 2.000 EAS (toplam bedel TL) Elektromed ( TL) Baylan ( TL) Manas -Şeker Bilişim A.Ş ortaklığı ( .. TL) Milas Belediyesi 2008 500 Manas ( .. TL) İkinci en avantajlı teklif yok Kapaklı Belediyesi (Tekirdağ) *Sayaç ve uyumlu PC kurulum u ihalesi 2008 330 Sayot Manas ( .. TL) Zonguldak Belediyesi *Sayaç ve uyumlu PC kurulumu ihalesi 2008 170 Manas ( . TL) Mustafa Kemalpaşa Belediyesi 2008 500 Baylan Manas (toplam bedel ( . TL) KOSKİ 2008 Elektromed Boğazlıyan Belediyesi (Yozgat) 2008 2.000 Baylan KOSKİ 2009 Elektromed Altınova Belediyesi 2009 İhale henüz sonuçlanmamış Yukarıdaki tabloda yer alan veriler, önaraştırma konusuyla ilgili sağlıklı ve net bir değerlendirme yapılması olanaklı değildir . 09-08/152-46 10 Tablo 4: Doğal Gaz Sayacı İhaleleri İhale Açan Yıl Adet İhaleyi Kazanan ve Teklifi Diğer Katılımcılar ve Teklifleri EGO 1995 10.000 Alfagas ( .. $) Valf Sanayi A.Ş., Reysaş, Gazal, Betagaz EGO 1995 40.000 Alfagas( . $) Valf Sanayi, Gazal, Intek EGO 1997 210.000 Alfagas( $) Reysaş, Elsel,Arsay, Beta, Kale, Intek, EGO 2000 200.000 İhale iptal edilmiş EGO 2001 200.000 Elektromed - Elsel Konsorsiyumu( ..$) Atlas -Manas Ort. Girişimi, Kale, EAS EGO 2003 250.000 Elektromed( ..$) Elsel İGDAŞ 2006 3000 ECA İGDAŞ 2006 3000 Manas( .. ) EGO(doğalgaz ön ödeme dönüşüm seti) 2006 1246 Elektromed İGDAŞ 2007 İhale iptal edilmiş İGDAŞ 2007 10.000 Manas( .. ) Başkent Doğalgaz 2007 20.000 Elektromed İGDAŞ 2008 144.600 Elektromed Başkent Doğalgaz 2008 20.000 Elektromed I.4.2. Yerinde İnceleme Önaraştırma kapsamında, Manas Elektronik Teknoloji A.Ş., EAS Elektronik San. ve 340 Tic. A.Ş., Elektromed Elektronik San. ve Sağlık Hiz. A.Ş., Eldaş Elektrik Elektronik San. ve Tic. A.Ş. nin Ankara ve İstanbul da bulunan ofisleri ile Elektronik Sayaç İmalatçıları Derneği nin Ankara da bulunan merkezinde eş zamanlı yerinde inceleme yapılmıştır. Raportörlerce önaraştırma konusuna muhatap teşebbüsler ile yapılan görüşmelerde ön ödemeli su ve doğalgaz sayacı piyasalarına ilişkin olarak çeşitli rekabet aksaklıkları dile getirilmiştir. Kamu kurumları tarafından ön ödemeli sayaç alımları yasa gereği ihale yöntemiyle yapılmaktadır. Ön ödemeli sayaç kullanımı öncelikle abone yönetim bilgi sistemi kurulmasını gerektirmektedir. Böyle bir sistem in varlığı 350 farklı firmalara ait ön ödemeli sayaçların sistemle aynı anda uyumlu çalışabilmesi konusunda çeşitli zorluklara neden olabilmektedir. İhaleyi yeni bir firma kazanması durumunda yeni firmanın ön ödemeli sayaçlarında kullanılan yazılımın ve donanı mın mevcut ön ödemeli sayaç sisteminde kullanılan yazılım ve donanımdan farklı olması ihtimali yeni firmaya ait ön ödemeli sayaçların sisteme uyumlaştırılmasını (entegre edilmesini) gerektirmektedir. Manas yetkilisinin ifade ettiği üzere, yazılım farklılığ ı yeni firmanın sisteme ait kaynak kodlarını (sistem önceki ihaleyi kazanan firma tarafından kurulduysa söz konusu firmanın onayı ile, sistem idarenin kontrolündeyse böyle bir onaya ihtiyaç olmaksızın) temin ederek sayaçlarını mevcut sistemde kullanılabili r hale getirmesi ile aşılabilecektir. Donanım farklılığının aşılabilmesi için 360 de yeni firmanın kartlarıyla uyumlu çalışacak kart okuyucuların satış noktalarına eklenmesi gereklidir. 09-08/152-46 11Bunlara ek olarak yapılan görüşmelerde ortaya çıkan bir diğer husus da sa ğlayıcı firmaların ön ödemeli sayaç üretimi aşamasında mekanik sayaç ve aksam alımına yönelik aralarında bir ticari alışveriş olduğudur. Bu ticari alışveriş nedeniyle ihalelere teklif veren rakip firmalar, aynı zamanda ihalelerin konusu olan sayaçların üre timi aşamasında devamlı surette birbirleriyle iletişim içindedir. Örneğin Elektromed ön ödemeli sayaçların üretimi için mekanik sayaç üreten firmalardan aldığı mekanik sayaçların üzerine kendi üretimi elektronik aksamı yerleştirmektedir. Öte yandan bu 370 firmaların tedarikçisi konumunda olan mekanik sayaç üreticisi firmalar aynı zamanda ön ödemeli sayaç da üretmektedir. Elektromed, mekanik sayaç üreticisi firmalardan (Teksan, Baylan, Actaris, Kale Kalıp vb) satın aldığı sayaçlara, kendi ürettiği aksamı takarak ön ödemeli su sayacı üretimini gerçekleştirmektedir. Elektromed in de teklif verdiği ön ödemeli su sayacına ilişkin bazı ihalelere