Rekabet Kurumu Ba şkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2015 -1-88 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 16-04/67 -25 Karar Tarihi : 10.02.2016 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK Üyeler : Arslan NARİN , Fevzi ÖZKAN, Dr. Metin ARSLAN, Doç. Dr. Tahir SARAÇ, Kenan TÜRK B. RAPORTÖR LER: Zeynep MADAN, Metin DEMİRCİ C. BAŞVUR UDA BULUNAN : İmpro Metal Metalurji Döküm Makina San. ve Tic. Ltd. Şti. Temsilcisi: Av. Ali Rıza NARSAK Hükümet Cad. No:99 K:3 D:18 Gebze/ Kocaeli D.
Rekabet Kurumu Ba şkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2015 -1-88 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 16-04/67 -25 Karar Tarihi : 10.02.2016 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK Üyeler : Arslan NARİN , Fevzi ÖZKAN, Dr. Metin ARSLAN, Doç. Dr. Tahir SARAÇ, Kenan TÜRK B. RAPORTÖR LER: Zeynep MADAN, Metin DEMİRCİ C. BAŞVUR UDA BULUNAN : İmpro Metal Metalurji Döküm Makina San. ve Tic. Ltd. Şti. Temsilcisi: Av. Ali Rıza NARSAK Hükümet Cad. No:99 K:3 D:18 Gebze/ Kocaeli D. HAKKINDA İNCELEME YAPILAN : Döküm Makina Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti. İstiklal Cad . No:129 16600 Gemlik/ Bursa (1) E. DOSYA KONUSU : Döküm Makina Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti. nin yetkili satıc ısı olarak pazarlamasını yaptığı analiz cihazının teknik servis bölümüne şifre ile kısıtlama koyarak diğer servis firmalarının pazara girmesini engellediği ve elde ettiği pazar gücü ile cihaza ilişkin garanti sonrası hizmetlerinde fahiş fiyat talep ettiği iddiası. (2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle, - Döküm Makine Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti. nin (DÖKÜM) pazarlamasını yaptığı analiz cihazının 30.000 Euro bedelle satın alındığı, - Satın alınan cihazın teslim tarihinden itibaren 12 ay süresince garanti kapsamında ücretsiz servis hizmetinden yararlanıldığı, - DÖKÜM ün sattığı cihazın teknik servis bölümüne erişim iç in şifre ile kısıtlama koyduğu, - Garanti süresi sonrasında söz konusu şifreye sahip olmaksızın bağımsız teknik servis sağlayıcılarında cihaza ai t arıza tespitinin, yedek parça değişiminin ve benzeri uygulamaların yapılamadığı, - DÖKÜM tarafından kendilerine cihazın yedek parça ve servis ücreti hakkında hiçbir bilgi verilmediği, - Bu uygulaması ile DÖKÜM ün, bağımsız teknik servis sağlayıcılarının p azara girişini engellendiği ve sahip olduğu tekel ci güçle fahi ş servis ücretleri talep ettiği ifade edilerek DÖKÜM ün bu eylemlerinin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (4054 sayılı Kanun) kapsamında değerlendirilmesi ve gereğinin yapılması tal ep edilmektedir. (3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 30.11.2015 tarihinde giren başvuru üzerine hazırlanan 17.12.2015 tarih ve 2015 -1-88/İİ sayılı ilk inceleme raporu 24.12.2015 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve önaraştırma yapılmasın a karar veril miştir. 16-04/67 -25 2/10 (4) Söz konusu karar uyarınca düzenlenen 25.01.2016 tarih ve 2015 -1-88/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır. (5) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; - 4054 sayılı Kanun un 41 . maddesi uyarınca DÖKÜM hakkında bu aşamada soruşturma a çılmasına gerek olmadığı, - Bununla birlikte, DÖKÜM ün; a) Analiz cihazlarının garanti sürelerinin bitiminden sonra, cihazları satın alan müşterilerin yazılı talepte bulunması veya bu yazılı talepleri müşterilerden alan teknik servislerin yazılı başvuruda bu lunması durumunda, cihazlara ilişkin şifrelerin veya bu anlama gelecek her türlü dâhili sistemin mücbir sebepler haricinde ücretsiz olarak temin edilmesi, b) Cihazların ilk satımı aşamasında yukarıda yer verilen hususlar konusunda müşterilerin yazılı olara k bilgilendirilmesi hususlarında gerekli uygulama değişikliklerine gitmesi gerektiği, aksi takdirde hakkında işlem başlatılabileceği yönünde adı geçen teşebbüse 4054 sayılı Kanun un 9 . maddesinin üçüncü fıkrası çerçevesinde görüş gönderilmesinin uygun ola cağı ifade edilmiştir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili Pazar I.1.1. İlgili Ürün Pazarı (6) Dosya özelindeki şikâyetin temelinde, DÖKÜM ün yetkili satıcısı olduğu Bruker markalı spektrometre lerin (metal analiz cihazları) teknik servis bölümüne erişimin şifre