Rekabet Kurumu Başkanlığından, (Danıştay Karar ları Üzerine Verilen) REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : D1/1/Ç.D. -00/2; D1/2/M.A.K. Karar Sayısı : 11-04/64 -26 Karar Tarihi : 19.01.2011 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Doç.Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN , İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç.Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR B. RAPORTÖRLER : M. Akif KAYAR , Metin PEK TAŞ C. ŞİKAYET EDEN : -Türkiye Ziraat Odaları Birliği İzmir Cad.
Rekabet Kurumu Başkanlığından, (Danıştay Karar ları Üzerine Verilen) REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : D1/1/Ç.D. -00/2; D1/2/M.A.K. Karar Sayısı : 11-04/64 -26 Karar Tarihi : 19.01.2011 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Doç.Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN , İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç.Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR B. RAPORTÖRLER : M. Akif KAYAR , Metin PEK TAŞ C. ŞİKAYET EDEN : -Türkiye Ziraat Odaları Birliği İzmir Cad. No:24 06440 Kızılay /Ankara 20 D. KARŞI TARAF : - Toros Tarım San. Tic. A.Ş. (Toros Gübre ve Kimya Endü strisi A.Ş. ) Tekfen Tower K .19 4. 34394 Levent -Şişli/İstanbul E. DOSYA KONUSU : Rekabet Kurulu nun kimyevi gübre sektöründe faaliyet gösteren teşebbüsler hakkında alınan 26.07.2007 tarih ve 07 -62/738 -266 sayılı kararın Danıştay 13. Dairesi nin 30.11.20 10 tarih ve 2007/16096 E., 2010/8161 K. sayılı kararı ile davacı bakımından iptal edilmesi ertesinde, ilgili dosyanın yeniden değerlendirilmesi. 30 F. İDDİALARIN ÖZETİ : Şikayet dilekçesinde özetle; Gübre Üreticileri Derneği, Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A .Ş., Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. ve Ege Gübre Sanayi A.Ş.'nin, 28. 2.2000 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu kararına karşı çıktıkları için gübre satışlarını durdurduklarını ilan ettikleri ve bunu uyguladıkları; gübre üret icilerinin gizli anlaşma ve müşterek hareket ile tekelleşme sürecine girdikleri belirtilmiştir. Daha sonra ise gübre üreticisi olan altı kuruluşun Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde biraraya gelerek fiyat anlaşmaları yaptıkları, yapacakları zam oranların ı kararlaştırdıkları, ekonomik gerekçelerle açıklanamayacak kadar yüksek oranlarda zam yaptıkları, açılan ihalelere anlaşarak katıldıkları, 2000/93 sayılı Bakanlar Kurulu kararına tepki 40 göstermek amacıyla piyasaya mal vermeyi kestikleri ve özetle pazardaki davranışlarında müşterek hareket ettikleri ve rekabet etmekten kaçındıkları da iddia edilmiştir. G. DOSYA EVRELERİ : Kurum kayıtlarına, 10.3.2000 tarih ve 883 sayı ile intikal eden Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin başvurusu üzerine hazırlanan 10.5.2000 tarih ve D1/1/Ç.D. -00/2 sayılı İlk İnceleme Raporu, 16.5.2000 tarih ve 00 -18 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve Gübre Üreticileri Derneği, Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. (BAGFAŞ), Ege Gübre Sanayi A.Ş.(Ege Gübre), Gübre Fabrikaları T.A.Ş. (GÜBRETAŞ ), İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. (İGSAŞ), Toros 50 11-04/64 -26 2 Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. (Toros Gübre) ve Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. (TÜGSAŞ) hakkında önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan önaraştırma sonucunda düzenlenen 23.6.2000 ta rih ve D1/2/M.A.K. -00/3 sayılı Önaraştırma Raporu, 4.7.2000 tarih ve 00 -25 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Kanun un 41 inci ve 43/1 inci maddeleri uyarınca; - Gübre Üreticileri Derneği, - Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş., - Ege Gübre Sanayi A.Ş., 60 - Gübre Fabrikaları T.A.Ş., - İstanbul Gübre Sanayi A.Ş., - Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş., - Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. haklarında soruşturma açılmasına karar verilmiştir. Bu karar üzerine, Kanun un 43/2 nci maddesi uyarınca, haklarında soruşturm a açılan teşebbüslere 19.7.2000 tarihinde bildirimde bulunularak ilk yazılı savunmaları istenilmiştir. Taraflar, söz konusu tebligatı 19.7.2000 -24.7.2000 tarihleri arasında almışlardır. 70 Tarafların ilk yazılı savunmaları, 14.8.2000 -18.8.2000 tarihleri aras ında Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Kurul, 21.12.2000 tarih ve 00 -50 sayılı Kurul toplantısında; yürütülmekte olan soruşturmanın 4.1.2001 tarihinde sona eren süresinin, 4054 sayılı Kanun un 43/1 inci maddesi çerçevesinde 6 ay uzatılmasına karar ver miştir. Soruşturma Heyetince tamamlanan 4.7.2001 tarih ve SR/01 -7 sayılı Soruşturma Raporu, Kanun un 45/1 inci maddesi uyarınca Başkanlıkça tüm Kurul Üyeleri ile 80 ilgili taraflara tebliğ olunmuş ve aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince taraflardan 30 gün içinde yazılı savunmalarını göndermeleri istenmiştir. Hakkında soruşturma yürütülen taraflardan Gübre Üreticileri Derneği, Ege Gübre Sanayi A.Ş., Gübre Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş., Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. ve Türkiye Gübre S anayi A.Ş. ikinci yazılı savunmalarını Kurul a sunmak için ek süre talebinde bulunmuşlardır. Rekabet Kurulu, 24.7.2001 tarih ve 36 sayılı toplantısında aldığı kararla, Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. ile Gübre Üreticileri Derneği ne; 3.8.2001 tarih ve 38 sayılı toplantısında aldığı kararla Türkiye Gübre Sanayi A.Ş., Ege Gübre Sanayi A.Ş., Gübre 90 Fabrikaları T.A.Ş., İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. ye 30 günlük ek savunma süresi tanımıştır. Tarafların ikinci savunma yazıları 13.8.2001 -13.9.2001 tarihleri arası nda Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Soruşturma Heyeti nin hazırladığı ve teşebbüslere ait yazılı savunmalara ilişkin 28.9.2001 tarihli Ek Yazılı Görüş , 4054 sayılı Kanun un 45/2 nci maddesi uyarınca, 28.9.2001 tarihinde tüm Kurul Üyeleri ile ilgili taraflara tebliğ edilmiştir. Taraflar, 1.10.2001 tarihinde ek yazılı görüşü tebellüğ etmişlerdir. 11-04/64 -26 3 Ek yazılı görüşün tebliğini takiben, Gübre Fabrikaları T.A.Ş. haricinde hakkında 100 soruşturma yürütülen taraflar ek yazılı görüşe karşı yapacakları savunma sürelerinin, Kanun un 45/2 nci maddesi uyarınca 30 gün uzatılmasını talep etmişler, ilgili tarafların talepleri, 16.10.2001 tarih ve 49 sayı ile 23.10.2001 tarih ve 51 sayılı Kurul toplantılarında görüşülerek kabul edilmiş ve 30 gün ek süre tanınmıştır. Taraf ların ek yazılı görüşe karşı yazılı savunmaları 26.10.2001 - 3.12.2001 tarihleri arasında Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Rekabet Kurulu nun 11.12.2001 tarih ve 01 -59/620 -M sayılı toplantısında; yürütülen soruşturma ile ilgili olarak 29.1.2002 tarihinde sözlü savunma toplantısı yapılmasına karar verilmiş ve sözlü savunma toplantısı davetiyeleri, 13.12.2001 - 110 14.12.2001 tarihleri arasında Kanun un 46/2 nci maddesi uyarınca ilgililere gönderilmiş, 29.1.2002 tarihinde yapılan sözlü savunma toplantısında, tara flar son savunmalarını yapmışlardır. Rekabet Kurulu, 8.2.2002 tarihinde nihai kararını vermiştir. Anılan Kurul kararı, hakkında soruşturma yürütülen teşebbüsler tarafından iptal istemli açıla n davalar sonucunda, Danıştay 13 . Dairesi'nin; - 15.11.2005 tar ih ve 2005/5653 E., 2005/5496 K. sayılı (Davacı Ege Gübre 120 Sanayi A.Ş. ), - 15.11.2005 tarih ve 2005/5721 E., 2005/5517 K. sayılı (Davacı Gübre Fabrikaları T.A.Ş. ), - 15.11.2005 tarih ve 2005/7387 E., 2005/5502 K. sayılı (Davacı Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. ) - 21.09.2005 tarih ve 2005/5163 E., 2005/4385 K. sayılı (Davacı İstanbul Gübre Sanayi A.Ş. ) kararları ile soruşturma heyeti başkanı olan Kurul üyesinin nihai karar toplantısına katılarak oy kullanmasının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmişti r. 130 Bunun üzerine 15.8.2005 tarih ve 05 -51/785 -M sayılı Kurul toplantısında; mahkeme kararının temyiz edilmemesine karar verilmiştir. Kurul un konu ile ilgili olarak almış ol duğu kararın gereği olarak rapor üzerinde yeniden yapılan incelemeler ve değerle ndirmeler ışığında düzenlenen dosya , 5.1.2006 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 2002 yılında görev yapan Kurul un yapısının da değişmiş olduğu ve bu çerçevede soruşturmacı üyenin halen Kurul da görev yapmadığı da dikkate alınarak, önaraştırma ve so ruşturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma tutanakları, sözlü savunma 140 toplantısının ses kayıtlarının yazılı açılımı, rapo rlar, Danıştay ın iptal karar ı, tüm dosy a münderecatında yer alan bilgi ve belgeleri n incele nmesi sonucunda dört teşebbüs ha kkında karar a bağlanmıştır. Dosya kapsamındaki diğer iki teşebbüs olan Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. ve Türkiye Gübre Sanayi A.Ş. ye ilişkin olarak da Danıştay 13. Dairesi tarafından sırasıyla 28.03.2006 tarih, 2005/5701 E., 2006/1554 K. sayı ve 28.02.2006 tarih ve 2005/5669 E., 2006/1226 K. sayı ile soruşturma heyeti 11-04/64 -26 4 başkanı olan Kurul üyesinin nihai karar toplantısına katılarak oy kullanmasının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptal kararı verilmiştir. 150 Toros Gübre, Danıştay 13. Dairesi nin ipta l kararı üzerine temyiz başvurusunda bulunmuş ve Danıştay ın kararında soruşturmacı üyenin karara katılmış olmasının iptal sebebi olarak gösterilmiş olduğunu, dava dilekçelerinde belirtilen diğer şekle ve esasa ilişkin aykırılıkların değerlendirilmediğin i, bu nedenle iptal kararının eksik inceleme ile malul olduğu nu iddia etmiştir. Rekabet Kurulu nun 15.8.2005 tarih ve 05 -51/785 -M sayılı kararı gereğince, soruşturmacı üye nedeniyle verilmiş olan iptal kararlarına karşı temyiz yoluna başvurulmaması öngörül müş olduğu halde, Başkanlığın 29. 6.2006 tarih ve 171 sayılı yazısı gereğince karşı taraf temyiz yoluna başvurmuş olduğundan, Kurumumuz 160 tarafından da aynı karara ilişkin olarak temyiz başvurusu yapılmıştır. Tügsaş A.Ş. de aynı şekilde, Danıştay 13. Daires i nin iptal kararı üzerine temyiz yoluna başvurmuş ve 4054 sayılı Kanun un 55 inci maddesi gereğince idari para cezasının ödenmiş olduğunu, iptal kararı üzerine, ödenmiş olan para cezasının faiziyle birlikte kendilerine geri ödenmesi gerektiğini ifade etmi ştir. Danıştay ın iptal kararı, yukarıda belirtilen gerekçeyle Kurumumuz tarafından da temyiz edilmiştir. Bu iki teşebbüse ilişkin olarak yeniden karar alınmasını teminen konuya ilişkin 12.7.2007 tarihli Bilgi Notu 16.7.2007 tarih, REK.0.05.00.00 -110/135 sayılı 170 Başkanlı önerge si ile Rekabet Kurul unda görüşülmüştür. Rekabet Kurul u önaraştırma ve soruşturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma tutanakları, sözlü savunma toplantısının ses kayıtlarının yazılı açılımı, rapo rlar, Danıştay ın iptal karar ı, tüm dosy a münderecatında yer alan bilgi ve belgeleri inceleyerek 26.7.2007 tarih ve 07-62/738 -266 sayı lı kararla Toros Gübre hakkında bir kez daha idari para cezası kararı vermiştir. Ancak anılan Kurul kararı, Gerekçeli Karar ın İnceleme ve Değerlendirm e bölümünde Toros Gübre ye ait tespit ve deliller gösterilmekle birlikte, Gerekçe ve Hukuki Dayanak başlıklı bölümünde, diğer teşebbüslerin eylemlerine yer verilmesine rağmen, Toros Gübre nin eylemleri konusunda hiçbir bilgi ve açıklama bulunmadığı gere kçesiyle, 180 Danıştay 13. Dairesi tarafından 30.11.2010 tarih 2007/16096 E. 2010/8161 K. sayılı kararla bir kez daha iptal edilmiştir . Bu nedenle Toros Gübre ye ilişkin olarak bir kez daha karar alınmasını teminen hazırlanan 07.01.2011 tarihli Bilgi Notu , 14.01.2011 tarih, REK.0.05.00.00 -110/12 sayılı Başkanlık Önergesi ile Rekabet Kurul unda görüşülmüştür. Rekabet Kurulu , önaraştırma ve soruşturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma tutanakları, sözlü savunma toplantısının ses kayıtlarının yazılı a çılımı, raporlar, Danıştay ın iptal kararı, tüm dosya münderecatında yer alan bilgi ve belgeleri inceleyerek 19.01.2011 tarih ve 11 -04 sayılı toplantısında nihai kararını vermiştir. 