Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2010-4-57 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 10-45/804-266 Karar Tarihi : 24.6.2010 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR 10 B. RAPORTÖRLER : Bekir KOCABAŞ, Burcu CAN, Zeynep ŞENGÖREN C. BAŞVURAN : Türkiye Özel Sektör Havacılık İşletmeleri Derneği Temsilcisi: Av. Berna SA
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2010-4-57 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 10-45/804-266 Karar Tarihi : 24.6.2010 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR 10 B. RAPORTÖRLER : Bekir KOCABAŞ, Burcu CAN, Zeynep ŞENGÖREN C. BAŞVURAN : Türkiye Özel Sektör Havacılık İşletmeleri Derneği Temsilcisi: Av. Berna SALMAN, Av. Ümit ALBAYRAK, Av. Zeynep P. KESKİN Nişantaşı, Teşvikiye C d. No:5/5 34365 Şişli/İstanbul D. HAKKINDA İNCELEME YAPILANLAR : İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı Yatırım Yapım ve İşle tme A.Ş. Terminal Binası, 34912 Pendik /İstanbul E. DOSYA KONUSU : İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı 20 Yatırım Yapım ve İşletme A.Ş. (ISG) nin dış hat yolcu servis fiyatlarını İstanbul Atatürk Havalimanı nda uygulanan 15 ABD Dolar ı nın üzerine çıkartarak 12 Avro dan 15 Avro ya yükselttiği ve böylece fahiş fiyat uygulamak suretiyle hâkim durumunu kötüye kullandığı iddiası. F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikâyet başvurusunda, Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı nın (SAW) özelleştirilmesine ilişkin İhale Ş artnamesi nin ücret belirleme yöntemleri başlıklı 24. maddesinin üçüncü fıkrasında, SAW da ki tarife ücretlerinin İstanbul Atatürk Havalimanı nda uygulanan ücret tarifeleri esas alınarak uygulanması gerektiği hükme bağlandığı halde, söz konusu düzenlemeye aykırı olarak ISG nin SAW 2010 yılı ücret tarifesinde dış hat yolcu 30 servis ücretlerini 12 Avro dan 15 Avro ya çıkardığı ve böylece SAW daki yolcu servis ücretlerinin 15 ABD Doları olan Atatürk Havalimanı ndaki ücretlerin üzerine çıktığı; söz konusu tarife nin Havaalanı İ şletme ve Havacılık Endüstrileri A.Ş (HEAŞ) tarafından da uygun görülerek Ulaştırma Bakanlığınca onaylandığı belirtilmekte ve böylece SAW ın işletme hakkını devralmasıyla birlikte havalimanında sunduğu hizmetler bakımından hâkim duruma gelen ISG nin fahiş fiyat uygulamak suretiyle hâkim durumunu kötüye kullandığı iddia edilmektedir. Başvuruda ayrıca, SAW da uygulanan söz konusu ücretlerin, havayolu firmaları açısından telafi edilemeyecek zararlara yol açacağı belirtilerek , 4054 sayılı Kanun u n 9. maddesi kapsamında fiyat artışlarından önceki durumu koruyucu 40 nitelikte geçici tedbirlere karar verilmesi talep edilmektedir. G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 8.3.2010 tarih ve 2066 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan 8.4.2010 tarih ve 2010 -4-57/İİ-10-SY sayılı İlk 10-45/804-266 2İnceleme Raporu, 15.4.2010 tarih ve 10 -31 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 4. ve 6. maddelerinin ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenme si amacıyla, Kanun'un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 10-31/468 - M sayı ile karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca düzenlenen 18.6.2010 tarih ve 2010 -4-57/ÖA-10-365.B.K. sayılı Önaraştırma Raporu 21.6.2010 tarih ve REK.0.08.00.00 -110/237 sayılı 50 Başkanlık önergesi ile 10-45 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor da; SAW da uygulanan dış hat yolcu servis ücretlerinin 12 Avro dan 15 Avro ya yükseltilmesinin aşırı fiyat niteliğini taşımadığı, dolayısıyla başvuru konusuna ilişkin olarak herhangi bir işlem yapılmasına