ile engellenmesi yer almaktadır. Bu çerçevede, faaliyette bulunulan ürün pazarının yanında, bu pazar la ilişki içerisinde olan bir servis pazarının olduğu anlaşılmaktadır. (7) Ana ürün ile o ürüne ilişkin yedek parça , servis ve bakım gibi ürün ve hizmetl er, farklı zamanlarda ihtiyaç duyulan tamamlayıcı nitelikteki ürünlerdir. Müşterinin satın aldığı ilk ürünün bulunduğu pazar, zamanla tamamlayıcı ürün ve hizmetlere ihtiyaç duyması sebebiyle birincil veya öncül pazar olarak isimlendiril mektedir . Yedek parça, sarf malzemesi, tamir, bakım -onarım hizmetleri gibi birincil ürünle birlikte kullanılan ve birincil ürünün satın alınmasından belli bir süre sonra ihtiyaç duyulan ürün ve hizmetlerin bulunduğu pazar ise ikincil veya ardıl pazar olarak tanımlan maktadır . (8) Rekabet hukuku literatüründe, birincil ve ikincil ürün ve hizmetlerin yer aldığı pazarların tanımlanmasında i) söz konusu ürün ve hizmetlerin aynı pazara dahil edilip edilemeyeceği, ii) edilmezse ikincil ürün ve hizmetlerin yer aldığı pazarların ma rka özelinde tanımlanıp tanımlanamayacağı hususlarının analizi ön plana çıkmaktadır. (9) Kurulumuzun bu konuda almış olduğu çok sayıda karar ı bulunmaktadır. Söz konusu kararlarda, ardıl pazarlar için yapılan ilgili ürün pazarı ile ilgili değerlendirmeler , doğ al olarak dosya kapsamına göre değişiklik göster miştir. Ardıl pazarların markaya özgü olarak tanımlanıp tanımlanamayacağına karar verilirken, ürün veya hizmetin gerek üretimde gerekse kullanımdaki ikame edilebilirliği, tüketici talebi ve başka teşebbüslerc e üretimin önünde herhangi bir engel olup olmadığı gibi faktörler göz önüne alın mıştır. 16-04/67 -25 3/10 (10) AB Komisyonu (Komisyon) tarafından 2005 yılında yayınlanan EU Discussion Paper on Modernization of Article 82 başlıklı tartışma metninde (Tartışma Metni) ardıl pa zarın değerlendirilmesiyle ilgili bir bölüm yer almaktadır. Söz konusu bölümde Komisyon un ikincil piyasalarda ilgili pazar tanımlanırken, normal bir pazar tanımında kullanılan yaklaşımı kullanacağı ifade edilmektedir. Bunun anlamı, ardıl pazarda yer alan ikincil ürünlerin ayrı bir pazar oluşturup oluşturmadığı incelenirken, birincil ürünün satışları üzerindeki (o ardıl pazarın oluşmasına neden olan) etkilerin dikkate alınmayacağıdır. Diğer bir deyişle, pazar tanımının odağında gelecekte birincil ürünü alm a olasılığı olan potansiyel müşterilere değil, hâlihazırda birincil ürünü satın almış olan müşterilere yapılan ikincil ürün ve hizmet satışları yer almaktadır. (11) Tartışma Metni nde, markaya özgü ardıl pazar tanımlanmasının hangi durumlarda söz konusu olamay acağından da bahsedilmektedir. Bunlardan birincisi başka üreticilerin ikincil ürünlerine geçişin mümkün olması durumudur. Eğer ikincil ürün başka üreticiler tarafından da piyasaya sürülebiliyorsa, belli bir markanın birincil ürününü alan müşteri ardıl paza rda o markanın ikincil ürünlerine bağlı kalmayacaktır ( kilitlenmeyecektir ) ve böyle bir durumda (markaya özgü olmayan) ortak bir ardıl pazar belirlemek gerekecektir. Tartışma Metni nde ikinci olarak, başka marka bir birincil ürüne geçiş ve böylece ardıl pazardaki yüksek fiyatlardan kaçınabilme olasılığından bahsedilmektedir. Böyle bir durumda geçiş maliyetlerinin yüksek olmaması gerekir. Geçiş maliyetleri ise iki türde olabilir. İlk olarak kullanılmış birincil ürünü, geçişin ekonomik olduğu cazip bir fiyatt an satmak/satın almak mümkün olmayabilir. Bu, eğer birincil ürünün fiyatı ikincil ürüne göre yüksekse, daha da önemli hale gelmektedir. İkinci tür geçiş maliyetleri ise fiyat hariç yatırımlar ile ilgilidir. Bunlar eğitim, rutini değiştirme, yüklemeler, yaz ılım vb. olabilir. Sonuçta , ancak ayrı bir ardıl pazarın olmadığına karar verildiği durumlarda (birincil ve ikincil ürünlerin birlikte yer aldığı) analiz, toplam sistem pazarı üzerinden yapılacaktır. (12) Dosya konusu spektrometre lerin yetkili satıcıları, ürünl erine ait yedek parçaların büyük kısmını yurtdışında faaliyet gösteren üreticiden temin etmektedir. Ancak belli parçaların üretimi, özel olarak başka firmalara yaptırılabilmektedir. Bu durumun söz konusu olduğu hallerde genellikle, fason üretim yapan firma ya, bu parçaları başka birine satmama yükümlülüğü getirilebilmektedir. Nadir durumlarda ise cihazlara ait bazı yedek parçalar başkaca