190 H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ Yapılan incelemeler ve teşebbüslerin savunmalar ı ışığında; soruşturmaya konu teşebbüslerin, Standart Satış Şartnamesi adlı yazılı anlaşma metni ile toplu gübre satış ihalelerine katıldıkları kuruluşlara karşı uygulayacakları her türlü satış koşulunu belirlemeleri, 15.10.1996 tarihinde, Standart Satış Şartnamesi nin kapsamının genişletilmesi, bayi pazarını kontrol etmek amacıyla ortak izleme 11-04/64 -26 5 grubunun kurulması gibi rekabeti bozma ve kısıtlama amacını taşıyan hususlarda anlaşma yapmaları, 1998 -2000 yılları arasında gübre satış fiyatlarını anlaşarak 200 tespit etmeleri, Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. gibi kuruluşların gerçekleştirdiği toplu gübre alım ihalelerinde uyumlu eylem halinde belli bölgeleri ve dolayısıyla bu bölgelerde tedarik edilen miktarları paylaşmala rı ve 1998 yılında Gübre Üreticileri Derneği bünyesinde yapılan toplantıda ithalatçı kuruluşların faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik olarak anlaşmaları, eylemlerini gerçekleştirerek 4054 sayılı Kanun un 4 üncü maddesini ihlal etmeleri nedeniyle söz konus u teşebbüslere Kanun un 16 ncı maddesi gereğince idari para cezası uygulanması ve gübre sektöründe rekabetin kısıtlanmasının, milli gelirden en az pay alan tarımsal kesime olan etkileri göz önüne alındığında sektörde rekabetin yeniden tesisi için düzenleme ler yapılması 210 gerektiği ifade edilmektedir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili Pazar I.1.1. İlgili Ürün Pazarı Gübreler, tek besinli ve çok besinli (kompoze) olmak üzere iki temel gruba ayrılmaktadır. Tek besinli gübreler, içinde bitki besin ma ddelerinden azot, fosfor 220 ve potasyum elementlerinden yalnızca birini bulunduran ürünler olarak tanımlanmaktadır. Kompoze gübreler ise bu üç elementten ikisini ya da üçünü bulunduran gübrelerdir. Tek besinli gübreler kendi aralarında azotlu, fosforlu ve potasyumlu gübreler şeklinde sınıflandırılmaktadır. Kompoze gübrelere örnek olarak NP (20.20.0), NPK (15.15.15), 18.46.0 (DAP), 25.5.10, 25.5.0, 8.24.8, 26.13.0 gibi gübre çeşitleri söylenebilir. Azotlu gübrelere örnek olarak %46 azot içeren üre gübresi, %26 azot içeren CAN (AN26) gübresi ve %20 -21 azot içeren AS21 gübresi verilebilir. Fosforlu gübrelerin en fazla kullanılanı Triple Süperfosfattır (TSP veya %43 P2O5). Potasyumlu gübreler başlığı altında potasyum sülfat (PS) ve potasyum nitrat (PN) gibi gübrele r bulunmaktadır. 230 İlgili ürün pazarı, ürünün karakteristik özellikleri, fiyatı ve kullanım amacı itibarıyla tüketici tarafından ikame edilebilir bütün mal ve/veya hizmetleri kapsamaktadır. Bu bağlamda ilgili ürün pazarının tespit edilebilmesi bakımından mu htelif gübre çeşitleri arasında gerek talep yönünden, gerekse arz yönünden ikame edilebilirliğin ortaya konulması gerekmektedir. I.1.1.1. Talep Yönünden İkame Edilebilirlik Gübre kullanıcıları, yetiştirecekleri bitkinin özelliklerini, laboratuvar çalışma ları 240 sonucunda ortaya çıkan toprağın besin gereksinimini ve bölgenin iklimi gibi unsurları göz önünde bulundurarak kullanacakları gübre türünü belirlemektedirler. Tek besinli gübreler başlığı altındaki ana türlerin farklı kullanım alanları, yöntemleri ve z amanları bulunmaktadır. Azotlu gübreler ilkbaharda, fosforlu gübreler ve kompoze gübreler ise her iki mevsimde de kullanılmaktadır. Ayrıca azotlu gübreler bitkinin üst gövdesinin gelişimi üzerinde, potasyum bitkinin dayanıklılığı üzerinde, fosfor ise ürem e organları üzerinde etkilidir. Bu bağlamda, yalnızca ana türler kapsamındaki gübrelerin birbirlerinin yerine kullanılması söz 11-04/64 -26 6 konusu olabilmektedir. Örneğin, toprağın azot gereksinimi, %46 azot içeren üre kullanımı ile giderilebileceği gibi, daha az azot içeren amonyum sülfat 250 gübresinden daha fazla miktarda kullanılarak da giderilebilir. Toprağın tek besine gereksinimi olduğu durumlarda, bu gereksinimin söz konusu elementi yeterli miktarda içeren bir kompoze gübre ile de giderilebileceği düşünülebilir. An cak kompoze gübrelerin böyle kullanımı, tüketiciye toprağın ihtiyacı olmayan bir elementin maliyetine katlanma yükünü getireceği gibi, fazladan bir besin maddesini vermek diğer besin maddelerinden toprağın yeterince faydalanamaması sonucunu doğuracaktır. Sonuç olarak; ana gübre türlerinin kendi (azotlu, fosforlu, ve potasyumlu gübreler) 260 içinde talep yönünden ikamesi mümkünken, farklı ana türlerin, azotlu ve kompoze gübreler gibi, aralarındaki ikamenin söz konusu olmadığı görülmektedir. I.1.1.2. Arz Yönü nden İkame Edilebilirlik Herhangi bir ürünün üretim sürecinin, önemli bir masraf ve zaman gerektirmeden kolayca başka bir ürünün üretim sürecine dönüştürülebilmesi, bu ürünlerin aynı pazarda sayılmalarını destekleyen bir unsurdur. Raportörlerce g übre paza rında etkinlik gösteren firma temsilcileriyle yapılan görüşmelerden, aynı tek besinli gübre türlerinin birini veya birkaçını üreten bir firmanın bu gruptaki diğer gübre 270 türlerini üretmesinin zor olmadığı anlaşılmaktadır. Kompoze gübrelerde karışım oranları değiştirilerek yeni çok besinli ürünlerin üretilmeye başlanması daha da kolaydır. Öte yandan, farklı tek besinli gübre türlerinin üretim süreçlerinin kendi aralarında ve kompoze gübrelerin üretim süreçlerine göre önemli farklılıklar içermesi, bu türler ar asındaki arz esnekliğinin sıfıra yakın olduğunu göstermektedir. Örneğin, yalnızca azotlu gübre üreten bir işletmenin fosforlu ya da kompoze gübre üretmeye başlaması için yeni bir üretim tesisi gereklidir. Talep yönlü ikame edilebilirlik ve arz yönlü ikame edilebilirlik çerçevesinde yapılan değerlendirmeler ışığında, tek besinli gübrelerden olan azotlu, fosforlu ve 280 potasyumlu gübrelerin birbirlerinden ve bu elementlerden en az ikisini içeren kompoze gübrelerden kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından ay rıldığı anlaşılmaktadır. Bu itibarla, azotlu gübreler, fosforlu gübreler, potasyumlu gübreler ve kompoze gübrelerin ayrı pazarlar oluşturduğu görülmektedir. İlgili ürün pazarını, gübre üreticisi kuruluşlar tarafından üretilerek ya da ithal edilerek, bayil erine, toplu alım ihalesi yapan kuruluşlara dağıtım ve satışı yapılan ve her birinin ayrı bir pazar olarak değerlendirilmesi gereken azotlu, fosforlu, potasyumlu ve kompoze gübre çeşitlerinin oluşturduğu sonucuna varılmıştır. 290 Soruşturma nın esas konuların ı oluşturan fiyat tespiti , pazar paylaşımı gibi hususların değerlendirilmesinde, soruşturmaya taraf olan teşebbüslerce üretilen/dağıtılan ve ilgili ürün pazarlarını oluşturan gübre çeşitlerinin fazla sayıda olması nedeniyle; Türkiye de en fazla tüketil en gübre türleri olan DAP, NP 20.20.0, AS21, AN33, CAN26, üre gübre çeşitleri, soruşturmadaki analiz ve değerlendirmeler için örnek olarak seçilmiştir. 11-04/64 -26 7 I.1.2. İ lgili Coğrafi Pazar 300 Gübre pazarında üretici/dağıtıcı olarak etkinlik gösteren söz konusu te şebbüslerin bayi ağları yoluyla, toplu alım yapan kuruluşların ihalelerine girmek suretiyle, sanayi kuruluşlarına yönelik satışlarıyla tüm Türkiye de gübre satışı gerçekleştirdikleri görülmektedir. Gübre, üretim tesislerinden ve depolardan satış noktalar ına taşınmaktadır. Deniz taşımacılığı yerine, dağıtımın çoğunun kara yoluyla yapılması tercih edilmektedir. İGSAŞ dışındaki, gübre üretici/dağıtıcısı kuruluşlar, navlun maliyetlerini ortalama olarak hesaplamakta ve ülke genelinde çoğunlukla aynı fiyat uygu lanmaktadır. Toros Gübre, Ege Gübre, TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ ve BAGFAŞ bayilerine olan 310 satışlarını nakliye dahil (CİF)1 olarak yapmaktadırlar. İGSAŞ ise, satışını yaptığı gübreleri fabrika ve depolarından teslim esasına göre (FOT)2 yapmaktadır. Bu durum, kendi iç inde homojen rekabet koşullarının geçerli olduğu bölgesel pazarlardan söz edilmesine yol açacak kadar etkili değildir. Bu şekilde, üretim tesisine yakın bölgelerdeki alıcılara uygulanan fiyatın bir kısmı, uzak bölgelerdeki tüketicinin alım fiyatı içindeki navlun maliyetinin bir bölümünü karşılamaktadır. Yukarıdaki açıklamalar ışığında; gübre taşıma maliyetlerinin firmaların ülkenin farklı bölgelerindeki tüketicilere ulaşabilmesini önleyecek nitelik ve düzeyde olmaması, fiyatların ülke genelinde yeknesaklı ğı, gübre üretici/dağıtıcılarının 320 bölgesel pazarlara sahip olmamaları ve gübrenin uzun mesafelere taşınabilir özellikte olması hususları dikkate alınarak, ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak kabul edilmiştir. I.2. YAPILAN TESPİTLER ve ULAŞILAN DELİLLER İLE BUNLARA İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER I.2.1. FİYAT TESPİTİ Dosya mevcudunda yer alan bilgilere göre; Gübre üreticileri arasında, Gübre 330 Üreticileri Derneği (GÜD) çatısı altında sık sık toplantılar yapılmaktadır. Toplantılar, Derneğin Yönetim Kurulunu oluşturan 6 gübre üreticisi teşebbüsün genel müdür veya yönetim kurulu başkanları seviyesinde gerçekle ştirilmektedir. 26.1.1998 - 24.11. 2000 tarihleri arasında GÜD Yönetim Kurulu, toplam 25 toplantı yapmıştır. Toplantı tarihlerine ilişkin t ablo aşağıda verilmiştir: 340 1 Sektörde, alıcının deposunda teslim (mal bedeli n avlun ve sigorta dahil) fiyatı anlamında kullanılmaktadır. 2 Sektörde, satıcının fabrika ve/veya deposunda kamyon üzerinde teslim fiyatı anlamında kullanılmaktadır. 11-04/64 -26 8 TARİHLER TOPLANTILARIN YERLERİ 26.01.1998 Dernek Merkezi/Ankara 19.02.1998 Dernek Merkezi/Ankara 10.03.1998 Dernek Merkezi/Ankara 20.03.1998 Dernek Merkezi/Ankara 21.04.1998 Dernek Merkezi/Ankara 03.06.1998 Dernek Merkezi/Ankara 09.06.1998 BAGFAŞ/İstanbul 14.07.1998 Dernek Merkezi/Ankara 02.09.1998 Dernek Merkezi/Ankara 09.10.1998 Toros Gübre/İstanbul 20.11.1998 Dernek Merkezi/Ankara 24.12.1998 Dernek Merkezi/Ankara 03.02.1999 Dernek Merkezi/Ankara 03.05.199 9 Dernek Merkezi/Ankara 28.05.1999 Toros Gübre/İstanbul 02.07.1999 Toros Gübre/İstanbul 15.10.1999 Dernek Merkezi/Ankara 11.11.1999 Dernek Merkezi/Ankara 19.01.2000 Dernek Merkezi/Ankara 23.02.2000 Dernek Merkezi/Ankara 29.03.2000 Dernek Merkezi/Ank ara 17.05.2000 Dernek Merkezi/Ankara 16.10.2000 Dernek Merkezi/Ankara 24.11.2000 Dernek Merkezi/Ankara Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde Toros Gübre de bulunan, Toros Şirketleri 1996 Yılı Yönetim Toplantıları başlıklı ve 25.4.1996 tarihli belgede, Toros Gübre Yönetim Kurulu Başkanı Erhan Öner in başkanlığındaki toplantıda yapılan görüşmelerden birisine yer verilmektedir: 350 Kompoze gübre olayının tüm şirketlerin menfaatleri ile ilgili olduğu dikkate alınarak kompoze üretimin azaltılması yön lü bir teklifin belli bir asgari müşterekte buluşulabileceği düşünülerek, Dernek toplantısına getirilmesi istendi. İGSAŞ ta tespit edilen 15.10.1996 tarihli belgede ise aynen Bayi Pazarında; Herhangi bir kuruluş bayisine diğer bir kuruluşun bayilik verm emesi, Kuruluşların ilan ettiği fiyata sadık kalarak fiyat değişikliklerinden birbirlerini haberdar etmesi, ifadeleri yer almaktadır. Toros Gübre, Ege Gübre, İGSAŞ, TÜGSAŞ, BAGFAŞ ve GÜBRETAŞ ın üst düzey yöneticilerinin katıldığı ve GÜD de yapılan bir ko misyon toplantısında alınan bu karardan, söz konusu gübre üreticilerinin 1996 yılından 360 itibaren, fiyat tespitine başlangıç sayılabilecek bir işbirliği içerisinde olduğu anlaşılmaktadır. Toros Grubu Şirketleri nin, Yönetim Kurulu Başkanı Erhan Öner in başk anlığında 12.12.1997 tarih ve 20 No lu toplantısına ilişkin tutanağa ait bir belgede yer alan; Gübre üreticileri ile görüşme ve müzakarelerin dernekte yapılması, Rekabet Kurulu konusunun dikkate alınması istendi. ifadesinden açıkça görüldüğü üzere, Toros Gübre nin en üst düzey toplantısında, gübre üreticileri arasında Dernek dışı toplantılar yapılabildiği anlaşılmıştır. Ayrıca, Erhan Öner in daha 1997 yılında, 370 11-04/64 -26 9 Rekabet Kurulu nun atanıp göreve başlamasıyla birlikte, bu konuda uyarı yapması dikkat çekicidi r. TÜGSAŞ ta bul unan ve GÜD de yapılan 20.11. 1998 tarihli toplantıya ait olan belgeden 1999 İlkbahar dönemi azotlu gübre fiyatları nın resmi olmayan gündemi oluşturduğu anlaşılmıştır. Yukarıda yer verilen belgelerden GÜD de, gübre üreticilerinin fiyat t espitine yönelik işbirliğini sağlayan toplantılar düzenlendiği söylenebilir. 380 Fiyat tespiti iddialarının analizinde; soruşturma tarafı olan gübre üreticilerinin bayilerine gübre satışlarında en çok sattıkları DAP, CAN, AN33, AS21, üre ve NP (20.20.0) gübre çeşitlerinin liste ve fatura fiyatları esas alınmıştır. Analizlerde kullanılan satış fiyatları, İGSAŞ ın fiyatları dışında CİF fiyatlardır. Başka bir ifadeyle, gübre üreticisi teşebbüsün nakliye dahil, bayiye teslim satış fiyatlarıdır. İGSAŞ ın fiyatları FOT fiyatlardır. İGSAŞ ın gübre satış fiyatlarının diğer gübre üreticilerinin fiyatlarıyla karşılaştırılması amacıyla, GÜBRETAŞ ın yaklaşık nakliye maliyetleri kullanılarak İGSAŞ ın CİF gübre satış fiyatları elde edilmiştir. I.2.1.1. Fiyat Tespiti (1998 Yılı) 390 Raportörlerce GÜD ü n Ankara daki merkezinde yapılan yerinde incelemede elde edilen, Dernek Genel Sekreteri Fevzi Gönen in el yazısıyla aldığı notlar bulunan, 10.3. 1998 tarihli beş sayfalık belgede aşağıdaki ifadeler yer almaktadır: Madde 2: Sn. Gö kan3: Talep artışı var. Fiyatlar düşük kaldı. Fiyatta ortak noktaya gelmeliyiz. Tüketim arttı, iklim ve çiftçinin elinde para var. Sn. Güray4: Talep çok fazla. Sıkıştık. Nisan 15 e kadar devam edecektir. Traderler 400 çekildi piyasadan. İthal ediyoruz, zararı na satıyoruz. Zam yapmak zorundayız. Sn. Vural5: Zammı yaparken bir prosedürden geçtik. Fiyat ayarlamak zorundayız ve çabuk yapmak gerekiyor. Dışarıda mal yetersiz. Arzda bir (...) olabilir mi? Sn. Çakın6 : İletişim çok önemli. Sn. Yılmazcan7:Sıkışıklığa genelgenin gecikmesi sebep oldu. Gerçeğin ne olduğu Nisan ortasında belli olur. Sn. Gökan: Avansın fiyata etkisi olabilir. Ancak avans olmazsa üretimde olmaz. 