gerek bulunmadığı görüşüne yer verilmiştir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili Pazar I.1.1. İlgili Ürün Pazarı ISG nin , SAW da sahip olduğu işletme hakkının, havalimanındaki terminallerin, 60 otoparkların, otelin ve CIP tesisinin işletilmesi ile uçak yakıt ikmal operasyonlarını ve yer hizmetlerini kapsadığı belirlenmiştir. Buna karşılık başvuru nun konusu, ISG nin havayolu şirketlerinden talep ettiği dış hat yolcu servis ücretleri ne ilişkindir. Havalimanı işletmeciliğinde havayolu şirketlerinden alınan yolcu servis ücretleri ise, genel olarak yolculara terminalin kullandırılmasının bir karşılığı olarak alınmaktadır. Dolayısıyla, dosya bakımından ilgili ürün pazarının havalimanı terminal işletmeciliği hizmet pazarı olara k belirlenmiştir. I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar Dosyanın niteliği gereği, coğrafi pazara ilişkin bir tanımlama yapılmamıştır. I.2. Tespitler ve Değerlendirme 70 I.2.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Taraf : İstanbul Sabiha Gökçen Uluslar arası H avalimanı Yatırım Yapım ve İşletme A.Ş. ISG, Türkiye de turizm, enerji, çimento, gıda ve inşaat gibi alanlarda faaliyet gösteren Limak Holding, Hindistan da faaliyet gösteren altyapı gruplarından GMR Infrastructure ve 1991 yılından bu yana havalimanı işletmeciliği yapan Malaysia Airports Holdings Berhad ortaklığında kurulmuştur. Bu üçlü konsorsiyum tarafından idare edilen ISG, SAW da mevcut terminallerin işletme hakkının yanı sıra otopark işletmesi, yer hizmetleri, kargo, uçak yakıt ik mal operasyonları ve havalimanı oteli ile CIP tesislerini işletme hakkına sahiptir. Mülkiyeti Savunma Sanayi Müsteşarlığı na (SSM) ait SAW 2008 yılı öncesinde yine SSM nin iştiraki 80 olan HEAŞ tarafından işletilmekte iken Sabiha Gökçen Havaalanı Yeni Dış Ha tlar Terminal Binası ve Mütemmimleri Projesi , yap işlet devret modeli ile 20 yıllığına ihale bedeli Avro olmak üzere ISG ye devredilmiştir. Mezkûr ihale şartnamesine göre terminal işletmesi, kargo antrepoları, akaryakıt çiftliği, yer hizmetleri, otopark ve otel in işletme hakkı ISG tarafından devralınmış; buna karşı lık apron işletimi, bakım ve onarımı HEAŞ ta kalmıştır. 10-45/804-266 3İhale şartnamesinde kişi/yıl kapasite ve Avro yatırım bedeli olarak öngörülen terminal binasının kapasitesi ve yatırım bedeli şirket tarafından potansiyel talep kapasitesi dikkate alınarak sırasıyla kişi/yıl ve Avro olarak gerçekleştirilmiş ve böylelikle daha önce 25.000 m2 olan terminal sahası 220.000 m2 ye 90 çıkarılmıştır. 1 .5.2008 tarihinden itibaren SAW ın işletmesini yürüten şi rket, yeni terminalin inşasını 31.10.2009 tarihinde tamamlamıştır. Yeni terminalin kapasitesinin yeterli olması sebebiyle 14.11.2009 itibariyle eski terminalin faaliyeti tamamen durdurularak bütün uçuşlar yeni terminalden yapılmaya başlanmıştır. Halihazırd a yaklaşık olarak yerli yabancı toplam yüz adet havayolu şirketi (yetmiş üç adedi tarifeli ve düzenli charter olmak üzere) söz konusu havalimanından hizmet almaktadır. Şirketin %... hissesi GMR, % ... hissesi Limak Grubu ve % ... hissesi Malaysia Airports Ho ldings Berhad a aittir. I.2.2.Yapılan Görüşmeler 100 I.2.2.1. Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş . Yetkilisi ile Yapılan Görüşme Pegasus Hava Taşımacılığı A.Ş . (Pegasus) yetkilisi konuya ilişkin olarak , Pegasus un yurt dışı tarifeli uçuşlarının yaklaşık % ... ının, yurt içi tarifeli uçuşlarının yaklaşık % ... inin SAW dan, yurt dışı charter uçuşların ise ağırlıklı olarak Bodrum, Dalaman ve Antalya Havalimanlarından yapıldığını , SAW dan yılda en fazla 15 -20 adet yurt dışı charter seferi yapıldığını ; dolayısıyla ISG ni n yolcu terminal ücretlerini arttırması esas olarak şirketin yurt dışı tarifeli seferlerini etkilediği nden, bu artış karşısında şirketlerinin Atatürk Havalimanı na geçiş yapmasının mümkün olmadığını, zira bu havalimanındaki slotların dolu olduğunu ifade et miştir. 