firmalar tarafından üretilebilmekte ve bunlara erişim cihaz üreticisi haricindekiler tarafından da mümkün olabilmektedir. Bunun yanında dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, spektrometre lerde kullanılan donanımsal ve yazılımsal yedek parçaların üniversal ürünler olmadığı bu nedenle de belli bir model cihaz için üretici firmanın kullandığı parça veya yazılımın başka bir modelde kullanılamadığı anlaşılmaktadır. Sonuç olarak , DÖKÜM tarafından pazarlaması yapılan Bruker markalı bir cihaza sahip olan müşteri, rakip markaların ikincil ürün leri alternatif oluşturmadığından, Bruker markalı ikincil ürünlere kilitlenmektedir . (13) Yukarıda ye r verilen analizler, yalnızca yedek parça için değil , Bruker markalı spektrometre lere verilen servis için de geçerlidir. Her ne kadar söz konusu cihazlara verilecek servis ile rakip markalı cihazlara verilecek servis ikame gibi görünse de söz konusu cihazl arın ileri teknoloji içermesi, müşteriye özgü cihaz üretiminin yaygınlığı, pazarda yeni ürünlerin çıkış hızının yüksekliği ve cihaz lar için gereken eğitimleri n genelde üretici firmanın ana merkezinde (Bruker marka için Almanya da) verilmesi nedenleriyle bu ikisinin yakın ikame olduğunu söylemek zordur. Bruker markalı cihazlara servis veren bir mühendisin, rakip markalı cihazlar üzerinde yapabilecekleri sınırlıdır. Öte yandan, Bruker markalı cihazların teknik servis bölümüne girişin şifre uygulaması ile enge llenmesi nin de teknik servis hizmetinin bağımsız servis tarafından verilmesinin önünde teknik bir engel yarat acağı açıktır. 16-04/67 -25 4/10 (14) Tüm bunların yanında, spektrometre ler oldukça maliyetli cihazlardır. Bu sebeple, cihazların bir kez satın alındıktan sonra kullanı m ömrünün sonuna kadar değiştirilmesi çok zordur. Bu durum, ikincil ürünlerin fiyatlarının birincil ürüne göre düşük olması da göz önüne alındığında daha çok önem kazanmaktadır. Yukarıda yer verilen bilgiler doğrultusunda, ilgili ürün pazarları spektromet re metal analiz cihazı pazarı (birincil pazar) ve Bruker markalı spektrometre metal analiz cihazına yönelik teknik servis hizmetleri pazarı (ardıl pazar ) olarak belirlenmiştir. I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar (15) Tanımlanan ürün pazarındaki ürünlerin satışının t üm Türkiye genelinde gerçekleşmesi ve ülke içinde rekabetin farklılaşmasına neden olacak bir unsurun bulunmaması sebebiyle ilgili coğrafi pazar Türkiye olarak belirlenmiştir. I.2. Hâkim Duruma Yönelik Tespit (16) Yukarıda yer verilen 2005 tarihli Tartışma Me tni nin ardıl pazarlarda hâkim durum ile ilgili bölümünde şu noktalara vurgu yapılmıştır: Birincil ürünlere ait ikincil ürün ve hizmetlerin oluşturduğu ardıl pazarların tanımlandığı durumlarda, bu pazarlarda hâkim durum, hem birincil hem ikincil pazarlarda ki rekabetin analiz edilmesinden sonra ortaya konabilir. Ardıl pazardaki hâkim durumun birincil ürünü alma olasılığı olan müşteriler ve birincil ürünü almış olan müşteriler üzerindeki etkisinin ayırt edilmesi gerekir. Birincil pazardaki rekabet ikincil paz arda müşterilerin yüksek fiyatlar sebebiyle zarar görmesini engelleyebilir. Ancak hâlihazırda birincil ürünü satın almış olanlar, üreticinin politika değiştirerek fiyatları yükseltmesinden (veya kaliteyi düşürmesinden) etkileneceklerdir. Üreticinin, ikinci l pazardaki fiyatları düşük tutmasının veya birincil ürünün fiyatlarını düşürerek ikincil pazardaki yüksek fiyatlardan kaynaklanan tüketici zararını telafi etmek istemesinin iki sebebi olabilir: Bunlardan ilki müşterilerin birincil ürün pazarındaki seçimle rini yaparken yalnızca birincil ürünün fiyatını değil, ardıl pazardaki ürün ve hizmetlerin fiyatını da hesaba katmasıdır. İkinci si, müşteriler tercihlerini, ürünün toplam ömür maliyeti üzerinden yapmasalar da rakiplerin bu hesaplamaları yaparak birincil pazardaki rekabeti kızıştırmalarıdır. Bu iki durumda, üretici, ardıl pazarlardaki yüksek fiyata rağmen sistemden yüksek karlar elde edemeyebilir. (17) Müşterilerin, birincil ürünü alırken sistemin toplam maliyetini hesaplayarak tercih yapmaları, elde edebildikle ri bilginin miktarına bağlıdır. Geçerli hesaplamalar yapabilmek için gerekli olan bilgiye müşterinin ulaşabilmesi gerekir. Ayrıca söz konusu toplam ömür maliyet hesaplamalarını yeterli miktarda müşterinin yapabiliyor olması ve üreticinin bu hesaplamaları y apan ya da yapmayan müşterileri arasında ayrım yapmıyor olması gerekir. (18) Rekabet hukuku içtihadına bakıldığında ise Kurulumuzun 08.05.2001 tarih ve 01 -22/192 - 50 sayılı kararında , Hewlett Packard Bilgisayar ve Ölçüm Sistemleri A.