410 Sn. Vural: Avans sistemi tüketimi artırıyor, üretimin güvencesidir. . 3 Toros Gübre ve Kimya Endüstrisi A.Ş. Genel Müdürü 4 İGSAŞ Genel Müdürü 5 TÜGSAŞ Genel Müd ürü 6 Ege Gübre Genel Müdürü. 7 GÜBRETAŞ Genel Müdür Yardımcısı. 11-04/64 -26 10 Sn. Gökan: TKK 8nin b ayi olması durumu üreticiler için çok tehlikeli, sistemi allak bullak eder. Bayilerimiz ile TKK ya verdiğimiz fiyat farklı ve TKK bundan rahatsız. Piyasada yüksek kalmalarını Kabul edemiyorlar, bizden biliyorlar. Bu noktayı TKK ile ele alacağız ve yaklaşma sağlanacak. 420 1. toplantı: 21/4/1998 2. toplantı: 26/5/1998 Bir dahaki toplantı gündemi, TKK, toplantı öne alınabilir. - TKKMB9 Yönetim Kurulu Başkanı ve yetkilileriyle yapılacak görüşme doğrultusunda değerlendirilmek üzere Kuruluşunuz ürünlerinin bayilere ca ri satış fiyatlarının Derneğimize bildirilmesine, 430 - TKKMB Yönetim Kurulu Başkanı ve yetkilileriyle yapılacak görüşmelerin müzakere edileceği toplantı 20 Mart Cuma saat 10.00 veya 14.00 Aşağıda yer verilen ve GÜBRETAŞ ta bu lunan belgedeki notlar, 10.3. 1998 de yapılan Dernek toplantısına aittir: GÜD DOSYASI 1. İlkbahar Gübre Sezonunun genel bir değerlendirmesi 440 EG10 - Talep artışı var - Bazı ürünlerde fiyatlar düşük kaldı - Tüketim arttı - Klimatolojik etken/Mevsim erken geldi - Bayi ... devre dışı kal dı. Az ithalat yapılıyor. FG11 - Ürede talep fazlası var - Satış Fiyatı ithal maliyeti - Ürede fiyat artışı yapacağız 450 O12 - Ruslar/Romanya kapasiteleri sınırladı - Avans kapatma konusunda TÜGEM e yazı yazılması - Tarım Bakanlığı El Kitabı Gübre Kullanım Miktarları Dilek ve Temenniler TKK Bayilik talepleri var TKK Yön 460 8 Tarım Kredi Kooperatifleri 9 Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği 10 Esin Gökan, Toros Gübre Genel Müdürü. 11 Feridun Güray, İGSAŞ Genel Müdürü. 12 Osman Yılmazcan, GÜBRETAŞ Genel Müdür Y ardımcısı. 11-04/64 -26 11 Fiyatlardan rahatsız TKK ya mal satmanın marjinal maliyet - 2 $ Damga vergisi - 1 $ Torba baskı - teminat - cezalar 470 Doğal olarak 7/8 $ fark var - Toplu alımların riski Fiyat yüksek olup Raportörlerce Bandırma Gübre Fabrikaları A.Ş. de yapılan yerinde incelemede; GÜD de yapılan 10.3. 1998 tarihli toplantıda, BAGFAŞ Genel Müdürü Kemal Gençer tarafından alınmış olan notlar şu şekildedir: 10.3.1998 480 Toros Gübre:talep artışı Fiatlandırm a Tüketim arttı/öne geldi iklimde değişiklik destekleme ödemelerinin gerçekleşmesi İGSAŞ:100.000 t açık 40.000 t ithalat gerçekleşmesi zor. Nisan 15 e kadar üre talebi devam edecek İthal/satış fiatı dengesi (Üre) 490 TÜGSAŞ Kompoze:25.000.000 TL peşin Esin H. Avans üretime devam garantisi *TKK şartnamesi düzenlemesi 3) 27 Kasım 1997 genelgesi Geçici avans/Kesin avans -uygulamaya açıklık getirelim Avans talep revizesi *Tarımda el kitabı (Tarımda el kitabı) 500 Yukarıda yer verilen belgelerde; 10.3. 1998 tarihli GÜD toplantısında, gübre üreticisi altı teşebbüsün genel müdürleri arasında gübre fiyatlarının konuşulduğu görülmektedir. Nitekim, destekleme ödemelerindeki gecikmelerin gübre satış fiyatlarına yansıtılması suretiyle yapılan rekabet ihlaline ilişkin aşağ ıdaki tespitlerde bulunulmuştur: Toros Gübre tarafından İGSAŞ Genel Müdürü Feridun Güray a gönderilen 15.4.1998 tarihli iki sayfalık faks mesajının ilk sayfasında, 1998 yılı ikinci 3 aylık 510 11-04/64 -26 12 (Nisan, Mayıs, Haziran) destekleme ödeme tutarlarına yer verilmekt edir. Söz konusu belgenin ikinci sayfasında, Destekleme Ödemelerindeki Gecikmelerin Fiyatlara Yansıtılması başlığı altında, gübre çeşitleri bazında peşin satış fiyatları verilmiş ve destekleme ödemelerinin 1, 1.5 ve 2 ay gecikmesi durumunda, aylık %8 gec ikme tutarı ile destekleme miktarlarının çarpılması sonucunda rakamın eski satış fiyatlarına eklenmesi ile oluşan yeni satış fiyatlarının hesaplanması gösterilmiştir. Yukarıda yer verilen, raportörlerce İGSAŞ ta bulunan 15.4. 1998 tarihli Destekleme Ödeme lerindeki Gecikmelerin Fiyatlara Yansıtılması başlıklı 520 belgenin aynısı, GÜBRETAŞ ta da bulunmuştur. İGSAŞ ve GÜBRETAŞ ta bulunan bu belgelerde yer verilen ve destekleme ödemesinin 1.5 ay gecikmesi durumunda uygulanacak yeni gübre satış fiyatlarından bazı larının TL./kg. olarak değerleri şunlardır: DAP=49,500 20.20.0=31,500 Üre=28,000 CAN=23,500 530 AN33=27,500 Bu belgedeki fiyatların (TL/kg) gübre üreticileri tarafından uygulandığı, aşağıda yer verilen fiyat artış tarihleri ve rakamlarından görülmektedir; - Toros Gübre ve BAGFAŞ 16.4. 1998 tarihinde; DAP fiyatlarını 49,500 TL. ye, üre fiyatlarını 28,000 TL. ye, CAN fiyatlarını 23,500 TL. ye, 20.20.0 gübresi fiyatlarını 31,500 TL. ye, AN33 gübresi fiyatlarını 27,500 TL. ye çıkarmışlardır. - GÜBRETAŞ 22.4. 1998 tar ihinde; üre gübresi fiyatını 28,000 TL. ye, DAP gübresi 540 fiyatını 49,500 TL. ye, AN33 fiyatını 27,500 TL. ye, 20.20.0 gübresi fiyatını 31,500 TL. ye yükseltmiştir. - Ege Gübre, 21 .4.1998 tarihinde; 20.20.0 gübresi fiyatını 31,500 TL. ye ve AN33 gübresi fiyat ını 27,500 TL. ye çıkar mıştır. Aynı teşebbüs, 18.4. 1998 de DAP gübresi için f iyatını 49,500 TL. ye, 23.4. 1998 de üre gübresi fi yatını 28, 000 TL. ye, 16.4. 1998 de CAN gübresi fiyatını 23,500 TL. ye yükseltmiştir. - İGSAŞ ve TÜGSAŞ ın 1998 yılı Nisan -Mayıs a ylarındaki fiyat hareketlerine bakıldığında, söz konusu fiyatların uygulamasına ilişkin artışlar görülmemektedir. 550 Teşebbüslerin söz konusu fiyat tespitine yönelik anlaşmalarının, fatura fiyatlarındaki uygulamalarını; - BAGFAŞ; 559 adet fatura (20.20.0, 31, 500 TL.), 634 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), 2061 adet fatura (CAN, 23,500 TL.), 65 adet fatura (AN33, 27,500 TL.), 138 adet fatura (Üre, 28,000 TL.), 11-04/64 -26 13 - Toros Gübre; 925 adet fatura (20.20.0, 31,500 TL.), 364 adet fatura (CAN, 23,500 TL.), 229 adet fatura ( DAP, 49,500 TL.), 220 adet fatura (AN33, 27,500 560 TL.), 599 adet fatura (Üre, 28,000 TL.), - GÜBRETAŞ; 131 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), 289 adet fatura (20.20.0, 31,500 TL.), 84 adet fatura (Üre, 28,000 TL.), - Ege Gübre; 143 adet fatura (AN33, 27,500 TL.), 739 adet fatura (20.20.0, 31,500 TL.), 67 adet fatura (CAN, 23,500 TL.), 310 adet fatura ( Üre, 28,000 TL.), 76 adet fatura (DAP, 49,500 TL.), şeklinde görmek mümkündür. 570 GÜD Genel Sekreteri Fevzi Gönen in Dernek Yönetim Kurulu Başkan ve üyelerine gönderdiği 16.4.1998 tarih ve 98/0556 sayılı yazıda, 21.4. 1998 tarihinde Dernek Merkezinde yapılac ak toplantının gündemi yer almaktadır. Söz konusu gündem maddesi, Destekleme ödemeleri ile ilgili olarak ortaya çıkan sorunların görüşülmesi. şeklindedir. Yazının ekinde, gübre üreticisi kuruluşların Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ndan talep ettiği ve aldı ğı avans miktarlarının gösterildiği bir tablo yer almaktadır. Tablonun incelenmesinden, gübre üreticilerinin henüz alamadıkları destekleme avansları ile ilgili çalışmalar yaptıkları gö rülmektedir. Bu belge, 15.4. 1998 tarihli belge ile birlikte ele alındığı nda, gübre üreticilerinin 580 destekleme avanslarının geciktiği dönemlerde, bu gecikmelerin gübre satış fiyatlarına yansıtılmasına ilişkin ortak fiyat tespiti çalışmaları yaptığı anlaşılmaktadır. İGSAŞ ve GÜBRETAŞ ta bulunan 15.4. 1998 tarihli belgelerdeki yen i satış fiyatlarının, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege Gübre tarafından aynı tarihlerde uygulanmasının tesadüf olamayacağı açıktır. Destekleme ödemelerindeki gecikmelerin fiyatlara nasıl yansıtılacağına ilişkin hususta ayrıntılı bir finansal çalışma ya pılmış olması da dikkate alındığında; söz konusu belgenin, zımni olarak kabul edilmiş bir fiyat tespiti anlaşması olduğu açıktır. 590 Bu çerçevede, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Ege Gübre nin 15 .4.1998 tarihli belgede yer alan fiyatları uygulayarak, zımni olarak kabul ettikleri bir fiyat tespiti anlaşması yaptıkları ve söz konusu teşebbüslerin Kanun un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri sonucuna varılmıştır. GÜBRETAŞ ta bulunan 20.4. 1998 tarihli belgeden, gübre üreticilerinin TKK MB ile fiyat uyumlaştırması yapmak suretiyle fiyat tespiti yaptıkları anlaşılmıştır. Söz konusu belgeden yapılan alıntılar aşağıda yer almaktadır: 600 1998 SONBAHAR DÖNEMİ TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü 1. KRONOLOJİ 20 Mayıs TKK İhale duyurusu 05 Haziran Teklif Zar flarının açılması 15 Haziran Açık Eksiltme 11-04/64 -26 14 30 Haziran Açık Eksiltme 05 Temmuz Üreticilerin 1.kademe sonbahar fiyatlarını açıklaması 610 15 Ağustos Üreticilerin TKK uyumlu 2. kademe sonbahar fiyatlarını açıklaması 31 Ağustos TKK nın sonbahar fiyatlarını açıklam ası 2. İHALEDE UYULMASI İSTE NEN ŞARTLAR 3. ÜRETİCİLERİN 1.KADEME SONBAHAR FİYA TLARI Üreticiler, TKK ihalesinde oluşan 90 gün vadeli USD bazlı fiyatları yukarıda verilen tarihteki kur ile çarparak toplam satış fiyatını bulur ve KDV sini ekledikten sonra destek lemesini düşerek bayiye satış fiyatını tespit ederler. KDV dahil destekleme hariç bayiye satış fiyatları, aşağıda verilen fiyat ilişkileri dikkate alarak yeniden 620 düzenlenir. Gübreler arası bayiye satış fiyatı ilişkisi aşağıda verilen minimum değerlerin üstünde olmalıdır. DAP/NP20.20.0 :1.45 AN/CAN : 1.15 ÜRE/CAN :1.20 4. ÜRETİCİLERİN TKK UYUMLU 2. KADEME SONBAHAR FİY ATLARI Üreticiler, TKK ihalesinde oluşan 90 gün vadeli USD bazlı fiyatları %3 artırır. Eylül 630 başı tahmini kuru ile çarparak toplam satış fiya tını bulur ve KDV sini ekledikten sonra desteklemesini düşerek bayiye satış fiyatını tespit eder. KDV dahil destekleme hariç bayiye satış fiyatları, yukarıda verilen fiyat ilişkileri dikkate alınarak yeniden düzenlenir. Böylece üreticilerin bayiye satış fi yatlarının, TKK nın çiftçiye satış fiyatlarının %10 altında oluşması sağlanmış olur. 5. TKK SONBAHAR FİYATLARI TKK, son iki yılda olduğu gibi 90 gün vadeli USD bazlı alış fiyatına yaklaşık %13 ekleyip eylül başı kuru ile çarparak TL/kg birim fiyatını bulur ve KDV sini 640 ekledikten sonra desteklemesini düşerek çiftçiye satış fiyatını tespit eder. KDV dahil destekleme hariç çiftçiye satış fiyatlarını, yukarıda yer verilen fiyat ilişkilerini dikkate alarak yeniden düzenler. Raportörlerce BAGFAŞ ta yapılan yerin de incelemede, 20 Nisan 1998 tarihli 1998 Sonbahar Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü adlı ve yukarıda ayrıntılı şekilde yer verilen belgenin aynısı bulunmuştur. Toros Gübre de bulunan, Fiyat çalışması başlıklı bir diğer belgeden; DA P ve 20.20.0 gübreleri için TKK ve bayi satış fiyatları üzerine hesaplamalar yapıldığı ve 650 belgede yer alan 205,000 TL. lik Amerikan Doları ($) kuru dikkate alındığında söz konusu çalışmanın yaklaşık olarak Şubat -Mart 1998 dönemine ait olduğu anlaşılmaktadı r. Ancak, belgenin en ilginç kısmı, DAP/20.20.0 (Kompoze)= 1.40 düzeyinde bir fiyat oranı içermesidir. Belgenin devamında aynen; DAP/Kompoze fiyat oranı : 1.40 Eylül ve Ekim aylarında ilan edilen fiyatın değişmeyeceği kabul edilmiştir. Aksi halde TÜGSAŞ uyamamaktadır. denilmektedir. 