aynı zamanda mekanik sayaç üreticisi olan ve bu sebeple Elektromed in tedarikçisi konumunda olan söz konusu firmalar da tekl if vermektedir. Elektromed tarafından ifade edildiği üzere, bu durum bazı ihalelerde mekanik sayaç üreten firmalardan bedeli karşılığında mekanik sayaç almak yerine, ihale karı üzerinden anlaşarak mekanik sayaç alınmasına ve böylece konsorsiyum halinde iha lelere ortak girilmesine yol açmaktadır. Ön ödemeli sayaç 380 üretim yönteminde söz konusu olan bu durumun rakip firmalar arasındaki iletişimi artırarak olası rekabeti kısıtlayıcı eylemler bakımından kolaylaştırıcı bir unsur olduğu kanaati oluşmuştur . Yerinde inceleme sürecinde ulaşılan bazı belgelere tarih sırasıyla aşağıda yer verilmektedir: Belge 1 - Manas ın Türkiye distribütörlüğünü yaptığı Actaris adlı şirket tarafından Elektromed e 10.9.2004 tarihinde gönderilen yazışmalar: Rakip firmalar arasındaki say aç üretimine yönelik ticari alışverişi gösterir nitelikteki 390 söz konusu belgede Actaris, ASKİ ihalesi için ön ödemeli sayaç üretmek üzere mekanik sayaç alımı yapacak olan Elektromed e mekanik sayaç için fiyat teklifi vermiştir . Manas tan parça alımının gerç ekleştirildiğini, Elektromed tarafından Manas a gönderilen 3.6.2005 tarihli diğer bir belge göstermektedir . Belge 2 - Manas tarafından 5.11.2008 tarihinde EAS a gönderilen elektronik posta: Anılan yazı EAS ın Manas dan gerçekleştirdiği parça alımlarına il işkin olup yukarıdaki ticari ilişkinin bir benzerinin EAS ve Manas arasında olduğunu göstermektedir . Belge 3 - Sinop Belediyesi tarafından 4.6.2007 tarihinde EAS a gönderilen faks: 400 Anılan belge Sinop Belediyesi tarafından 4.6.2007 tarihinde EAS a çekilmiş faks metnine ilişkindir. Belgede Sinop Belediyesi nce 5000 adet ön ödemeli su sayacı ve muhtelif malzeme alımı için 17.8.2007 tarihinde düzenlenen ve ön ödemeli akıllı kartlı su sayaçları ve ön ödemeli su satış sistemi alımı işi ihalesi için Manas ın belediyeye gönderdiği fiyat teklifi yer almaktadır . Belge 4 - Sinop Belediyesi nin 17.8.2007 tarihli ihalesinde Elektromed in fiyat teklifini içeren 11.6.2007 tarihli yazı: Elektromed de elde edilen söz konusu belgenin ön yüzünde 11.06 ve 13.06 tarihleri ile birlikte faks çekildi ifadesi yazılıdır, belgenin arka yüzünde ise 615 52 410 17 numarası yazılıdır. İlgili numaranın EAS ın faks numarası olduğu tespit edilmiştir . 09-08/152-46 12I.4.3. Elde Edilen Diğer Belgeler Önaraştırma sürecinde ilk olarak ( TİCARİ SIR .) ve ( TİCARİ SIR ). Söz konusu iddialar a aşağıda yer verilmiştir : 420 ( .TİCARİ SIR .) iddiası: ( ..TİCARİ SIR .) 430 2. ( TİCARİ SIR ..) iddia edilen telefon görüşmesi kaydı: ( TİCARİS SIR ) 440 I.4.4. Hukuki Değ erlendirme 4054 sayılı Kanunun 4. maddesi rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar ı hukuka aykırı ve yasak saymaktadır. İhalelerde danışıklı teklif verilmesinin, söz konusu hüküm kapsamında ağır ihlallerden sayılmanın ötesinde 5237 sayılı Türk Ceza Kanunun İhaleye fesat karıştırma başlıklı 235.maddesi ve fiyatları etkileme başlıklı 237 . maddesi kapsamında adli kovuşturmaya konu edilebilmeleri söz konusudur. 450 Yukarıda yer verilen belgeler ile sağlayıcı teşebbüsler arasındaki ticari ilişkinin seviyesi, teşebbüsler arasında önaraştırma konusu da dahil bir iletişimin var olduğunu göstermekle birlikte inceleme konusunu soruşturmaya taşıyabilecek ciddi ve yeterli nitelikte olmadığı kanaatine varılmıştır. ( TİCARİ SIR ..) konunun adli makamların bilgisine sunulmasıyla gerekli teknik takibin yapılarak aydınlatılması ve ulaşılan 4054 sayılı Kanun kapsamında ihlale işaret edecek muhtemel bulgu ve del illerin Kurumla paylaşılması önem arz etmektedir. 460 09-08/152-46 13 J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre; Ön ödemeli sayaç üreticisi teşebbüslerin ve teşebbüs birliklerinin belediyelerce açılan su ve doğal gaz sayacı alım ihalelerinde danışıklı teklif v ererek aralarındaki rekabeti 470 kısıtlayıp kısıtlamadıklarının tespiti amacıyla yapılan önaraştırmada elde edilen bilgi ve belgelerin, soruşturma açmaya yeterli nitelik ve düzeyde olmaması nedeniyle 4054 sayılı Kanunun 41. maddesi uyarınca soruşturma açılması na yer olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.