Ş. (HP) ürünlerinin satış son rası hizmetlerinin çok büyük oranda HP servis ağı kapsamında gerçekleştirilmesinden hareketle, kendisi tarafından satışı yapılan ve kendi markasını taşıyan ürünlerin satış sonrası servisleri açısından hâkim durumda olduğuna hükmedildiği görülmektedir. (19) Kuru lumuz tarafından Xerox marka yazıcıların tonerlerinin yüksek fiyata satıldığı ve bu nedenle tüketicilerin zor durumda bırakıldığı iddiası üzerine verilen 15.05.2008 tarih ve 08-33/417 -143 sayılı kararda ise; - Şikâyetçinin almış olduğu yazıcının ve kull anmak i stediği tonerin fiyatı arasında yaklaşık üçte birlik bir oran olduğu, bu nedenle yazıcının ekonomik ömrü süresince kullanılacak tonerin toplam maliyetinin, yazıcı maliyetine oranının yüksek olduğu, 16-04/67 -25 5/10 - Toner fiyatlarına ilişkin bilginin ulaşılab ilir olduğu, - Toner fiyatlarının artması halinde başka marka yazıcıya geçişte ciddi bir maliyetin söz konusu olmadığı anlaşıldığından yazıcı almayı düşünen ve henüz tercih aşamasında olan kullanıcıların, ödeyecekleri toplam maliyetlerini düşünerek bi r marka seçmelerinden, bu seçim sırasında yazıcı piyasasındaki firma sayısı kadar seçenek bulunduğundan ve yazıcı pazarının rekabetçi yapısından dolayı Xerox firması için, yazıcı ve toner pazarlarında hâkim durum tespitinin yapılamayacağı ve bu nedenle şik âyet ile ilgili olarak herhangi bir işlem tesis edilmesine gerek olmadığı sonucuna varılmıştır. (20) Tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları pazarında faaliyet gösteren firmaların, bu cihazların teknik servisi pazarında şifre uygulaması ve yedek parça teminindek i davranışlarıyla 4054 sayılı Kanun u ihlal ettiği iddiası üzerine yürütülen inceleme sonucunda , Kurul umuz 18.02.2009 tarih ve 09 -07/128 -39 sayılı kararında, tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazlarına ait ikincil ürünlerden oluşan yedek parça ve teknik servis pazarlar ını ayrı birer ilgili ürün pazarı olarak tanımlamıştır. Söz konusu pazarlarda bir hâkim durumun varlığı nın birincil ve ikincil pazarlar arasındaki ilişkinin analiz edilmesiyle ortaya konulacağı belirtilmiş ve bu çerçevede, üreticinin birincil paza rdaki davranışlarının ardıl pazardaki davranışlarından etkilenip etkilenmediğinin anlaşılması için değerlendirmeye alınacak başlıca unsurlar aşağıda yer verildiği şekilde belirtilmiştir: - Tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazlarının fiyatı ve ömrü, - Tıbbi g örüntüleme ve teşhis cihazlarının maliyeti içerisinde yedek parça ve teknik servis maliyetlerinin payı, - Ardıl pazarlar (yedek parça ve teknik servis) fiyatlarındaki şeffaflık, - Başka bir cihaza geçişin maliyeti, - Kilitlenmiş ve yeni müşteriler arasında fiyat farklılaştırması imkânının mevcut olup olmadığı. (21) Kararda, h er bir markaya ait tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazlarına yönelik teknik servis ve yedek parça pazarında, bu markaların yetkili teşebbüslerinin kendi markasını taşıyan cihazların ardıl pazarları nda iktisadi parametreleri belirleyici güce ulaşabildiği ve hâkim durumda oldukları sonucuna ulaşılmıştır. (22) İncelemeye konu spektrometre lerin üretim maliyetleri içerisinde ar-ge faaliyetleri ciddi yer kapla maktadır. Bu cihazlar yüksek teknolojili ürünlerdir . Günümüzde teknolojinin gelişme hızı da dikkate alındığında, piyasaya yeni modellerin de sürüldüğü görülmektedir. Ar -Ge faaliyetlerinin önemi, ileri teknoloji gereksinimi ve müşteriye özel üretim bu cihazların fiyatına da yansımaktadır. Analiz cihazları m enşei, çalışma prensibi, hassasiyeti ve diğer özelliklerine bağlı olarak 75.000 TL ile 650.000 TL arasındaki fiyatlarla satılmaktadır. Bunun yanında, bir cihazın Türkiye de ortalama ömrünün 10 -15 yıl olduğu birçok sektör temsilcisi tarafından inceleme süre cinde ifade edilmektedir . (23) Her ne kadar analiz cihazlarının yedek parça ve servis maliyetleri nin yüksek olduğu ileri sürülse de bunların cihazın maliyeti içerisindeki payı düşük kalmaktadır. Bunun sebebi de cihaz maliyetlerinin yüksekliğidir. DÖKÜM ün müşte risi olan MİCHA dan gelen bilgiye göre, her cihaz için farklı olabilmekle birlikte bakım -onarım ve yedek parça maliyeti, cihaz maliyetinin yaklaşık %9,8 ine denk gelmektedir . Pazarda OBLF marka analiz cihazının tek yetkili satıcı olarak faaliyet gösteren M ETA-MAK ise cihazın ortalama ömrünün 15 yıl olduğu varsayımı ile bakım maliyetinin toplam maliyeti içerisindeki oranının %2 olduğunu belirtmiştir . 