11-04/64 -26 15 Toros Gübre, BAGFAŞ ve GÜBRETAŞ ta bulunan üç belgeden anlaşıldığına 660 göre, gübre üreticileri TKK ya verecekleri fiyatlar ile bayi fiyatlarının eşitlenmesi hususunda ortak çalışmalar yapmışlardır. Ayrıca söz konusu belgeler de, gübre üreticilerinin bayilerine satış fiyatını belirlerken, farklı gübre türleri arasındaki oranları dikkate alacaklarına dair ifadeler de yer almaktadır. Söz konusu teşebbüslerin bayi satış fiyatlarında DAP/20.20.0 satış fiyatı oranları için minimum 1 .40-1.45 gibi bir oranın olup olmadığı 1998 yılı için incelenmiştir. Aşağıdaki tabloda, gübre üreticileri için DAP/20.20.0 satış fiyatı oranlarının ulaştığı alt ve üst seviyeler gösterilmektedir: 670 Üreticiler 1998 Yılı DAP/20.20.0 Fiyat Oranları Toros 1.53-1.77 BAGFAŞ 1.51-1.78 TÜGSAŞ 1.41-1.64 GÜBRETAŞ 1.57-1.77 İGSAŞ 1.77-2.00 Ege 1.57-1.74 Yukarıdaki tablodan görüldüğü üzere, minimum 1.40 olmak üzere söz konusu oranın korunduğu görülmektedir. Gübre üreticilerinin farklı gübre türleri arasındaki satış fiyatlarında benzer oranların görülmesini ve belgelerde yer almasını bir tesadüfe bağlamak zordur. Raportörlerce yapılan yerinde incelemelerde BAGFAŞ, GÜBRETAŞ ve Toros Gübre de bulunan belgeler, TKK nın 1998 Sonbahar İhalesi öncesinde, Toros Gübre, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve Ege Gübre nin arasında, gübre satış fiyatlarının tespit edilmesine yönelik anlaşma yapıldığına işaret etmektedir. Ayrıca söz konusu oranların, gübre üreticileri arasında, bayi satış fiyatlarının hesaplanmasında bir refera ns noktası olarak 680 kullanıldığı ve 1998 yılında, gübre üreticileri arasında yapılan fiyat tespiti anlaşmaları için baz alındığı anlaşılmıştır. Toros Gübre nin Trakya Bölge Müdürlüğü nde raportörlerce yapılan yerinde incelemede elde edilen aşağıdaki belgel er, 1998 yılında gübre üreticilerinin arasındaki diğer fiyat tespiti anlaşmalarının varlığının delilleridir. Toros Gübre nin Pazarlama ve Satıştan sorumlu Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran tarafından Bölge Müdürlerine 18.8.1998 tarihinde saat 11:31 de To ros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan dan alınan bilgi üzerine gönderilen Lotus Notes 690 mesajında aşağıdaki ifadeler yer almaktadır: Kompozeler: Gübre üreten kuruluşların birlikte yaptığı son fiyat artışına BAGFAŞ fiyatlarını değiştirmeyerek katılmamış, belirl i bir süre de katılmayacağını ifade etmiştir. TKK ya eksik satışını bayi piyasasında eritmenin endişesiyle bu yaklaşımını sürdürmektedir. BAGFAŞ ın hareketi kısmen bizi etkilemekte ancak esas olarak bayileri aynı zamanda TÜGSAŞ ve BAGFAŞ bayisi olan GÜBRET AŞ ın satışlarını ciddi bir şekilde etkilediği GÜBRETAŞ tarafından ifade edilmiştir. TÜGSAŞ mevcut rahat stok durumunu göz önüne alarak fiyatta bir oynama düşünmediğini ifade 700 etmiş, GÜBRETAŞ ise önce tonaj büyüklüğüne opsiyon tanıyarak fiyat 11-04/64 -26 16 ayarlamasına g itmiş, dün de kısasa kısas bir yaklaşımla, 20.20.0 fiyatını tonaja bağlı ve kademeli olarak 31.500 -29.500 (500 ton üstü) seviyesine getirmiş, super 20.20.0 de ise yine tonaja bağlı ve kademeli olarak 36.000 -33.500 (500 ton üstü) seviyesine çekmiştir. DAP f iyatını ise tonajdan bağımsız tek fiyat 51.000 olarak belirlemiştir. (FOT 48.800). Bölgesel olarak tonaj büyüklükleri değişkenlik gösterebilir. TKK dan alınan bilgide sonbahar fiyatlarının bakan onayında olduğu ve bugün/yarın çıkması beklendiği ifade edilm iştir. TKK fiyatlarının açıklanmak üzere olduğu şu günlerde liste fiyatlarımızı düşürmeyi 710 uygun görmüyoruz. Ancak gerek BAGFAŞ gerekse GÜBRETAŞ fiyatlarının bayilerimizi zorladığı tüm noktalarda, rakip fiyatlara gerektiğinde tam uyum sağlanarak revize sat ış programına uygun satışların sürdürülmesi, hiçbir şekilde satıştan düşmemek amacıyla gereğinin yapılması konusunda bilgi edinilmesini, Yavuz Kuran ın 27.8.1998 tarihinde saat 14:32 de gönderdiği mesajında aynen; Kime : Bölge Müdürleri Bilgi : Esin Gökan Konu : Gübre Fiyatları hk. 720 TKK fiyatlarının açıklanmış olması itibarıyla piyasadaki fiyat hareketini belirli bir baza yavaş yavaş gelmesi tırmanması beklenmektedir. GÜBRETAŞ ta Pazartesi gününden itibaren belirtilen asgari fiyatlarını uygulam aya alacaktır . denilmektedir. Yavuz Kuran ın, Toros Gübre nin Bölge Müdürlüklerine 4.9.1998 tarihinde saat 730 18:50 de gönderdiği ve 7.9.1998 den geçerli gübre fiyatları konulu Lotus Notes mesajında aynen; 7.9.1998 tarihinden geçerli KDV dahil, devlet des teklemesi hariç, TL/ton olmak üzere bayi satış fiyatlarımız aşağıda verilmiştir. Bağfaş dahil firmalarca genel mutabakat içerisinde uygulamaya geçileceğinden, Pazartesi gününden itibaren hiçbir istisnai uygulamaya girilmemesini rica ederim. Gübre Cinsi Peşin 15 GÜN 740 DAP 53.500.000 -57 55.000.000 20.20.0 33*** *** ******* *** ****.15 33*** *** ****0.000 S.20.20.0 37.000.000 38.000.000 S.15.15.15 37.000.000 38.000.000 CAN 26 22.000.000 25 22.500.000 AN 33 24.000.0 00 24.500.000 A.SÜLFAT 18*** *** ****0.000 ÜRE 28.000.000 30 29.000.000 TSP 44.000.000 45.000.000 750 P.SÜLFAT 65.000.000 67.000.000 11-04/64 -26 17 Pazartesi günü piyasadaki gelişmelerin, diğer firma hareketlerinin yakinen takibini ve bilgi aktarıl masını ayrıca rica ederim. denilmektedir. Bu noktada, 4.9.1998 tarihli bu belgeye bir ekleme yapılacak olursa; 2.9.1998 tarihinde gübre üreticileri, GÜD ün Ankara daki merkezinde toplantı yapmışlardır. Toplantının resmi gündemi aşağıda verilmektedir: GÜNDEM 760 1. Açılış 2. 1998 Sonbahar Gübre Sezonunun değerlendirilmesi 3. Gübre Desteklemeleri hakkında görüş alış -verişi 4. Dilek ve temenniler Mezkur toplantıda, sonbahar gübre sezonunun tartışıldığı görülmektedir. Ancak, raportörlerce İGSAŞ ta tespit edilen, 2.9 .1998 tarihinde (saat 13:20) G ÜD de yapılan bahsi geçen toplantıda alınmış notlar bulunan belge incelendiğinde; 770 GÜNDEM 1. Açılış 2. 1998 Sonbahar Gübre sezonunun değerlendirilmesi ve başkana saldırı 3. Gübre Desteklemeleri hakkında görüş alış -verişi 4. Dilek ve tem enniler 5. . . 780 İ.Kırcı --Özelleştirmedeki sorunlarımız --Oradaki düzen T.K.K 20 15 DAP AS CAN AN Üre P.Sü 37 37 57 21 28 30 30 70 (170 $ alışları) 23 DAP 790 Toros 53500 Ege 53500, 52.5 BAGFAŞ 53500 Tüğ 53500 İgs. 5 0000 48750 Fot Güb. 3500 52250 Toros AS=17500 satılıyor CAN= 22000 AN= 24000 800 11-04/64 -26 18 ifadelerinden, DAP fiyatları ile ilgili fiyat tespiti çalışmalarının yapıldığı anlaşılmıştır. İGSAŞ da bulunan 2.9.1998 tarihli toplantı notunda , özellikle BAGFAŞ ın karşısında yer alan 53,500 TL. lik DAP fiyatı ilginçtir. Bunun sebebi ise, BAGFAŞ ın 2.9.1998 tarihinde DAP ı 49,500 TL./kg.dan satıyor olmasıdır. 4.9.1998 tarihli belgedeki, Bağfaş dahil firmalarca genel mutabakat içerisinde uygulam aya geçileceğinden ifadesi, kompoze gübrelerdeki fiyat artışına bir süre katılmayan BAGFAŞ ın anlaşmaya katılacağını 2.9.1998 de kabul ettiğini ve DAP fiyatını Dernek toplantısından bir gün sonra, yani 3.9.1998 tarihinde, 53,500 TL. ye ve 20.20.0 fiyatını 33,500 TL. ye yükselttiğini göstermektedir. 810 Yavuz Kuran tarafından Toros Gübre nin Bölge Müdürlüklerine gönderilen 21.9.1998 tarihli (saat 13:11 de) mesajda şu ifadeler yer almaktadır: Bazı bölgelerde GÜBRETAŞ ın 31.000 TL. den kompoze verdiği duyumla rı alınmaktadır. Bu tür rahatsızlık hissedilen yöre bayilerine, bayileri satıştan düşürmemek/GÜBRETAŞ a talebi kaydırmamak/ ve diğer üreticilere fiyatı indikleri sürece Toros un da aynı seviyelere geleceğini özellikle vurgulamak açısından, bugün rekabet iç in gerekli fiyatları verebilirsiniz. 820 Bu akşam yarın ki Şeker fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara da tüm üreticiler toplanıyoruz. Gerek şeker fab. Gerekse ve daha önemlisi bayi piyasası fiyatları üzerine bir kez daha uzlaşma ortamı yaratıl ması için toplantı yapılıyor. Gelişmeler yarın tüm bölgelere iletilebilecektir. 21.9.1998 tarihinde gübre üreticilerinin yaptığı herhangi bir Dernek toplantısı bulunmadığından, bu biraraya gelişin, gizli bir toplantı olduğu açıktır. Yavuz Kuran tarafınd an 23.9.1998 tarihinde saat 13:35 de Bölge Müdürlüklerine gönderilen yazıda aynen: 830 Konu:Bayi fiyatları hk. Pazartesi Ankara da Gübre üreticisi kuruluşların genel müdürleri ile yapılan toplantıda bayi pazarındaki şu anki gereksiz rekabetin sona erdirilme si konusunda tekrar mutabakat sağlanmıştır. TÜGSAŞ ın bayilere son sirküleri (25 gün ve 40 gün vade) 25 Eylül e kadar geçerli olduğundan, 28 Eylül Pazartesi gününden itibaren tüm firmaların birlikte daha önce mutabık kalınan ancak uygulanamayan fiyatlara - geçmesi kararı alınmıştır. 840 Bilgi edinilmesini, Pazartesi yeni fiyatlara geçilecek şekilde bayi sipariş dengesinin ayarlanmasını, bir terslik olmadığı sürece de Pazartesi kesin olarak yeni fiyatların uygulanmasını rica ederim. Ayrıca GÜBRETAŞ tan belli n oktalardaki son 31.000 ve 51.000 fiyat uygulamasından vazgeçmesi istenmiş, Gn. Md. Bu sabah arayarak 32.000 ve 52.000 altında fiyat uygulamayacaklarını teyid etmiş, bizim de gün içerisinde bu uygulamanın bayilerden teyidini alıp asgari 32.000 ve 52.000 fiy atları uygulamamız gerekiyor. denilmektedir. 850 11-04/64 -26 19 Yavuz Kuran tarafından Toros Gübre Bölge Müdürlüklerine 25.9.1998 tarihinde (saat 18:01) gönderilen yazıda, aşağıdaki bilgilere yer verilmektedir: Konu:Bayi Satış Fiyatları Hk. 23.9.1998 tarihli L. Notes me sajında Gübre Üreticisi kuruluşların 28.8.1998 Pazartesi gününden itibaren daha önce (7.9.1998) uygulamaya alınamayan fiyatların uygulanmasına geçilmesi kararı aldığı ve bu hafta içerisinde satışların bayiler nezdinde bu geçişi temin edecek şekilde ayarlan ması iletilmişti. 860 28.9.1998 Pazartesi gününden itibaren tüm siparişlerin 4.9.1998 tarihli sirküler çerçevesinde alınmasını, pazarda diğer üreticilerin hareketlerinin de dikkatle izlenmesini rica ederim . 7.9.1998 tarihinde, Yavuz Kuran a Esin Gökan ın bi lgisi için gönderilen Lotus Notes mesajında ise aynen; Konu: Rakip Satış Uygulamaları Hak. GÜBRETAŞ: Şu an itibarı ile satış yapmamakta ve satışın durduğunu bayilerine 870 söylemektedir. Ayrıca bizim uygulamalarımızı izleyeceğini ve piyasa altında bir fiyat uygulaması halinde aynı fiyat ile mal vereceğini deklere etmektedir. BAGFAŞ: Bizimle aynı fiyatlar deklare edilmektedir. Şu ana kadar aksine bir bilgi alınmamıştır. TÜGSAŞ: Fiyatları bizimle aynı seviyede fakat 10 -15 gün arası opsiyon vermektedir. Bilgilerinize arz ederim. denilmektedir. 880 Bu belgedeki ifadeler, söz konusu fiyat anlaşmasına rakiplerin uyup uymadığına yönelik, Toros Gübre tarafından yapılan bir kontrolü göstermektedir. Yine benzer şekilde, Yavuz Kuran ın el yazısıyla alınmış notlarında aşağıda yer verilen ifadeler bulunmaktadır: Bülent b. (Ege Gübre)13 DAP 52.5 53.5 KDV dahil DAP 310 $ 890 190 141 Bu belgede yer alan 53.500 TL. lik DAP fiyatından çıkarılan sonuca göre, yine söz konusu anlaşmanın yapıldığı dönemde Ege Gübre ve Toros Gübre arasında, anlaşma yapılan fiyatlara yönelik iletişimin sürdüğü anlaşılmıştır. Yukarıda yer verilen belgeler, özellikle 1998 yılının Eylül -Ekim -Kasım aylarında, özellikle kompoze gübrelerle ilgili olarak, altı gübre üreticisi kurul uş arasında 13 Bülent Çakın Ege Gübre nin Genel Müdürüdür. 11-04/64 -26 20 yapılan bir fiyat tespiti anlaşmasının varlığını açıkça kanıtlamaktadır. Aşağıda, bu 900 fiyat anlaşmasının uygulamasına ilişkin söz konusu teşebbüslerin gübre fiyatlarındaki artış miktar ve tarihlerine yönelik tespitlere yer verilmiştir: - Anlaşm a esas olarak kompoze gübrelerde yapılmıştır. Örnek olarak, DAP gübresinin fiyatı 53,500 TL., 20.20.0 gübresinin fiyatı ise 33,500 TL. olarak, 18 Ağustos 1998 den önce tespit edilmiştir. Toros Gübre ve TÜGSAŞ 24 Temmuz, Ege Gübre 29 Temmuz, GÜBRETAŞ 31 Tem muz tarihlerinde DAP ın fiyatını 53,500 TL/kg olarak uygulamaya başlamışlardır. - 20.20.0 kompoze gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ 27 Temmuz, 910 GÜBRETAŞ 31 Temmuz ve Ege Gübre 28 Temmuz 1998 tarihlerinde 33,500 TL. lik satış fiyatlarını uygulamaya baş lamışlardır. - BAGFAŞ; TKK ya olan eksik satışı nedeniyle gübre üreticilerince yapılan birlikte fiyat artışlarına, 3 Eylül 1998 de katılmış ve DAP ile 20.20 gübresi için sırasıyla, 53,500 TL. ve 33,500 TL. lik fiyatları uygulamaya koymuştur. Ancak, 14 Eyl ül de BAGFAŞ ın, söz konusu fiyat anlaşmasını ihlal edici tavır aldığı ve DAP ile 20.20 gübresi fiyatlarını düşürdüğü ve müteakiben 21 Eylül 1998 tarihinde gübre üreticilerinin fiyat konusunda yeniden anlaşmaya varmalarından sonra BAGFAŞ ın da 25 Eylül 199 8 de DAP ve 20.20 fiyatlarını, yeniden 53,500 TL. ve 33,500 TL. 920 seviyelerine çektiği anlaşılmaktadır. - İGSAŞ, fiyatlarını fabrika veya depo teslimi (FOT) olarak açıklamaktadır. İGSAŞ, DAP fiyatını 12 Ağustos 1998 de 48,800 TL. olarak açıklamıştır. Yine, 20.20 gübresi satış fiyatlarını 3 Ağustos 1998 de 27,500 TL. ye çıkarmıştır. İGSAŞ ın 48,800 TL. ve 27,500 TL. olan fiyatlarının FOT olduğu ve üzerine nakliye fiyatının eklenmesi gerektiği dikkate alınırsa, Temmuz ayında başlayan fiyat anlaşmasına, İGSAŞ ı n bu tarihlerde katıldığı anlaşılmaktadır. Raportörlerce Toros Gübre de elde edilen ve yukarıda yer verilen Lotus Notes mesajlarında fiyat tespiti anlaşmasına tüm gübre üreticilerinin katılıp mutabakata vardıkları, ortak bir irade 930 uyuşmasının mevcut olduğu göz ardı edilmemelidir. Başka bir ifadeyle, İGSAŞ ın 48,800 TL. ve 27,500 TL. olarak açıkladığı DAP ve 20.20.0 kompoze gübre fiyatları, üzerlerine eklenecek nakliye maliyetleriyle, diğer 5 teşebbüsün uyguladığı 53,500 ve 33,500 TL. lik fiyatlara yakın vey a eşit düzeye gelmektedir. - Gübre üreticileri arasındaki fiyat anlaşmasının, kompoze gübreler dışında da genel olarak tüm gübre çeşitleri için yapıldığı açıktır. Ancak, azotlu gübrelerin kullanım sezonunun esas itibarıyla Şubat -Mart-Nisan aylarının olmas ı, sonbahar aylarında bu gübrelerin satışının azlığı önemli bir unsurdur. Ancak, azotlu gübrelerde de benzer fiyat artışları görülmektedir. Örneğin, Toros Gübre ve 940 TÜGSAŞ 27 Temmuz, GÜBRETAŞ 24 ve 31 Temmuz tarihlerinde CAN gübresi için benzer fiyat artışl arı yapmışlardır. BAGFAŞ ve Ege Gübre nin de, 2 Eylül ve 21 Eylül tarihli Dernek toplantılarından sonra, BAGFAŞ ın 7 Eylül ve 14 Eylül, Ege Gübre nin 22 Eylül de CAN fiyatlarını artırdıkları görülmektedir. Keza, AN33 gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ ın 27 Temmuz 1998 de fiyatlarını artırdıkları, Toros Gübre nin ve BAGFAŞ ın, 2 Eylül ve 21 Eylül tarihli Dernek toplantılarından sonra, sırasıyla, 3 Eylül ve 7 Eylül tarihlerinde fiyatlarını, 24,000 TL./kg seviyesine çektikleri tespit edilmiştir. 11-04/64 -26 21 - Yine azo tlu gübrelerden olan AS21 gübresi fiyat hareketlerine bakıldığında; 950 Toros Gübre, BAGFAŞ ve Ege Gübre nin, 2, 3 ve 7 Eylül tarihlerinde fiyat değişiklikleri yaptıkları anlaşılmaktadır. Benzer fiyat değişiklikleri üre gübresi için de söz konusudur. Toros Güb re ve TÜGSAŞ 27 Temmuz 1998 tarihinde fiyat artışı yapmışlardır. Söz konusu altı teşebbüsün bayilere gübre satış faturalarının incelenmesi sonucunda çıkarılan fiyat uygulamalarından bazı örnekler, aşağıda verilmektedir: - GÜBRETAŞ, 31 Temmuz - 10 Aralık 199 8 tarihleri arasında DAP gübresi fiyatını 53,500 TL. olarak 728 adet faturada, 960 - GÜBRETAŞ, 5 Ağustos -31 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL. lik 20.20.0 gübre fiyatını 755 adet faturada, - Toros Gübre, 30 Temmuz -30 Aralık 1998 tarihleri arasında DAP gübr esi fiyatını 53,500 TL. olarak 277 adet faturada, - Toros Gübre, 30 Temmuz -30 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL. lik 20.20.0 gübresi fiyatını 2335 adet faturada, - BAGFAŞ, 7 Eylül -25 Kasım 1998 tarihleri arasında 53,500 TL. lik DAP gübresi fiyatını 284 adet faturada, - BAGFAŞ, 8 Eylül -27 Kasım 1998 tarihleri arasında 33,500 TL. lik 20.20.0 gübresi fiyatını 397 adet faturada, 970 - Ege Gübre, 29 Temmuz -27 Kasım 1998 tarihleri arasında 53,500 TL. lik DAP gübresi fiyatını 268 adet faturada, - Ege Gübre, 28 Temmuz -18 Aralık 1998 tarihleri arasında 33,500 TL. lik 20.20.0 gübresi fiyatını 1102 adet faturada, - İGSAŞ, 3 Ağustos -31 Aralık 1998 tarihleri arasında 27,500 TL. lik FOT 20.20.0 gübresi fiyatını 1473 adet faturada, - İGSAŞ, 12 Ağustos -4 Kasım 1998 tarihleri arasında 48,800 TL. lik FOT DAP gübresi fiyatını 814 adet faturada, uygulamıştır. Gübre üreticilerinin fatura fiyatlarına ilişkin yapılan incelemeler 980 neticesinde, üreticiler arasında yapılan anlaşmaya varılan fiyatların 1998 Temmuz ayından sonra en yüksek oranda u ygulanan satış fiyatları olduğu ve varılan söz konusu anlaşmayla, özellikle arz fazlası olan kompoze gübrelerde, 1998 yılı kompoze gübre kullanım sezonunda yüksek bir fiyat birlikteliği ve istikrarı sağlandığı açıktır . Yukarıdaki tespitler ve açıklamalar neticesinde; özellikle kompoze gübrelerde Temmuz 1998 tarihinde başlayan ve devam eden süreçte, Toros Gübre, BAGFAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ ve GÜBRETAŞ arasında fiyat tespiti anlaşması yapıldığı sonucuna ulaşılmıştır. 990 I.2.1.2. Fiyat Tespiti (1999 Yılı) Raportörlerce GÜD de yapılan yerinde incelemede elde edilen ve Dernek Genel Sekreteri Fevzi Gönen in çalışma masasındaki bloknottan alınan 3 sayfalık belgede yer alan, kendi el yazısıyla alınmış notlarda aynen; İstanbul 28.05.1999 11-04/64 -26 22 - IFA azotlu güb relerde fiyat düşebilir. DAP ve kompozelerde de problem olabilir 1000 mi? Hiç bilinmeyen traderler piyasaya çıkabilir. - İthalatçıların, dağıtıcıların bayileri bizim bayilerimiz. Ayrıca bayilerimiz özgür olsun. - T.K.K şartnamesi çıkmadan Sn. Esin Gökan ve Sn. Büle nt Çakın T.K.K yetkilileri ile görüşecekler. - İhaleden sonra bayiler konusunda İzmir de toplantı yapılacak. Fiyat tespiti ve anlaşma. - Ege Gübre bayi listesi vermedi. Sn. Erhan Öner sonradan verdiklerini söylüyor. İncelenecek . ifadeleri yer almaktadır. 1010 Belgenin, 28.5.1999 da Toros Gübre nin Genel Merkezi nde yapılan Dernek toplantısında alınan kararları içerdiği açıktır. Ancak, ifadelerdeki en dikkat çekici taraf, TKK ihalesinden sonra İzmir de bayiler konusunda toplantı yapılacağı ve fiyat tespiti ve a nlaşma sözcüklerinin yer almasıdır. TKK nın 1999 Sonbahar ihalesinin açık eksiltmesi 25.6.1999 tarihinde yapılmış ve Toros Gübre, BAGFAŞ, Ege Gübre, TÜGSAŞ ve İGSAŞ ihaleye katılmamışlardır. Aynı ihaleye ilişkin 1.7.1999 tarihinde pazarlık görüşmeleri ya pılmıştır. 2.7.1999 tarihinde ise GÜD toplantısı gerçekleştirilmiştir. 1020 28.5.1999 tarihli GÜD toplantısında, ihaleden sonra fiyat tespiti ve anlaşma yapılacağına dair bir ibare vardır. Ancak, söz konusu toplantı, bahsedildiği gibi İzmir de değil, Ankara d a yapılmıştır. Bu toplantıda fiyat tespiti yapılıp yapılmadığına ilişkin aşağıdaki belge önemlidir: Raportörlerce yapılan incelemede, İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Tütüncü nün odasında GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ başlıklı, adı geçen kişinin kendi el yazısıyla yazılmış iki sayfadan oluşan toplantı notları bulunmuştur. Söz konusu toplantı notları Gübre Üreticisi kuruluşların Dernek çatısı altında 1030 yaptıkları konuşmalara ait ifadeler içermektedir. Aşağıda tam metni verilen belgede görülen Esin Hanım, Ercü ment Bey, Bülent Çakın, Yavuz Tütüncü, Kemal Gençer isimlerinin sırasıyla Esin Gökan (Toros Gübre Genel Müdürü), Ercüment Güler (TÜGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı ve Yönetim Kurulu üyesi), Bülent Çakın (Ege Gübre Genel Müdürü), Kemal Gençer (BAGFAŞ Genel Müdür ü) ve Yavuz Tütüncü (İGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı) nı belirtmektedir. Belgede aşağıdaki ifadeler yer almaktadır: GÜBRE ÜRETİCİLERİ DERNEĞİ 1040 ESİN HANIM: Piyasadaki fiyat hareketleri konusunda söz almak istiyoruz. TKK ne ihalede tavır aldık, İGSAŞ ve TÜGSA Ş da resmi kuruluş olarak yanımızda yer aldılar, müteşekkiriz. Türkiye de ürünlerin az, fiyatların düşük olması gübre tüketiminin az olacağını göstermişti. Dünya gübre fiyatlarının düşüklüğü de ayrı bir kriz konusu. TKK ne aldığımız tavrı devam ettireceği z derken Temmuz da fiyatları bu mantalite ile belirlemiş idik. Ancak BAĞFAŞ bilinmeyen nedenlerle fiyat indirdi. $=TL. 11-04/64 -26 23 dengesinin bozulması nedeniyle hepimiz zarar eder hale geldik, bu bizi rahatsız ediyor. 1050 Aksine fiyatların düşmesi, piyasada da olumsuzlu k yaratıyor, fiyatlar biraz daha düşer beklentisine giren piyasa alacağı malı da almıyor. Çiftçinin alım gücü düşük, onu da rahatsız etmeden ufak ufak zamlarla stoklarımızı eritip zarar etmemizi önleyelim. Öncelikle fiyatlarımızı $ bazında Temmuz ayı baz fiyatlarına getirelim. Zararlardan kurtulalım. CAN konusu ithalat 400.000 Ton, nerdeyse bizim yıllık üretimimiz kadar. Biz stok olmasın diye üretimi kısıyoruz, bu da sabit masraflarımızı arttırıyor. 1060 GÜBRETAŞ Trakya teslimi 130 $/Ton torbalı aldı. 138 -140 $/Ton TKK ye yerinde teslim maliyeti oluyor. Bizler bu fiyata veremezdik. Üretici kuruluşların CAN ihtiyaçlarını karşılayabiliriz. Ege Gübre BAĞFAŞ tan sülfürik asit alıyor bu da memnuniyet verici. KEMAL GENÇER: Bu arada Ege Gübre ile DAP alışverişi de oldu. BÜLENT ÇAKIN: Esin Hanım ın görüşlerine katılıyorum. Ayrıca GÜBRETAŞ 1070 bayileri diğer bayileri haberdar edip üreticiler toplanıyor GÜBRETAŞ'ı da çağırmamışlar, bunlar fiyat ayarlayacaklar,stok yapalım. 2.sayfa Çiftçi çok feci durumda. EGE gübre bil e verdiği buğdayın TMO dan parasını alamamışlar. Geçen seneye göre %15 -20 satışlarda düşme oluyor. Bayilerin teminatları doldu (çiftçiden para dönmüyor o da çok büyük sıkıntı yaratıyor ve satışları olumsuz etkiliyor) ERCÜMENT BEY: Dernek üyelerinden biri kurallara uymayınca Başkana şikayet 1080 ediyoruz, Başkan yapıyorsa kime şikayet edeceğiz. Şu anda DAP fiyatları 73 -80 arasında 5 ayrı fiyat var. Şu anda fiyatlara %15 zam yapmak gerekiyor. ESİN HANIM: BAĞFAŞ ın 77.500.000 TL./Ton dan baz alırsak fazla zamma g erek yok. KEMAL GENÇER: DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ a haber vermememiz büyük HATA. Ancak ABD den döndüm. DAP Dünya fiyatları çok düştü. Ancak ben elemanlarıma görev verdim. TOROS fiyatlarımız çiftçilere satış fiyatlarıdır. Bu nedenle biz de fiyatla rı indirmek zorunda kaldık. 1090 BÜLENT ÇAKIN:Birlikte hareket edelim. ESİN HANIM: (Kemal Beye) DAP konusunda değil her çeşit gübrede fiyatlarda konuşarak karar verelim. SONUÇ: Bütün üreticiler birbirlerinden mal alsınlar, işbirliği yapsınlar. 11-04/64 -26 24 TOROS: Düşünd üğümüz 1100 20.20.0 Kompoze 151 $ bugün 149 $ 158 (süper) 15.15.0 Kompoze 155 147 $ 166 (süper) DAP 220 CAN 85 $ AN 88 ÜRE 107 BAGFAŞ, yukarıda yer verilen notlarda geçen 77,500,000 TL. lik DAP gübresi fiyat seviyesine , Ağustos -Eylül 1999 da ulaşmıştır. Ayrıca, TKK ya tavır aldık ifadesi, TKK nın 25.6.1999 tarihinde yaptığı 1999 Sonbahar Gübre Alım İhalesine 1110 GÜBRETAŞ dışındaki 5 firmanın iştirak etmediğini teyit etmektedir. Belgede, Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan, TKK ya tavır aldıklarını ve Temmuz da fiyatları bu mantalite ile belirlediklerini ifade etmektedir. Gübre üreticilerinin, TKK ihalesi sonrasında, ortaklaşa olarak fiyat artışı yaptıkları açıktır. BAGFAŞ Genel Müdürü Kemal Gencer, DAP fiyatlarını belirlerk en TÜGSAŞ a haber vermemelerini büyük bir hata olarak nitelendirmektedir. Gübre üreticilerinin 2 Temmuz tarihli GÜD toplantısından sonra 1999 fiyat hareketlerinden bazıları aşağıdaki şekildedir: 1120 - DAP gübresi için; 6 Temmuz (BAGFAŞ, 83,000 TL.), 7 Temmuz (GÜBRETAŞ, 86,000 TL.), 12 Temmuz (Toros, 83,000 TL.), 26 Temmuz (İGSAŞ*, 84,000 TL.) - 20.20.0 gübresi için; 6 Temmuz (BAGFAŞ, 54,000 TL.), 12 Temmuz (Toros, 54,000 TL.), 19 Temmuz (TÜGSAŞ, 54,000 TL.), 7 Temmuz (GÜBRETAŞ, 56,000), 8 Temmuz (Ege Gübre, 5 4,000 TL.), 24 Ağustos (GÜBRETAŞ, 54,000 TL.). Yukarıda yer verilen belgede, Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan ın açıkça Temmuz ayında fiyatları belirlemiştik ifadesi görülmektedir. Bu cümle, Temmuz 1130 1999 tarihinde gübre üreticileri arasında yapılan bi r fiyat tespiti anlaşmasının delilidir. Ayrıca, Esin Gökan, BAGFAŞ ın bilinmeyen nedenlerle fiyat indirdiğini söylemektedir. Gerçekten de, BAGFAŞ ın fiyat tespiti anlaşmasını, DAP fiyatını 28 Temmuz 1999 da 76,250 TL. ye indirerek ve 24 Ağustos da tekrar 7 7,250 TL. ye yükselterek bozduğu görülmektedir. TÜGSAŞ Yönetim Kurulu üyesi Ercüment Güler, belgede, BAGFAŞ ın fiyat indirmesi ile ilgili olarak, Dernek kurallarından bahsetmekte ve üyelerden biri kurallara uymayınca Başkana şikayet ediyoruz, Başkan yap ıyorsa kime şikayet edeceğiz demektedir. Güler in ifadeleri, BAGFAŞ ın fiyat anlaşmasın ı bozarak, aldatmaca içine girdiğini göstermektedir. Ercüment Güler, DAP fiyatlarına % 15 zam yapmak gerektiğini de açıkça ifade 1140 etmiştir. GÜD Başkanı Kemal Gençer in, DAP fiyatlarını belirlerken TÜGSAŞ a haber vermememiz büyük HATA. ifadesinden açıkça görüleceği üzere, Dernek üyeleri, DAP fiyatını belirlerken TÜGSAŞ a haber vermemişler ve TÜGSAŞ, 19 Temmuz 14 İGSAŞ ın yaklaşık CİF fiyatı . 11-04/64 -26 25 1999 da, 20.20.0 kompoze gübre fiyat artışına (54,000 TL.) kat ılırken, Temmuz ayında DAP fiyatlarını artırmamıştır. Ayrıca, Esin Gökan, GÜD Başkanı ve BAGFAŞ Genel Müdürü olan Kemal Gençer e, sadece DAP konusunda değil, her çeşit gübrede fiyatlarda konuşarak 1150 karar vermelerini söylemektedir. Belgenin en sonunda, Toro s Gübre nin Genel Müdürü Esin Gökan ın Düşündüğümüz ifadesinden sonra Amerikan Doları bazında gübre fiyatlarının yazıldığı görülmektedir. Belgede, Esin Gökan ın, öncelikle fiyatlarımızı $ bazında Temmuz ayı baz fiyatlarına getirelim ifadesini dikkate alıp, 1999 yılına ait faturalardan elde edilen gübre fiyat hareketleri incelenecek olursa; - DAP Gübresi için; Toros Gübre ve TÜGSAŞ 13 Eylül 1999 da 83,000 TL., BAGFAŞ 15 Eylül de 83,000 TL., GÜBRETAŞ 14 Eylül de 83,000 TL., İGSAŞ 6 1160 Eylül de 83,000 TL. (FO T fiyat olarak 77,000 TL.) ve Ege Gübre 28 Eylül de 85,000 TL. olmak üzere fiyatlarını yükseltmişlerdir. DAP gübresinde fiyat artışları bu tarihten sonra da yapılmaya devam etmiştir. DAP gübresi için teşebbüsler bazında fiyat artışları ve tarihlerinden örn ekler aşağıda gösterilmektedir: İGSAŞ 20 Eylül 85,000 TL. Toros Gübre 27 Eylül 85,000 TL. GÜBRETAŞ 27 Eylül 85,000 TL. Ege Gübre 28 Eylül 85,000 TL. TÜGSAŞ 30 Eylül 84,500 TL. 1170 Toros 14 Ekim 87,000 TL. BAGFAŞ 14 Ekim 85,000 TL. GÜBRETAŞ 14 Ekim 87,000 TL. İGSAŞ 18 Ekim 87,000 TL. (CİF) Ege Gübre 20 Ekim 87,000 TL. Toros Gübre 1 Kasım 89,000 TL. BAGFAŞ 8 Kasım 88,000 TL. TÜGSAŞ 9 Kasım 89,000 TL. - 20.20.0 Kompoze gübre için; 13 Eylül 1999 tarihinde Toros Gübre ve TÜGSAŞ 1180 fiyatlarını 56, 500 TL. ye, İGSAŞ satış fiyatını 56,000 TL. ye (CİF), GÜBRETAŞ 14 Eylül de satış fiyatını 56,500 TL. ye, BAGFAŞ 15 Eylül de satış fiyatını 56,500 TL. ye çıkarmışlardır. Yine, DAP gübresindeki artışlar 20.20.0 gübresinde de devam etmiştir. Gübre üreticileri nin 20.20.0 gübresi için fiyat artış örnekleri aşağıda gösterilmektedir: 20 Eylül 1999: İGSAŞ (57,000 TL.) (CİF) 23 Eylül 1999: BAGFAŞ (58,000 TL.) 27 Eylül 1999: Toros, GÜBRETAŞ (58,000 TL.) 28 Eylül 1999: Ege Gübre (58,000 TL.) 1190 30 Eylül 1999: TÜGSAŞ (58 ,000 TL.) 13 Ekim 1999: Ege Gübre (60,000 TL) 14 Ekim 1999: Toros, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ (60,000 TL.) 18 Ekim 1999: İGSAŞ (59,000 TL.) (CİF) 25 Ekim 1999: TÜGSAŞ (60,000 TL.), BAGFAŞ (62,000 TL.) 11-04/64 -26 26 27 Ekim 1999: Ege Gübre (62,000 TL.) 1 Kasım 1999: Toros, TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ (62,000 TL.) - Teşebbüslerin, 20.20.0 gübresi için, 13 Eylül de başladıkları fiyat artışlarını, 1999 yılının sonuna kadar aynı veya yakın tarihlerde gerçekleştirmeye devam ettikleri 1200 görülmektedir. - Aynı şekilde CAN, AN33, AS21 ve üre gübreleri nde fiyat artışlarının, esas olarak 13 Eylül 1999 tarihinde başladığı ve 1999 yılına ait fiyat hareketlerinden de anlaşıldığı üzere üzere aynı veya benzer tarihlerde gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Örneğin Toros ve TÜGSAŞ 13 Eylül 1999, BAGFAŞ 15 Eyl ül 1999 da CAN fiyatlarını 28,000 TL. ye yükseltmişlerdir. Yine, 27 ve 30 Eylül 1999, 1 Kasım, 9 Kasım 1999 tarihlerinde Toros ve TÜGSAŞ ın aynı fiyatı uyguladığı görülmektedir. 