16-04/67 -25 6/10 (24) Analiz cihazının sat ın alınmasından sonra, yedek parça veya servis fiyatlarının yüksekliğinden dolayı bu cihazın değiştirilmesi zordur. Söz konusu cihazların değiştirilmesinde öncelikle cihazın fiyatından kaynaklı bir geçiş maliyeti bulunmaktadır. Bunun yanında teknik persone l tarafından kullanımının öğrenilmesi gibi maliyetler de söz konusudur. Sonuç olarak belli bir marka cihazdan başka bir cihaza geçişte, müşteriler yüksek maliyetlerle karşılaşmaktadır. Cihaz alımı esnasında garanti sonrası şartların pazarlık konusu edilmed iği ve cihaz alım sözleşmesine yansıtılmadığı durumlarda kilitlenmiş m üşterilere verilen yedek parça ve bakım -onarım fiyatları daha yüksek de olabilmektedir. (25) Başvuru konusunda da şikâyetçi analiz cihazını 03.12.2013 tarihli sözleşme ile satın almış ve cih az 14.02.2014 tarihinde 30.000 Euro karşılığında şikâyetçinin mülkiyetine geçmiştir. 14.02.2015 tarihine kadar da (12 ay) garanti kapsamında ücretsiz servis olanağından yararlanmıştır. Garanti süresinin bitiminden sonra analiz cihazında çıkan arıza nedeniy le DÖKÜM den onarım için teklif alınmıştır. Teklifin fahiş bulunması ile bağımsız teknik servis sağlayıcısına götürülmek istenmiş , ancak şifreleme uygulaması nedeniyle bağımsız teknik sağlayıcısı arızayı giderememiştir. 18.09.2015 tarihinde de şikâyetçi ta rafından DÖKÜM e, almış oldukları analiz cihazının yazılım programı ayarlar şifrelerinin ücretsiz verilmesi talebi ihtarname ile bildirilmiştir. O tarihten bu yana da arıza giderilememiştir. Başvuru sahibi ayrıca garanti süresi sonrasında cihazın yedek par ça ve servis ücreti hakkında kendisine hiçbir bilgi verilmediğini özellikle belirtmiştir . (26) Yukarıda detaylıca incelenen tüm hususlar dikkate alındığında; - Cihazın ömrü süresince kullanılan yedek parça ve teknik servisin toplam maliyetinin cihazın maliyetine oranının düşük olması, - Yedek parça fiyatlarına ilişkin bilginin şeffaf olmaması, - Toplam sahiplik maliyetinin hesaplanmıyor olması, bu hesaplamanın önünde hukuki belirsizliğin bulunması, - İkincil ürünlerin fiyatının artması halinde başka marka cihaza geçişte ki maliyetlerin yüksekliği, - Kilitlenmiş ve yeni müşteriler arasında fiyat farklılaştırması imkanının mevcut olması sebepleriyle DÖKÜM ün kendi markasını taşıyan cihazların ardıl pazarlarında iktisadi parametreleri belirleyici güce ulaşabildiği ve Türkiye d eki Bruker markalı spektrometre metal analiz cihazlarına yönelik teknik servis pazarında hâkim durumda olduğu sonucuna ulaşılmıştır. I.3. Değerlendirme (27) Spektrometre analiz cihazı pazarında faaliyet gösteren DÖKÜM ün rekabet ihlali oluşturduğu iddia edile n davranışı , satmış olduğu analiz cihazlarının teknik servis bölümüne erişimini şifre uygulanması ile engellemesidir. Cihazın ayarlar menüsüne ulaşmak isteyen , kullanıcı İmpro Metal Metalurji Döküm Makina San. ve Tic. Ltd. Şti. (İMPRO ) tarafından , analiz c ihazındaki arızayı gidermek amacıyla talep edilmesine rağmen , söz konusu şifrenin DÖKÜM tarafından verilmediği iddia edilmektedir. Öte yandan, incelenen şirketin yetkilileri tarafından, şifre uygulamasının ; kullanıcı kaynaklı hataları asgariye indirmek, ci hazın , optik ve analitik ayarlarının yetkin olmayan kişiler tarafından değiştirilerek zarar görmesi ihtimalini ortadan kaldırmak ve üretici firmanın ticari sır kapsamındaki yazılımsal ve donanımsal bilgilerinin başkaları tarafından ele geçirilmesini önleme k amacıyla başvurulan, sektörde geçerli bir uygulama olduğu 16-04/67 -25 7/10 belirtilmiştir . (28) İddialara konu analiz cihazında üç seviye şifreleme söz konusudur. USER 1 olarak adlandırılan ilk seviye şifreleme giriş seviyesinde olup söz konusu şifre analiz yapabilmek için erişim yetkisi vermektedir. SUPERVISOR olarak adlandırılan ikinci seviye şifrelemede analiz yapma, standardizasyon, pixel -shift kontrolü, argon geçişinin