1210 28.5.1999 tarihli GÜD toplantısında yer alan Fiyat tespiti ve anlaşma husus unun, TKK nın 1 Temmuz 1999 tarihli ihalesinden sonra, 2 Temmuz 1999 tarihinde GÜD de yapılan toplantıda gerçekleştirildiği, İGSAŞ ta bulunan belgeden anlaşılmaktadır. Toros Gübre Genel Müdürü Esin Gökan, açıkça, Temmuz da fiyatları bu mantalite ile belir ledik ifadesini kullanmıştır. Daha sonra, Temmuz da yapılan bu anlaşmada, BAGFAŞ ın bir süre sonra DAP gübresinde fiyat kırması nedeniyle tekrar anlaşma gereği duyulduğu, İGSAŞ ta bulunan belgeden görülmektedir. Belgede yer alan, Temmuz ayında fiyat tespi ti, BAGFAŞ ın fiyat kırması, TÜGSAŞ a DAP gübresine zam yapılırken haber verilmemesi ve Temmuz ayındaki fiyat seviyelerimize dönelim gibi ifadeler dikkate alındığında ve 1220 teşebbüslerin fiyat hareketlerinden görüldüğü üzere, altı gübre üreticisi kuruluş arasında bir irade uyuşmasının mevcut olduğu ve aralarında gübre fiyatlarının tespitine yönelik anlaşmaya varıldığı açıktır. Yukarıda yer verilen tespitler ve açıklamalar neticesinde; Temmuz 1999 tarihinde başlayan ve devam eden süreçte, Toros Gübre, BAGFAŞ, TÜGSAŞ, Ege Gübre, İGSAŞ ve GÜBRETAŞ arasında, fiyat tespiti anlaşmasının varlığı kanıtlanmış ve söz konusu teşebbüslerin Kanun un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri sonucuna varılmıştır. 1230 1999 yılında yapılan fiyat tespit anlaşmalarından bir diğeri ise; TKK nın 23.11.1999 tarihinde gerçekleştirdiği 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde gerçekleşmiştir. Toros Gübre tarafından TÜGSAŞ, GÜBRETAŞ, BAGFAŞ, Ege Gübre ve İGSAŞ a 21 Ekim 1999 tarihinde gönderilen faks mesajının ekinde yer alan anlaşma metninin önemli kıs ımlarına aşağıda yer verilmektedir: Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri ile Üretici Kuruluş arasında aktedilecek anlaşma içeriğinde yer alması beklenen ana maddeler: 1240 Taraflar: TKK (İdare) Üretici Kuruluş (Müteahhit) 11-04/64 -26 27 Miktar: Fiyat: 1250 Müteahhit, aşağı da cins ve miktarları yazılı gübreleri karşılarında yazılı peşin fiyatlardan İdareye satmayı öngörmektedir. CAN % 26 $ 110/ton AN % 33 $ 100/ton AS % 21 $ 100/ton Üre % 46 $ 125/ton Kompoze 20.20.0 $ 155/ton Kompoze 15.15.15 $ 155/ton DAP 18.46.0 $ 220/ton 1260 Yukarıdaki fiyatlar ilk peşin alış fiyatları olup, Müteahhit dönem içerisinde cari piyasa koşullarını değerlendirerek peşin fiyat değişikliğini bir hafta önceden İdareye haber vermek kaydıyla uygular. Müteahhit aynı tarihte yeni peşin fiyatı kend i bayisine de uygulayacaktır. İdare destekleme dahil KDV hariç peşin fiyatların üzerine asgari % 10 ilave ederek Ortak çiftçilerine Satış Fiyatını belirler. Müteahhit kendi bayilerine satış fiyatlarını bu fiyatlarla uyumlu tutmakla yükümlüdür. (İGSAŞ bayi fiyatları FOT esaslı olduğundan karşılaştırmada bayi fiyatlarına $ ortalama navlun eklenecektir.) 1270 İki fiyatın uygulama dönemindeki uygunluğu İdarenin belirleyeceği ancak İdare ile organik bağı olmayan bir bağımsız denetim kuruluşu tarafından ayda bir denetlenecek ve denetim ücreti İdare tarafından karşılanacaktır. Bayi piyasasındaki fiyatlarla İdareye fatura edilen fiyatların mukayesesinde şu esaslar takip edilecektir: Müteahhidin bayisine uyguladığı KDV hariç destekleme dahil iki fiyat arasındaki dönemin ortalama TL. fiyatı TCMB nin aylık döviz satış kurunun aritmetik ortalamasına bölünerek Dolar fiyatı bulunur. İdareye fatura edilen peşin esaslı Dolar fiyatı ile müteahhidin bayiye uyguladığı aynı döneme ait ortalama dolar fiyatı mukayese edilecektir. Müt eahhidin bayi piyasasında Türk 1280 Lirası bazlı satış yapması nedeni ile ortaya çıkabilecek kur farkından dolayı, mukayese neticesinde İdare aleyhine % 3 den fazla bir fark olması halinde bu oranı aşan kısım ve o döneme ilişkin tonaj üzerinden denetim raporu n eticesi, İdarenin talebini izleyen 15 gün içerisinde ödeme tarihindeki kur üzerinden TL. olarak Müteahhit tarafından ödenir. Aynı kapsamda İdarenin alış fiyatlarına asgari % 10 ilave etmeyip mukayese neticesi farkın İdare lehine % 3 den fazla olması halind e Müteahhit sevkiyatları durdurma hakkına sahiptir. 1. Ancak genel piyasa koşullarının dışında oluşan ve ithalatçı fiyatlarından kaynaklanabilecek pazarı bozucu fiyat hareketlerine karşı Müteahhit, önceden 1290 İdareye miktar ve fiyatı haber vererek noktasal fiya t hareketleri yapabilecektir. Bu miktar için yapılan fiyat uygulamaları denetimde değerlendirmenin dışında tututlacaktır. 11-04/64 -26 28 Bu Anlaşma taslağında belirtilmeyen diğer maddeler ve detaylar karşılıklı güven ve iyiniyet esasları çerçevesinde taraflar arasınd a netleştirilecektir. 2 Kasım 1999 tarihinde, Toros Gübre tarafından Ege Gübre ve İGSAŞ a 1300 gönderilen protokol metinleri ortak olarak incelendiğinde, bu metinler üzerinde Ege Gübre ve İGSAŞ yetkililerinin aldığı notlardan, yukarıda yer verilen anlaşmada bazı değişiklikler yapıldığı görülmektedir. Şöyle ki: 1. TKK ya, üretici kuruluşlar tarafından verilecek peşin ve 90 gün vadeli fiyatlar arasında % 15 fark olacak. 2. Üretici kuruluşlar, bayilerine uyguladığı peşin fiyatlarda indirim veya artırım yapmak istedi ği takdirde, bunu uygulama tarihinden 7 gün önce İdareye yazılı olarak bildirir ve bu fiyatlar İdare için de geçerli olur. Müteahhidin kapalı pazar mahiyetinde olan kuruluşlara yapacağı toplu satışlar ve genel piyasa koşulları 1310 içerisinde dampingli satışlar ı peşin fiyatları üzerinden yapacağı anti damping fiyatlar bunun dışındadır. Ancak, müteahhit bu uygulamalara ilişkin fiyatlarını, satış yapacağı miktarı önceden İdareye bildirmesi gerektiği gibi bu şekilde satışı yapılacak miktarlar uygulama bölgesindeki tüm satışların % 1 ini geçemez. Müteahhit bu maddede belirtilenler dışında, bayilerine her ne nam altında olursa olsun; indirim, komisyon, teşvik, ikramiye, prim, komisyon, mal fazlası ve sair uygulama yapamaz. Müteahhit pazarlama firması ise, bu hususta üretici firması da müteselsilen sorumludur. Böyle bir durumun tespiti halinde sözleşme herhangi bir ihtar yapmaya gerek kalmaksızın münfesih olur. 1320 İdare müteahhidin alacağı gübrelerin peşin fiyatları üzerine en az % 5 kar ilavesi ile satış fiyatını belirl eyecektir . Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran tarafından Bölge Müdürlüklerine 13 Kasım 1999 tarihinde gönderilen Lotus Notes mesajında ise aşağıdaki ifadeler yer almaktadır: Geçtiğimiz birkaç hafta üreticiler adına Ankara da TKK ile yoğun t emaslarımız oldu. TKK, her ihale sonrasında düşük bayi fiyatları ile pazarda mağdur edildiğini, 1330 özellikle siyasi bir yapı olması nedeniyle ortaklarına karşı bu duruma düşürülmemesi konusunda çözüm talep etmekte, üreticiler de ihalelere her önüne gelenin ka tılmaması gerektiği konusunu ve çok ağır ihale şartlarından yakınmaktaydı. Çözüm olarak TKK nın sadece üreticilerle çalışması, üreticilerden (sabit olmayan) bayi fiyatı ile mal alması, tüm üreticilerin de piyasada TKK ya ve bayilerine aynı fiyatı uygulama sı konularında ve böyle bir anlaşmanın nasıl yürütülebileceği şartları üzerinde günler süren görüşmeler oldu. 1340 Toros Gübre tarafından 21 Ekim 1999 ve 2 Kasım 1999 tarihlerinde diğer gübre üreticilerine gönderilen metinler ve 13 Kasım 1999 tarihli Yavuz Ku ran ın Lotus Notes mesajı göz önüne alındığında Toros Gübre, BAGFAŞ, İGSAŞ, GÜBRETAŞ, TÜGSAŞ ve Ege Gübre nin; 11-04/64 -26 29 1. TKK nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde biraraya gelerek TKK ya yapacakları toplu satışların fiyatlarını ve diğer tüm satış koşullarını tespit e ttikleri, 2. TKK ya yaptıkları toplu satışlarda verecekleri fiyatları, bayilerine yönelik satış fiyatlarında da uygulamaya karar verdikleri, 1350 3. TKK ya ve bayilerine verdikleri fiyatların uyumlaştırılmasını ve bu fiyatlar arasında belli bir farkın korunmasını s ağladıkları, 4. İthalatçı fiyatlarından kaynaklanabilecek, bayi pazarındaki farklı fiyatları, pazarı bozucu faaliyetler ve dolayısıyla aralarındaki fiyat anlaşmalarının uygulanmasına tek engel olarak olarak gördükleri, anlaşılmıştır. 1360 TKK, Toros Gübre taraf ından hazırlanan ve gübre üreticilerinin üzerinde uzlaşmaya vardığı anlaşılan metni kabul etseydi, bu anlaşmadaki fiyatları tüm gübre üreticileri, hem TKK ya verdikleri hem de bayilerine verdikleri gübre çeşitleri için ortaklaşa olarak uygulayacaklardı. Do layısıyla, TKK ihaleleri ve bayilere yönelik satışlarda uygulanan üretici fiyatları eşitlenecekti. Ancak, TKK Yönetim Kurulu, bu metni kabul etmemiş ve önceki yıllarda olduğu gibi ihale yoluyla 2000 yılı ilkbahar sezonu gübre tedariğini gerçekleştirmiştir. Bu durum, söz konusu anlaşmanın gübre üreticileri arasında yapılmış olduğunu, fiyatlar ile satış koşullarını tespit eden ve nihayetinde bir toplu alım ihalesindeki rekabeti bozucu amaç taşıyan niteliğini ortadan kaldırmamaktadır. Ayrıca söz konusu anlaşma , 1370 toplu gübre alımı ihalelerinden önce tamamen bağımsız irade ve davranışlarıyla hareket etmeleri gereken gübre üreticisi/dağıtıcısı kuruluşların, toplu alım ihalelerinde kolaylıkla bir araya gelerek, rekabeti sınırlayıcı kararlarda uzlaştıklarını gösterme si bakımından da önemlidir . Yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler neticesinde, Toros, BAGFAŞ, GÜBRETAŞ, İGSAŞ, TÜGSAŞ ve Ege Gübre nin, 1999 yılında, TKK nın 2000 İlkbahar İhalesi öncesinde biraraya gelerek fiyat tespiti anlaşması yaptıkları v e Kanun un 4 üncü maddesini ihlal ettikleri sonucuna ulaşılmıştır. 1380 Toros Gübre ve GÜBRETAŞ arasında düzenlenen, birbirlerinden gübre alım koşullarını belirleyen Gübre Tedarik Anlaşmaları nda yer alan bazı hükümler aracılığıyla da, fiyat tespiti yapıldığı saptanmıştır. Buna ilişkin değerlendirme ve bulgulara aşağıda yer verilmiştir: Önaraştırma döneminde, GÜBRETAŞ ın Toros Gübre ye gönderdiği 26 Kasım 1999 tarihli faksla, 29 Kasım 1999 tarihi itibarıyla geçerli olacak fiyatlarını önceden bildirdiği tespit edilmiştir. GÜBRETAŞ ın bu belgeye ilişkin ilk yazılı savunmasına aşağıda yer verilmektedir: 1390 Sektördeki tüm üreticiler zaman zaman birbirlerinden kendilerinin üretmedikleri gübreleri veya acil ihtiyaçları olan gübreler için alımda bulunmaktadırlar. Gene lde bu tür alımlar teşebbüslerin bayilerine uyguladıkları sirküler fiyatları esas alınarak gerçekleştirilmektedir. 11-04/64 -26 30 Yukarıda tırnak içerisinde belirtilen 26 Kasım 1999 tarihli sirkülerimiz Toros Gübre ile teşebbüsümüz arasında akdedilen 1999 yılı için geçe rli 4000 ton TSP alımı ile ilgili protokolün fiyat maddesi ile ilgilidir. Toros Gübre nin ise aynı belgeye ilişkin savunmasında, aynen; 1400 Toros Gübre ile GÜBRETAŞ arasında tarafların gereksinim duydukları ürünlerin diğer tarafın stokları bakımından mümkü n olması halinde piyasa şartları üzerinden belirli bir indirim uygulamak suretiyle, ticari şartlara göre satın alınacağı yönünde bir mutabakat vardır. Bu çerçevede ilgili teşebbüsler arasında bir alışveriş yapılmıştır. Ek 47 de yer verilen 25.11.1999 tarih li belge Toros Gübre nin GÜBRETAŞ tan satın aldığı TSP gübreleri ile ilgili olarak GÜBRETAŞ tarafından satışın hangi fiyat üzerinden yapılacağının bildirilmesi amacını taşıyan bir belgedir. Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı nın gübre piyasaları ile ilgili düze nlemelerine karşı herhangi bir aykırılık oluşturmayan ilgili satış işlemleri, 1410 rekabetin sınırlandırılması amacı ile ilişkisi bulunmayan bir uygulama niteliğindedir. denilmektedir. Ancak, GÜBRETAŞ ın ve Toros un fiyat sirkülerinin gönderilmesi ile ilgil i savunmasına katılmak mümkün değildir; çünkü GÜBRETAŞ, Toros a yalnızca TSP nin sirküler fiyatını değil, satışını yaptığı tüm gübrelerin dört gün sonra uygulanacak fiyatlarını göndermiştir. Toros ve GÜBRETAŞ arasındaki gübre tedarik protokollerinde dikk ati çeken husus, Bayilere Satış maddesindeki Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri 1420 gübreleri kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya ke ndi bayi piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tespit eden taraf sevkiyatı derhal durdurma hakkına sahiptir. ifadeleri olmuştur. Söz konusu protokoller ve bunların rekabeti ihlal edici unsurları aşağıda tarihlerine göre verilmektedir: - 1997 yılına ait Toros -Gübretaş arasındaki TSP sözleşmesinin 9 uncu maddesinde, Alıcının, satıcının bayileri ile rekabete girmek suretiyle, satıcının bayi satış fiyatının altında satış yapması ve alınan bu gübrelerin bayiler dışında 1430 (dağıtıcı kuruluşlara) sa tışının yapılmasının tespit edilmesi durumunda teslimatlar derhal durdurularak sipariş iptal edilecektir. hükmü yer almaktadır. - 1999 yılına ait (1 Ocak -31 Aralık 1999) Toros -GÜBRETAŞ arasındaki CAN ve TSP tedarik sözleşmesinde, Taraflar birbirlerinden te darik ettikleri gübreleri kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi bayi piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tesbit ede n taraf sevkiyatı derhal durdurma hakkına sahiptir . hükmü yer almaktadır. - 1999 yılına ait (1 Temmuz -31 Aralık 1999) Toros -GÜBRETAŞ arasındaki CAN ve TSP alım -satım sözleşmesinde, Taraflar birbirlerinden tedarik ettikleri gübreleri 1440 kendi bayilerine, diğer tarafın uyguladığı bayi fiyatının altında bir fiyatla satmamayı taahhüt ederler. Diğer tarafın farklı bir uygulama yaptığını veya kendi bayi piyasasını rahatsız edecek bir fiyatla satış yaptığını tesbit eden taraf sevkiyatı derhal durdurma hakkına sahipti r. hükmü yer almaktadır. 11-04/64 -26 31 Bu çerçevede, Toros ve GÜBRETAŞ arasında gerçekleştirilen 1997 ve 1999 yıllarına ait söz konusu protokollerde, yeniden satış fiyatını belirlemeye yönelik bir fiyat tespiti anlaşması yapıldığı sonucuna ulaşılmıştır. I.2.1.3. Fiya t Tespiti (2000 Yılı) 1450 Raportörlerce yapılan yerinde incelemede TÜGSAŞ da, fiyat tespiti şeklindeki rekabet ihlalinin gübre üreticileri arasında 2000 yılında da devam ettiğini gösteren bir belge bulunmuştur. TÜGSAŞ Genel Müdür Yardımcısı Faruk Gözen in 199 9 yılı ajandasında aşağıda yer verilen notlar tespit edilmiştir: (4 Şubat 1999 tarihli sayfa) Gübreye zam hazırlığı yapalım. Toros ne düşünüyor?Pazarlama ne düşünüyor ? DAP -20.20.0 fiyatlarını 11 09 itibarıyla toros bagfaş görüşmeleri fiyat 1460 ayarlamal arı Toros ve bagfaş fiyat ayarlamaz ise 15 günlük bayilere (peşin 15 günlük 15 günlük bir ay gibi) 28.3.2000 fiyatlarımız bayi toros öneri bizim öneri A.Sülfat 55000 56 26 AN 62 62 kalsın 33 AN 70 70 kalsın 1470 Üre 78 78 DAP 118 120 120 20.20.0 86 88 88 15.15.15 88 90 90 25.5.10 88 - 90 Yukarıda yer alan notlar, 1999 tarihli ajandaya aittir. Ancak, notların 2000 yılındaki fiyat değişimleri ile ilgili olduğu açıktır. Yukarıdaki belgelerden görüleceği üzere, TÜGSAŞ zam yapmadan önce Toros 1480 Gübre ile iletişim içerisine girmiştir. 4 Şubat 1999 tarihli ajanda sayfasındaki ifadeden de görüldüğü üzere TÜGSAŞ, gübre fiyatlarına yapmayı düşündüğü zamlardan önce Toros Gübre ile f iyat tespiti hususunda ortak bir iradeye ulaşmaya çalışmış ve koordinasyon içerisine girmiştir. 28.3.2000 tarihinde, her iki teşebbüsün de CAN26 fiyatını 62,000 TL/kg olarak yükselttiği tespit edilmiştir. Ayrıca, Toros Gübre, 10.4.2000 tarihinde ve TÜGSAŞ 11.4.2000 tarihinde 120,000 TL/kg lik DAP, 90,000 TL/kg lik 15.15.15 ve 56,000 TL lik AS21 fiyat artışlarını birlikte gerçekleştirmişlerdir. 1490 Yukarıda yer verilen tespitler sonucunda, TÜGSAŞ ve Toros Gübre nin 1998 ve 1999 yıllarındaki fiyat tespitine yön elik anlaşmaları 2000 yılında da sürdürdükleri sonucuna ulaşılmıştır. 11-04/64 -26 32 I.2.2. TOPLU GÜBRE ALIM İHALELERİNE YÖNELİK REKABET İHLALLERİ I.2.2.1. Toplu Gübre Alımı Yapan Kuruluşlar ve İhale Sistemleri Gübre sektöründe dağıtım sistemi, bayilere yapılan ve çi ftçilere doğrudan yapılan 1500 satışlar şeklinde özetlenebilir. Çiftçilere yapılan satışlarda esas pay gübre dağıtıcısı kuruluş statüsündeki Tarım Kredi Ko operatifleri Merkez Birliği , Türkiye Şeker Fabrikaları Anonim Şirketi, Tariş Pamuk Tarım Satış Kooperatifl eri Birliği, Tariş Üzüm Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Tariş Zeytinyağı Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Çukurova Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Trakya Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği, Karadeniz Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifleri Birliği ve Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) kuruluşlarına aittir. Bu kuruluşlar, her sene açtıkları toplu gübre alım ihaleleri ile üyelerinin ihtiyacı 1510 olan gübreleri Türkiye deki yerli üreticilerden ve dağıtıcı/ithalatçı kuruluş lardan satın almaktadırlar. Toplu satışlar, gübre üreticilerine satış, depolama ve stok maliyetlerinin düşürülmesi ve finansman kolaylıkları gibi avantajlar sağlamaktadır. Ancak, özellikle TKK, aynı zamanda gübre üreticilerinin dağıtım aşamasında rakibi ko numundadır. TKK, çoğunu üreticilerden aldığı gübrelerin satışını ortakları olan çiftçilere, düşük faizli kredi imkanlarıyla da satabilmektedir. Anılan kuruluşların gerçekleştirdikleri toplu gübre alım ihaleleri ile tedarik etttikleri gübreleri üyeleri olan çiftçilere satmaları, üretici ya da ithalatçı konumundaki diğer teşebbüslerin bayileri vasıtasıyla yaptıkları satışlar göz önüne alındığında farklılık arz etmektedir. Türkiye gübre satışı piyasasında pazar paylaşımına yönelik tespit 1520 ve değerlendirmeler, e sas itibarıyla, söz konusu toplu gübre alımı yapan kuruluşların gerçekleştirdikleri ihaleleri kapsamaktadır. Toplu alım ihaleleri yapan kuruluşların Türkiye toplam gübre satışlarında yıllar itibarıyla pazar payları şu şekildedir: Kuruluşun Adı Pazar Payı (%) 1998 1999 2000 TKK 28,31 25,86 28,93 Şeker Fab. 3,66 3,07 3,17 Tariş 1,89 1,94 1,33 Trakya Birlik 0,89 0,86 1,09 Pankobirlik 0,31 0 0,63 TOPLAM 35,06 31,73 35,15 Yukarıda yer verilen pazar paylarından görüldüğü üzere; Türkiye de satışı yapı lan gübre miktarının yaklaşık % 35 i, toplu gübre alımı yapan kuruluşlarca gerçekleştirilmektedir. Gübre üretici/dağıtıcı ve ithalatçı/dağıtıcı kuruluşların 1530 bayileri kanalıyla satışını yaptığı gübreler ise, topl am gübre tüketiminin yaklaşık %65 ini oluşturma ktadır. TKK ve Türkiye Şeker Fabrikaları, Türkiye gübre satışı pazarında toplam % 32 pazar payına sahiptir. Toplu gübre alım ihalelerindeki miktarın büyük bölümünü talep eden bu kuruluşların ihalelerinde gerçekleşen pazar paylaşımına yönelik rekabet ihlali iddialarına ilişkin önaraştırma ve soruşturma dönemlerinde elde edilen bulgulara aşağıda yer verilmiştir. 11-04/64 -26 33 I.2.2.1.1. TKK ve İhale Sistemi 1540 TKK 1581 sayılı Kanun la kurulmuş, bir kooperatif kuruluştur. Kuruluşun amacı, ortaklarının işleri ile ilgili olar ak tarımsal üretim sürecinde ihtiyaç duydukları tarımsal girdiler ile geçimleri ile ilgili olarak zaruri tüketim maddesi ihtiyaçlarını, kalite başta gelmek şartı ile zamanında, yeterince, uygun fiyat ve şartlarla karşılamaktır. TKK, % 90 ı köy seviyesinde olmak üzere 2506 birim kooperatifine bağlı çiftçilerinin tarımsal amaçlı gübre ihtiyacını; 1. Her sene ilkbahar ve sonbahar gübre kullanım sezonları için iki defa toplu 1550 gübre alımı ihalesi gerçekleştirmek suretiyle, 2. 1999 İlkbahar ihale dönemine kadar ihalele re kapalı zarf ve açık eksiltme usulü ile, 2000 yılı ilkbahar döneminden itibaren de tahmini birim fiyat belirlenerek doğrudan açık eksiltme yapılarak oluşan fiyatlar üzerinden, 3. İç piyasadan yaptığı alımlarda, kooperatif rampası teslimi esasına göre, 4. İhale sözleşme fiyatları peşin ve 90 gün vadeli, KDV hariç, devlet destekleme dahil Amerikan Doları bazında, 5. Söz konusu ihaleler dışında ise, sahibi olduğu GÜBRETAŞ vasıtasıyla veya kamu kuruluşu olan TÜGSAŞ dan doğrudan gübre alımıyla, 1560 karşılamaktadır. TKK nın 1996 -2000 yılları arasındaki gübre ihalelerinin tarihleri aşağıda verilmiştir: TKK KİMYEVİ GÜBRE İHALE TARİHLERİ Dönem Kapalı Teklif Tarihi Açık Eksiltme Tarihi Pazarlık Tarihi 1996 İlkbahar 22.11.1995 24.11.1995 29.11.1995 1996 Sonbahar 29.05. 1996 04.06.1996 - 1997 İlkbahar 25.10.1996 5.11.1996 - 1997 Sonbahar 06.06.1997 17.06.1997 - 1998 İlkbahar 21.10.1997 24.10.1997 10.11.1997 1998 Sonbahar 17.06.1998 18.06.1998 - 1999 İlkbahar 14.10.1998 16.10.1998 - 1999 Sonbahar 24.06.1999 25.06.199 9 01.07.1999 2000 İlkbahar - 23.11.1999 30.11.1999 2000 Sonbahar - 22.06.2000 - TKK, gerçekleştirdiği gübre alım ihaleleri ve genel olarak gübre sektöründeki rekabet koşulları ile ilgili görüşlerini; Türkiye gübre sektöründeki 6 üretici kuruluş, he m ham madde ithalatçısı 1570 olmaları, üretimleri için gerekli olan ham maddelerin % 95 ini ithal etmek mecburiyetinde bulunmaları, ham madde aldıkları firmaların aynı zamanda mamül gübre de satmaları üreticilerin ithalatını kolaylaştırdığı gibi, üreticiler dış ındaki kooperatif ve ithalatçı dağıtıcı konumunda bulunan firmaların ithalatını, üreticilerin baskıları nedeniyle zorlaştırmaktadır. Çünkü ülkemizdeki tekel durumuna paralel olarak yurt dışı pazarın da ülkeler ve gübre cinsleri itibarıyla centilmenlik anlaşmaları ile sınırlandırıldığı bir vakıadır. Zaman zaman bu anlaşmaların ihlali 11-04/64 -26 34 veya eski doğu bloğu ülkelerinin ekonomik zorlukları sebebiyle dampingli satışlara yönelmesi söz konusu olabilmektedir. 1580 Türkiye de TKK, Şeker Fabrikaları, Pancar Ekicileri İsti hsal Kooperatifleri Birliği gibi kooperatif kuruluşların gübre dağıtımındaki avantajları; - Toplu alım yapmaları - Piyasa fiyatlarını regüle etmeleri - Hizmeti, yaygın kooperatif ağı ile ortağın ayağına götürmeleri, - Piyasaya nazaran düşük faizler ile kredili sa tış yapabilmeleri, - Bürokratik işlemlerin bankalara nazaran azlığı, - Mal alımında kalite kontrolü yapmaları, 1590 şeklinde sayılabilir. 1997 yılı sonunda destekleme kararnamesi değişmeden önce, ithalatçı dağıtıcılar bir taraftan kooperatif kuruluşlarının toplu alımlarında rekabet şartlarını zorlayan fiyatları ile pay almaları, diğer taraftan da bayi pazarında üreticilere rakip olmaları üretici kuruluşları oldukça zorlamış, ancak üretici firmalar, hem 97/10244 sayılı Kararnamenin desteği ile önce aralarında işbir liği yapıp (4054 sayılı Kanun a aykırı olarak) ithalatçı dağıtıcı kuruluşların toplu alımlardaki etkinliğini kaybettirmişlerdir. 1600 TKK nın en büyük satıcı konumunda bulunması, pazarda faaliyet gösteren firmaları, TKK ihalelerinden pay almaya çalışmalarının yanında, bu ihalelerde teşekkül edecek fiyatların belirlenmesinde etkin olmaya itmiştir. Çünkü, TKK, çiftçinin ayağında ucuz kredi ile mal satarken, TKK fiyatının üzerinde, firmaların, bayi piyasasında üstelik peşin fiyatla mal veremeyeceklerinden elbette ki TKK ihalesi fiyatlarının en üst seviyede belirlenmesi için çalışacaklardır. Çünkü, TKK dışında bayi pazarında hem TKK fiyatları hem de birbirleri ile rekabet etme mecburiyeti altında mal satacaklardır. Bu durum çerçevesinde, firmalar, ihalelerde TKK ya verdikleri fiyatların altında, 1610 bayilerine mal satarak TKK ya karşı haksız rekabete girişmektedirler. Kısaca TKK ihalelerinde geniş rekabet ortamı sağlanarak düşük fiyatla mal temin edilmesi, firmaların bayi pazarındaki karlarını da aşağıya çekeceğinden, d estekleme rejimini kullanarak rekabet ortamını ortadan kaldırmaya çalışmışlar ve bunda da muvaffak olmuşlardır. Ne yazık ki, bu faaliyetleri, kamu ve özel sektöre ait üretici firmalar el ele vererek gerçekleştirmişlerdir. şeklinde ifade etmiştir. TKKMB Tedarik ve Pazarlama Daire Başkanı Hüseyin Kıyıcı ise, 6.12.2000 1620 tarihinde yapılan görüşmede, konuyu inceleyen raportörlere TKK'nın ihale sistemine yönelik olarak aşağıdaki bilgileri vermiştir: Gübre alım ihalelerini kooperatiflerimizin bulunduğu bölgel er bazında yapmaktayız. Bu ihalelerde üretici firmaların birbirlerinin fabrikalarının bulunduğu doğal pazarlara girmeme eğiliminde oldukları görülmektedir. Dolayısıyla ithalatçı firmaların katılmadığı ihalelerde üretici kuruluşlar kendi bölgelerinde yüksek 11-04/64 -26 35 fiyatlarla ihaleyi alırlar. İthalatçıların katıldığı bölgelerin ihalelerinde düşük fiyat, ithalatçıların katılmadığı, fabrikaların doğal pazarı niteliğindeki bölgelerde ise yüksek fiyatlarla ihaleler sonuçlanmaktadır. Biz üyelerimize gübre tedarik etmek 1630 zorunda olduğumuz için yüksek fiyatla da olsa almak zorunda kalıyoruz. İthalatçı firmaların katıldığı ihalelerde açık eksiltmeler uzun sürmekte ve daha düşük fiyatlarla sonuçlandığı gözlenmektedir. I.2.2.1.2. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. nin İhale Siste mi Dosya mevcudu bilgilere göre, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., teşekküllerinin ihtiyaç duyduğu üre ve kompoze gübreleri serbest rekabet kuralları içerisinde, ihale şartnameleri ve yönetmelikleri esasları dahilinde en ucuz teklifte bulunan firmalara sipa riş vermek suretiyle gerçekleştirmektedir. 