ayarlanması, kalite kütüphanesi eklenmesi, kalibrasyon işleminin yapılması, kalibrasyon eğrilerini n istenilen seviyeye manuel olarak getirilmesi gibi birçok işlem in yapılabilme si için erişim izni vermektedir. QMADMIN olarak adlandırılan kullanıcı şifresi ise üçüncü seviye şifreleme olup üretici firma tarafından cihazın üretim ayarları ve fabrikasyon ayarl arının değişimine giriş için yetki vermektedir . USER 1 ve SUPERVISOR şifrelerinin müşterilerinin erişimine açık olduğu hem İMPRO hem de DÖKÜM tarafından ifade edilmiştir. Ancak üçüncü seviye şifreleme olarak adlandırılabilecek olan QMADMIN şifresi müşte rilerin erişimine açık değildir. (29) IMPRO yetkililerince analiz cihazı ile söz konusu cihazın yazılımın yüklü olduğu bilgisayarın iletişiminde network problemi yaşandığı ve bazı yazılımsal eğrilerdeki kaymalar sebebiyle yanlış okuma problemine bağlı olarak yanlı ş sonuçlar alındığı ifade edilmiştir . IMPRO yetkilileri , analiz cihazının yazılımda n kaynaklanan arızanın giderilmesi için DÖKÜM den aldıkları servis fiyatına ilişkin teklifin fahiş olduğunu düşünerek bağımsız servis sağlayıcısı ELİZE den hizmet almak iste diklerini , ancak QMADMIN şifresi nedeniyle söz konusu bağımsız servis sağlayıcı sının sorunu gideremediğini dile getirmişlerdir. Yetkililer, mevcut şifreyi Bruker marka spektrometre analiz cihazının tek yetkili satıcısı olan DÖKÜM den talep ettiklerinde ise olumsuz yanıt aldıklarını , bu nedenle arızanın hala gideril emediğini belirtmişlerdir . (30) Buna göre, DÖKÜM ün QMADMIN şifresi nedeniyle satış sonrasında ürünleri üzerinde sağlamış olduğu mutlak hâkimiyet sonucu, müşteriler teşebbüsün servisinden veya ticari anlayışından memnun olmasalar dahi başka alternatifleri bulun mamaktadır . ARL marka spektrometre analiz cihazının tek yetkili satıcısı olarak faaliyet gösteren ALİSAN ın şifreleme ile ilgili açıklamaları şöyledir : (31) Spektrometreler son derece yüksek bir tekno loji ve know -how kullanılarak üretilmekte olan cihazlar olmasına rağmen en düşük kalifikasyona sahip çalışan ve/veya operatörler tarafından kullanılabilecek şekilde tasarlanmaktadır. Spektrometreler üretildikleri yerde tam olarak kalibre edilmiş ve çok tem el bir eğitime takiben kullanıma hazır bir şekilde teslim edilirler Yetkili Servis Mühendisleri tarafından konulacak şifreler ile cihaz sahibi firmanın ilgili personelinin cihaza müdahale seviyelerine göre farklı şifreler konması, kullanıcı personelinin s pektrometrelerin ayarlarına istemeyerek de olsa kurcalayarak kalıcı zarar vermemesi sadece kendi firması tarafından tanınan güvenlik ve /veya kullanım seviye ölçüsünde cihaza hâkim olabilmesi maksadı taşımaktadır. Daha üst seviye şifreler in kullanımı person el laboratuvar şefi, kalite kontrol müdürü seviyelerinde spektrometrenin fabrika ayarlarına istemeyerek de olsa, kurcalayarak kalıcı zarar vermemesi, sadece kendisine firması tarafından tanınan güvenlik ve/veya kullanım seviyesi ölçüsünde cihaza hakim olab ilmesi maksadı taşımaktadır Netice olarak spektrometrenin sahibi olan firma doğal olarak bu konuda son söze sahiptir. (32) Bağımsız teknik servis olarak faaliyetlerini sürdüren YILDIZ yetkilisi şifreleme ile ilgili olarak aşağıdaki açıklamada bulunmuştur : Spektrometre cihazının teknik servis bölümüne şifre koyulması işlemi genelde yapılır. Sebebi ise cihazın kalibrasyon bölümünde bulunan katsayıların eğitimini almamış personel tarafından değiştirilmesini engellemek, kalifiye olmayan personelin program menüler inde hasara yol açmasını önlemektir. Cihaz kurulumu yapıldıktan sonra yetkili 16-04/67 -25 8/10 kişi firma şifrelerini firmanın sahibi ya da o bölümde bulunan mühendis veya kalifiye personele bildirmelidir. Programın kalibrasyonu katsayıları bu konuda eğitim almış olması ko şuluyla firma personeli tarafından da değiştirilebilmelidir. (33) Genel ticari hayatta bir ürün satıldıktan sonra o ürünün mülkiyeti ve üzerinde tasarruf yapma yetkisi tamamen alıcıya geçmektedir. Bu nedenle cihazların teknik servislerinin kime yaptırılacağı d a cihazları alanlar tarafından karar verilecek bir durumdur. Cihaza yüklenen yazılımın , QMADMIN şifresi nedeniyle sadece üretici firma kontrolünde olduğu varsayılırsa, bu durum üreticinin cihazın kullanım süresi boyunca her hal ve şartta müşteriyi kendisin e mecbur