1640 Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. , toplu gübre alım ihalelerinde, ihaleye katılan teşebbüslerin fiyat tekliflerini kapalı zarf usulü ile almakta; verilen bu teklifler üzerinden daha sonra açık eksiltme yapmakta ve en ucuz fiyat teklifi veren firmalar ihaleyi kazanmaktadır. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Satınalma Dairesi Başkanı Yunus Çelik, söz konusu kuruluşun gübre alımlarına yönelik, 12.2.2001 tarihinde raportörlere şu hususları ifade etmiştir: 1650 Şirketimiz, ih tiyacı olan gübreleri, önceki yıllarda, Tarım Bakanlığı tahsisi ile almaktaydı. İhalelerimize Türkiye deki gübre üreticileri ve ithalatçılar (az da olsa, özellikle üre gübresinde) katılıyorlar. İhalelerimiz öncelikle kapalı zarf usulü teklif almak ve mukab il şartlar kaldırıldıktan sonra (şartnamemize uymayan) açık eksiltmeye gitmek suretiyle sonuçlandırılmaktadır. İhalelerimiz, tüm fabrikalarımızın ihtiyacı için çıkılmakta ve daha sonra fabrika bazında açık eksiltme yapmak suretiyle sonuçlandırılmaktadır. Y ılda ortalama yaklaşık 150.000 -200.000 ton civarında gübre alıyoruz, bu miktar pancar ekim alanlarının durumuna göre değişmektedir. Son 3 -5 senedir üre ve bize özel üretilen 1 çeşit (kompoze 12.30.12) gübre satın alıyoruz. 1660 Alımını yaptığımız kompoze gübr e bize yönelik üretildiği için, ithalatçılar biz almazsak, ellerinde kalır diye bu gübreyi ithal edip, ihalelerimize girmemektedirler. İhalelerimize katılanlar nakliye ve yukarıda bahsi geçen diğer unsurlar çerçevesinde rekabet etmektedirler. Ancak, ihale sonuçlarında, üreticilerin fabrikaların olduğu bölgelerde kazandıkları, başka bir ifadeyle, bölgesel bir durum gözlemlenmektedir. Rekabet daha çok üre gübresinde olmaktadır. I.2.2.2. Pazar Paylaşımı 1670 Şikayet başvurusunun sahibi, Türkiye Ziraat Odaları Bi rliği Yönetim Kurulu Başkanı Faruk Yücel, kendisiyle yapılan görüşmede raportörlere, gübre üreticilerinin TKKMB nin gübre alımı için açtığı ihalelerde birlikte hareket ettiklerini, ihaleleri miktarsal ve bölgesel bazda aralarında paylaştıklarını, gübre üre ticilerinin TKKMB nin yurt dışından gübre temin etmesini protesto etmek için, geçen 11-04/64 -26 36 dönem15 açmış olduğu ihaleye katılmadıklarını ileri sürmüştür. Yücel ayrıca, gübre üreticisi kuruluşların, faaliyette bulunacakları bölgeleri centilmenlik anlaşması çerçeves inde belirlediklerini de iddia etmiştir. Raportörlerce yapılan yerinde incelemede Toros Gübre nin Genel Müdürü Esin 1680 Gökan ın not defterinde, 30.9.1996 tarihli ve Dernek toplantısı başlıklı metinde, toplu alım ihaleleri ile ilgili olarak, Resmen yapmamakl a birlikte anlaşılabiliyorsa, görüşmelere açık. Çiftçiyi ezmeyecek, ithalata cevaz vermeyecek bir fiyatta anlaşabiliriz. denilmiş ve gübre üreticilerinin katıldığı bu toplantıda toplu gübre satım ihalelerinde uygulanacak fiyatlarda anlaşılabileceği ifade edilmiştir. GÜBRETAŞ ın eski Genel Müdür Yardımcısı Osman Yılmazcan ın 7.11.1996 tarihinde, Toros Gübre den Sezai Bayraktar a gönderdiği yazıda, Üreticilerin birbirlerinin doğal pazarlarında kurumsal ve bayi satışlarında daha makul rekabet içinde olmala rı, sektörel dayanışmayı olumlu kılabileceği gibi uzlaşmalarında uzun 1690 ömürlü olmasına fırsat verebilir. denilmektedir. Gübre üreticilerinin, doğal pazar olarak gördükleri fabrikalarının olduğu bölgelerde, özellikle toplu gübre alım ihaleleri vasıtasıyla y apılan satışlar olmak üzere rekabet edilmemesi yönündeki niyetlerini 1996 yılında ortaya koydukları görülmektedir. 17 Haziran 1998 tarihli TKK ihalesi öncesinde, 9 Haziran 1998 tarihinde BAGFAŞ ın İstanbul daki genel merkezinde yapılan GÜD toplantısında n sonra, raportörlerce Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran ın, deft erine aşağıdaki notları aldığı tespit edilmiştir : 1700 9.6.1998 TKK Toplantısı/Gübre Üreticileri Derneği toplantısı sonrası E.G/S.B16 - Karşı sevk yazarak teklif verilec ek veya bir önceki şartnamede aleyhimize -Teklif normal fiyatlarla verilecek Açıldığında çok tonaj varsa duruma bakılacak Normal teklife eklenecek şartlar 1710 TÜGSAŞ ve İGSAŞ teminata itiraz edecek TÜGSAŞ ve İGSAŞ doğal gazı force major ilan edecek Yavuz Kuran a ait notlardaki en dikkat çekici nokta; 9.6.1998 tarihinde BAGFAŞ Genel Merkezinde yapılan GÜD toplantısından hemen sonra, Toros Gübre nin üst düzey yöneticilerinin, TKK nın 17.6.1998 tarihli ihalesine verecekleri teklifle ilgili hususları konuşmal arı ve Yavuz Kuran ın, GÜD toplantısı sonrası diye bir ifadeyi not düşmesidir. Nitekim, TÜGSAŞ ve İGSAŞ ın 17.6.1998 tarihinde hangi konulara itiraz edeceklerini gösteren cümlelerden de, 9.6.1998 tarihinde gübre 1720 üreticilerinin, 17 Haziran tarihli TKK ihale si ile ilgili çalışmalar yaptığı anlaşılmıştır. 15 Bahsedilen TKK ihalesi, daha önce H.2.1.2. Fiyat Tespiti (1999 Yılı) başlığı altında yer alan TKK nın 1999 Sonbahar ihalesidir. 16 Esin Gökan ve Sezai Bayraktar . 11-04/64 -26 37 Yine, Yavuz Kuran a ait notlarda; Yarın 10.00 da BAGFAŞ da toplantı. Oktay Vural TKK ihalesine girmemeyi düşünüyor. TÜGSAŞ a kompoze düşüncesi 28.000 olarak iletildi . ifadeleri ve TKK yeni ihale değişikli kleri başlığı altında, aynı sayfa boyunca TKK ihalesi ile ilgili çalışmalar yer almaktadır. Bu belgenin de 9.6.1998 tarihinde BAGFAŞ Genel Merkezinde, 17.6.1998 tarihli TKK ihalesi için, GÜD üyeleri arasında yapılmış söz konusu toplantıya hazırlık çalışma ları mahiyetinde olduğu açıktır. Özellikle, TÜGSAŞ Genel Müdürü Oktay Vural ın TKK ihalesine girmeme düşüncesini, Toros Gübre nin, söz konusu ihale öncesi 1730 öğrenmiş olması, ihalede oluşması beklenen rekabet ortamına zarar verebilecek rakipler arasındaki koo rdinasyonu göstermesi bakımından önemlidir. Keza, raportörlerce yapılan incelemlerde, 17.6.1998 tarihli TKK ihalesinden önce; 1. 20.4.1998 tarihli 1998 Sonbahar Dönemi TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü başlıklı, GÜBRETAŞ ve BAGFAŞ da bulunan belgelerden17, gübre üreticilerinin TKK nın çiftçiye satış fiyatları ile kendi bayilerine uyguladıkları satış fiyatları arasında % 10 un altında oluşacak bir fiyat farkı yaratmak için bazı fiyat belirleme sistemleri üzerinde çalıştıkları, 1740 2. Gübre üreticisi fi rmaların ortak mutabakatı ile hazırlanan TKK İhale Şartnamesindeki Değişiklik Talepleri nin yazılı olarak, GÜD tarafından, 7.5.1998 tarihinde TKK ya bildirildiği, 3. BAGFAŞ Genel Müdürü Kemal Gencer tarafından, 12.6.1998 tarihinde TÜGSAŞ Genel Müdürü Oktay Vural a, biri Toros Gübre den gelen Teklifimizi Tamamlayıcı Şartlar diğeri de Teklif Mektubu başlıklı 17.6.1998 TKK ihalesine yönelik yazılar gönderildiği, 1750 4. Yine, Toros Gübre tarafından, TKK ihalesine yönelik, 15.6.1998 tarihinde, İGSAŞ a Teklifimizi Tamamlayıcı Şartlar , belgesinin fakslandığı, 5. BAGFAŞ tarafından İGSAŞ a, 12.6.1998 tarihinde, Teklif Mektubu belgesinin gönderildiği, tespit edilmiştir. Yukarıda yer verilen belgeler bir bütün olarak göz önüne alındığında, 17.6.1998 tarihli TKK ihale sinden önce, gübre üreticileri arasında söz konusu ihaleye yönelik yoğun bir koordinasyon olduğu anlaşılmaktadır. 1760 Yavuz Kuran ın defter notlarının bir başka sayfasında; TAHMİNİ Can 280 İhale toplamı 740000 ton seviyesinde As 85 öngörülüyor An 105 DAP 35 Üre 145 1770 17 TKK İhalesi ve Uyumlu Fiyatlandırma Prosedürü hakkında, H.2.1.1. Fiyat Tespiti (1998 yılı) başlığı altında, daha detaylı bilgi yer almaktadır. 11-04/64 -26 38 Kompoze Ercüment Beyin Önerisi18 Kemal Güven19 TKK ya verilen son yılların % 29 Tü (TÜGSAŞ) firmaların fiili Pazar payı % 31 To (Toros) (000 t.) % 16 B. (BAGFAŞ ) 206 Tüg. % 15 İg. (İGSAŞ) 190 Tor. % 5 Güb. (GÜBRETAŞ) 148 B. % 2 Ege ( Ege Gübre) 60 İgs. 30 Ege 1780 Belgenin geri kalan bölümlerinde 15.15.15, DAP, 20.20.0, üre gübreleri ve diğer gübreler için firmalar bazında bazı tonaj hesaplamaları olduğu düşünülen rakamlar yer alma ktadır. Kemal Beyin önerisinin20 Toplam Tor 166000 % 27 Tüg. 218000 % 29 B. 147000 % 19 1790 G. 119000 % 16 İg. 84000 % 11 Ege 30000 % 4 --- 764000 T. % 100 Yukarıda sunulan belgelerdeki ifadelerden , TKK ihalesi öncesi Toros Gübre, GÜBRETAŞ ve TÜGSAŞ arasında ihaleden hangi firmanın ne kadar pay alacağı hususunda görüşmeler yapıldığı ortaya çıkmaktadır. Özellikle, Kemal Güven ve Ercüment Güler in önerileri ifadeleri, bu durumu kanıtlar mahiyettedir . Yavuz 1800 Kuran ın defter notlarının incelenmesinden, söz konusu ifadelerin, 1998 yılında gerçekleşen TKK ihalelerinden önce yapılmış bir toplantıda alınmış olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu notlar, adı geçen teşebbüsler arasında, TKK ihalesinden önce, miktar paylaşımına ilişkin işbirliğini göstermektedir. Toros Gübre Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran a ait notlarda tespit edilen diğer ifadeler şu şekildedir: Paylaşım tamamen coğrafi (Herkes fiyatında serbest üreticiler bölgeler de birbirlerini zorlamıyor ithalatçı ile uğraşıyor) 1810 1997 Sonbahar 98 yeni ihale (Belgenin bu bölümünde 1997 yılı Sonbahar TKK ihalesi ile ilgili bazı bilgiler ile 1998 yılı ihalesi ile ilgili bazı çalışmalar görülmektedir.) 18 TÜGSAŞ Yönetim Kurulu üyesi. 19 GÜBRETAŞ Genel Müdürü. 20 GÜBRETAŞ Genel Müdürü Kemal Güven . 11-04/64 -26 39 Bu sene bölgeler kendi içinde bölünmemeli çok a leni oluyor. Belgedeki ifadelerden, gübre üreticilerinin TKK ihalelerinde, bölgesel bir paylaşım 1820 içinde oldukları ve belirlenen bölgelerinde (üreticilerin fabrika ve yakın bölgeleri) birbirlerini zorlamayarak, daha çok, ithalatçıların girdiği ihalelerde bu firmalar ile rekabete girdikleri anlaşılmaktadır. Ayrıca, bölge birlikleri bazında yapılmakta olan TKK ihalelerinde bölgelerin kendi içinde bölünmemesi gerektiği ifade edilmektedir. Örneğin, Mersin Bölge Birliği Hatay, Adana ve İçel gibi illerden oluşma ktadır. Dolayısıyla Yavuz Kuran, bölge birliklerinin kendi içinde de, iller bazında coğrafi olarak, gübre üreticilerince paylaşılmasının dikkat çekebileceğini vurgulamaktadır. Gübre üreticilerinin toplu alım ihaleleri öncesinde toplanarak ihale fiyatları ve miktar paylaşımı hususlarında koordinasyon içerisinde olduklarını gösteren bir 1830 diğer önemli belge ise, Toros Gübre nin Genel Müdür Yardımcısı Yavuz Kuran ın Toros Bölge Müdürlerine gönderdiği 21.9.1998 tarihli Lotus Notes mesajıdır. Mesajda aynen; Bu akşam yarın ki Şeker fabrikaları ihalesinin açık eksiltmesi öncesi Ankara da tüm üreticiler toplanıyoruz. Gerek şeker fab. gerekse ve daha önemlisi bayi piyasası fiyatları üzerine bir kez daha uzlaşma ortamı yaratılması için toplantı yapılıyor. denilme ktedir. 1840 Yavuz Kuran a ait mesajdan görüldüğü üzere; 22 Eylül 1998 tarihli Türkiye Şeker Fabrikaları gübre alım ihalesinden önce, 21 Eylül 1998 tarihinde, tüm üreticilerin biraraya gelerek ihale fiyatları üzerinde gizli işbirliğine yönelik bir toplantı yap tıkları açıktır. Gübre Üreticileri Derneği toplantı tarihlerine bakıldığında, resmi olarak böyle bir toplantı görülmemektedir. Yavuz Kuran ın 23 Eylül 1998 tarihli; Konu:Bayi fiyatları hk. Pazartesi Ankara da Gübre üreticisi kuruluşların genel müdürleri ile yapılan 1850 toplantıda bayi pazarındaki şu anki gereksiz rekabetin sona erdirilmesi konusunda tekrar mutabakat sağlanmıştır . ifadelerinin yer aldığı belgeden anlaşıldığına göre; söz konusu toplantı gübre üreticilerinin Genel Müdürleri seviyesinde yapılmı ştır. Bu noktada; gübre üreticisi şirketlerin, TKK ve Şeker Fabrikaları nın gübre alım ihalelerinde, bölge ve miktar paylaşımına yönelik danışıklı bir ilişki içerisinde olup olmadığının tespiti amacıyla, 1996 -2000 yılları arasında söz konusu kuruluş ihale lerinin bölgesel kazanım ve fiyat düzeyleri açısından analizler yapılmıştır. Söz konusu analizlerde, TKK nın 1996 -2000 yılları arasında, ilkbahar ve sonbahar 1860 gübre alım ihalelerinde DAP, AN33, Üre, 20.20.0, CAN gübreleri için hangi teşebbüsün hangi ilde ve hangi fiyattan kazandığı, TKK nın 1997 -2000 yılları arasındaki bölge birliği bazındaki ihalelerine kaç firmanın katıldığı ve açık eksiltmelerin kaç tur sürdüğü; TKK ihalelerinde, teşebbüslerin ürün çeşidi bazında aldıkları ihale payları ve miktarları husu sları incelenmiştir. Bütün bu analizler neticesinde yapılan tespitler şu şekildedir: 11-04/64 -26 40 - BAGFAŞ, fabrikasının olduğu Balıkesir bölgesinde, 20.20.0, DAP ve AS21 gübre çeşitleri için katıldığı ihalelerin tümünü almıştır. 1870 - TÜGSAŞ, fabrikasının olduğu Samsun bölgesindeki tüm ihaleleri, 20.20.0 gübresi için kazanmıştır. TÜGSAŞ, CAN gübresini yalnızca Kütahya ve Gemlik Fabrikalarında üretmekte ve özellikle Gemlik te üretilen CAN ın satışını yapmaktadır. Gemlik in Samsun a olan uzaklığı 709 km.ve CAN gübresindek i en büyük rakibi olan Toros Gübre nin CAN üretimini yaptığı Mersin Fabrikası nın Samsun a olan uzaklığı 703 km. iken, Toros Gübre nin Samsun İli CAN ihalelerinden hiçbirini kazanamamış olması dikkat çekicidir. CAN gübresi, yalnızca Toros Gübre ve TÜGSAŞ t arafından üretilen ve ithal olanakları kısıtlı olan bir gübre çeşididir. Gübre