bırakması anlamına gelecektir ki, bu durum normal ticari hayat bakımından kabul edilebilir görülmemektedir. (34) Cihazların hassas ürünler olduğu ve yetkin olmayan kişiler tarafından servis edilmesi durumunda ciddi sakıncalar ortaya çıkabileceği argüma nı daha önce ifade edildiği gibi kabul edilebilir görülmektedir. Ancak bu husus müşterilere değil, üçüncü taraf olarak görülen teknik servislere yönelik olmalıdır. Bu çerçevede, cihazların teknik servisi ile ilgili karar verme yetkisi her hal ve şartta cih azı satın alan müşteri üzerinde olmalı ve talep halinde şifreler müşteri ye verilmelidir. Böylece cihazlara teknik servis verme konusunda inisiyatif müşteriye geçeceğinden, cihazların yetkisiz kişiler tarafından kurcalanarak problemler yaratılması riski en aza inecek ve bu riske tamamen cihazı satın alan müşteri katlanacaktır. (35) Analiz cihazı pazarında ki diğer firmalarla yapılan görüş meler sonucunda, şifre uygulamasıyla ilgili olarak, aşağıda yer verildiği üzere , farklı uygulamalar ın bulunduğu görülmüştür. Bir firmanın yetkilisi uygulamalarını ; cihazı satın alan kişi veya kuruluşlardan gizli bir şekilde herhangi bir şekilde şifre uygulanması söz konusu olamaz. Cihaz özellikleri gereği üzerindeki orijinal yazılım aracılığı ile çalışma şeklini ve güvenliğini t ehlikeye atabilecek bazı değişiklikler yapılmasına müsaittir. Bu nedenle üretici firma MsDOS kullanıcı tarafından değiştirilebilir bir şifre ile yazılım üzerinde bazı özel ayarların yapıldığı bölümleri yetkisiz erişimlere karşı koruma altına almıştır. Gere k disket gerekse de kullanıcı adı ve şifre herhangi bir ek ücret talep edilmeden ve müşterinin özel talebi olmaksızın cihazla birlikte yetkili kişilere verilmektedir. şeklinde ifade etmiştir. (36) Görüldüğü üzere bu firmada da şifreleme uygulaması söz konusudu r. Ancak cihazı yetkisiz erişimlere karşı korumak için konulan şifre tale p edilmesi beklenilmeden müşteriye teslim edilmektedir. (37) Cihazların garanti süresi boyunca makul görülebilecek şifreleme uygulamaları , garanti süresi sona erdikten sonra cihazların sa hibi ve sorumlusu olan alıcı teşebbüslerin bu cihazlar üzerindeki tasarrufunu kısıtlayıcı hale dönüştürmekte ve teşebbüsleri cihazların servis ve bakımı için kullanım süresi boyunca üreticilere bağımlı hale getirmektedir. Bu durumun rekabete olumsuz etkisi bağımsız servis sağlayıcıların servis pazarına girememeleri veya girseler dahi pazarda tutunamamaları şeklinde kendini göstermektedir. Hâlihazırda spektrometre servis hizmeti veren bağımsız servis sağlayıcıların sayısı oldukça düşüktür. Faaliyette olan ba ğımsız servis sağlayıcılar ise teknik olarak yeterli oldukları, yani gerekli eğitime, sertifika ve belgelere sahip oldukları sınırlı sayıda cihaza servis verebilmektedir. (38) Bağımsız servis sağlayıcıların sayısının azlığı iki ana nedene bağlanabilir. Birincis i söz konusu cihazların karmaşık teknoloji ürünü olmaları ve bu cihazlarla yapılan analizin doğruluğu döküm sanayisindeki tüm teşebbüsleri doğrudan etki lediği için bunlara bakım yapacak mühendislerin özel eğitimlere tabi tutulmaları gereğidir. Bu eğitimler i sadece yurtdışında faaliyet gösteren cihaz üreticileri verebilmektedir. Türkiye deki firmalar bu 16-04/67 -25 9/10 eğitimi sadece kendi mühendislerine verdirmektedir. Dolayısıyla üretici firmalara rakip olacak bağımsız servis firmaları ancak bu mühendislerin kendi şirketl erini kurmasıyla ya da bu amaçla kurulmuş şirketlerde istihdam edilme leri yoluyla mümkündür. İkinci neden, yukarıda da değinildiği gibi cihazların teknik servis bölümüne erişimin şifre ile sağlanabilmesidir. Bunların elde edilmesinin önündeki diğer potansi yel engeller müteşebbislerde pazara girme konusunda tereddüde yol açabil ir. Dolayısıyla cihazların teknik servisinin verilebilmesi için gerekli olan şifrenin temini, rekabetin tesisi açısından gereklidir. (39) Yukarıda yer verilen tüm bilgiler doğrultusunda, DÖ KÜM ün şifrelerini kullandırmama yoluyla cihazlara teknik servis verilmesini engelleme si, o cihaz üzerinde garanti süresi sonrasında da mutlak hâkimiyet kurarak, yedek parça ve bakım fiyatlarında rekabetçi baskıyla karşılaşmama sını, böylece bu pazarlarda ö nemli bir avantaj elde etme sini sağlamaktadır. (40) DÖKÜM ün söz konusu uygulamasının olumsuz etkisi, şifreyi talep eden IMPRO ya ve tüm talep eden müşterilerine makul bir süre içerisinde temini ile bertaraf edilebilece ktir. Ayrıca, b elirli sayıda rakam veya ha rfin bir araya gelmesi ile oluşan bir şifrenin, müşterinin sahip olduğu cihaza girilmesi için temin edilmesi herhangi ek bir maliyet gerektirmediğinden, söz konusu şifrelerin müşteriye bedelsiz olarak sağlanması gerekmektedir. (41) Benzer bir şekilde 20.10.2008 tarihli Kurul umuz kararı ile tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları pazarında faaliyet gösteren firmaların, bu cihazların teknik servisi pazarında şifre uygulaması ve yedek parça teminindeki davranışlarıyla 4054 sayılı Kanun u ihlal edip etmediklerinin inc elenmesi sonucunda 18.02.2009 tarihinde alınan 09 -07/128 -39 sayılı karar ile sektöre yönelik olarak çeşitli yükümlülükler get irilmiştir. Anılan Kurul kararı nın sektöre getirdiği yükü mlülükler aşağıdaki şekildedir: - Tıbbi cihazların garanti sürelerinin bitiminden sonra, cihazları satın alan müşterilerin yazılı talepte bulunması veya bu yazılı talepleri müşterilerden alan teknik servislerin yazılı başvuruda bulunması durumunda, cihazlara ilişkin şifrelerin veya bu anlama gelecek her türlü dahili sistemin firmalar tarafından mücbir sebepler haricinde, çalışma günlerinde olmak kaydıyla, 24 (yirmidört) saat içerisinde ücretsiz olarak temin edilmesi, - Cihaz harici takılan ve anılan cihazlara ilişkin teknik servis verilmesine olanak sağlayan aparatlar/cihazların , müşterilerin yazılı talepte bulunması veya bu yazılı talepleri müşterilerden alan teknik servislerin yazılı başvuruda bulunması durumunda, talep anından itibaren en çok 3 (üç) gün içerisinde müşteriye tesliminin yapılması, - Bu aparatlara ilişkin kiralama ücretlerinin, ayrımcı olmayacak şekilde ve aparatın maliyetiyle orantılı bir biçimde belirlenmesi, - Cihazların ilk satımı aşamasında yukarıda yer verilen hususlar konusunda müşterilerin yazılı olarak bilgilendirilmesi, (42) Kurulumuzun yukarıda bahsedilen kar arı, özellikle tıbbi görüntüleme ve teşhis cihazları pazarında genel anlamda ise tüm tıbbi cihazların ikincil piyasası konumundaki servis ve bakım piyasasında rekabeti daha da artırmaya, ayrıca üretici firmaların birbirlerinin cihazlarına servis verebilmel erinin önünü açmaya yönelik olarak alınmıştır. (43) Benzer bir şekilde DÖKÜM , kendi markası altında bulunan analiz cihazının şifresinin rekabet üzerindeki olumsuz etkisini , şifreyi , talep eden İMPRO ya ve tüm talep eden müşterilerine makul bir süre içerisinde sağlayarak bertaraf ed ebilecektir. 16-04/67 -25 10/10 (44) Önaraştırma sürecinde de DÖKÜM ; teknik servis bölümüne giriş için gerekli olan şifreyi , talep eden firma nın, sorumluluğun tamamen kendisine ait olduğunu, oluşacak herhangi bir sorundan üretici firma olan Bruker v e Türki ye temsilcisi DÖKÜM ün sorumlu olmadığını belirten imzalı ve kaşeli bir belge ile kendi sine başvur ması halinde, üretici firmanın da onayla ması ile verebileceğini beyan etmiştir. (45) Yukarıda yer verilen değerlendirmeler çerçevesinde , konuya ilişkin olarak bu a şamada soruşturma açılmasına gerek olmadığı, ancak incelemeye konu teşebbüsün uyarılmasının uygun olacağı kanaatine varılmıştır. J. SONUÇ (46) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, 1. Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun un 41. m addesi uyarınca bu aşamada soruşturma açılmasına gerek olmadığına, 2. Bununla birlikte, a) Analiz cihazlarının garanti sürelerinin bitiminden sonra, cihazları satın alan müşterilerin yazılı talepte bulunması veya bu yazılı talepleri müşterilerden alan teknik ser vislerin yazılı başvuruda bulunması durumunda, cihazlara ilişkin şifrelerin veya bu anlama gelecek her türlü dâhili sistemin Döküm Makine Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti tarafından mücbir sebepler haricinde ücretsiz olarak temin edilmesi, b) Cihazların ilk satımı aşamasında yukarıda yer verilen hususlar konusunda müşterilerin yazılı olarak bilgilendirilmesi gerektiği, aksi takdirde 4054 sayılı Kanun çerçevesinde haklarında işlem başlatılacağı yönünde Döküm Makine Mühendislik ve Pazarlama Ltd. Şti. ye Kanun un 9. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca görüş bildirilmesi için Başkanlığın görevlendirilmesine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.