110 Görüşmede ayrıca, havayolu şirketlerinin hangi tür giderlere katlandığına ilişkin bilgi alınmıştır. Buna göre, b ir havayolu şirketinin sabit giderlerinin dışında operasyonel giderler olarak sayılabilecek başlıca gider kalemleri; yakıt, handling (traffic handling ve ramp handling) landing (iniş -kalkış), yaklaşma, aydınlatma, uçak bakım, üst geçiş (hava sahası kullanma ücreti), ikram, yolcu terminal ücreti (airport taxi), uçak park ücreti, kontuar ücreti ve körük ücreti dir. Bu maliyetlerden yaklaşma , iniş -kalkış, aydınlatma ve handling royalty ücretleri aprona ilişkin hizmetlere yönelik olup, havalimanı maliki tarafından tahsil edilmektedir. Airport tax ücreti, körük ücreti ve kontuar ücreti ise terminal işleticisi tarafından tahsil edilmektedir. Yetkili tarafından, b ir havayolu şirketinin operasyonel maliyetleri 120 içerisinde en büyük maliyet kaleminin yakıt giderleri olduğu ve yolcu terminal ücretleri ve iniş -kalkış ücretlerinin bunu takip ettiği vurgulanmıştır. Bu hususa örnek olarak , Pegasus un Avro olan 2010 yılının ilk dört ayı içerisinde ki toplam işletme giderinin Avro sunun yakıt, Avro sunun terminal hizmeti, Avro sunun ise iniş -kalkış ücreti olarak gerçekleşmesi gösterilmiştir. Şirketin 2010 yılının ilk dört ayı için dış hat tarifeli yol cu seferlerinden elde ettiği terminal ücreti hariç net geliri ise yaklaşık Avro ol up, yolcu servis ücreti ve acente komisyonu dışındaki tüm maliyet kalemlerinin bu Avro dan karşılanması gerek mektedir. Yetkili tarafından, bu maliyet kalemlerinin nispi a ğırlıklarının ortalama uçuş süresi ile yakından ilişkili olduğu, havada kalış süresi arttıkça yakıt ve bakım ücretinin 130 nispi ağırlığının artmasının beklendiğinin altı çizilmiştir. Havalimanına ilişkin 10-45/804-266 4maliyetlerde en önemli iki kalemin ise iniş -kalkış ve t erminal ücretleri olduğu, 180 yolculu bir uçak seferi için 15 Avro terminal ücreti üzerinden toplam 2700 Avro taxi ücreti ödenirken yaklaşık 600 -700 Avro iniş -kalkış ücreti ödendiği görüşmede belirtilen diğer hususlar olmuştur. Son olarak ISG nin terminal ücretlerini arttırmasının şirketin rekabet gücünü zayıflattığı şu sözlerle ifade dilmiştir: 15 Avro terminal ücreti SAW da geçtiğimiz Mart ayı ortasından itibaren uygulanmaya başlamıştır. Biletler(in satışı) yaklaşık bir yıl öncesinden başladığı için şir ketimizin bunu fiyatlarına bütünüyle yansıtması mümkün değildir. Bu durum 140 şirketimizin zarara uğramasına yol açtığı gibi rekabet gücünü de zayıflatmaktadır. Genel olarak değerlendirildiğinde Atatürk Havalimanı nın kullanımı havayolu şirketleri açısından SA W a göre daha az maliyetlidir. Yakıt temini yönünden de SAW rekabetçi bir yapıda değildir ve bu durum SAW ın maliyetini arttırmaktadır. I.2.2.2. TAV İstanbul Terminal İşletmeciliği A.Ş. Yetkilisi ile Yapılan Görüşme Raportörlerce şirket yetkilisinden slot tahsisleri ile ilgili bilgi alınmıştır. Yetkili , Atatürk Havalimanı nın slot tahsis ve kapasite kullanımının belirlenmesi nde esas itibariyle Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü ve Devlet Havalim anı İşletmeleri Genel Müdürlüğü nün yetkili olduğunu, havacılıkta yaz (Mart ayında başlayan) ve kış (Ekim ayında başlayan) olmak üzere iki tarife dönemi bulunduğunu ve genellikle 150 havayolu şirketlerinin bu tarife dönemleri öncesinde slot talebinde bulunduklarını; bununla birlikte slot tahsisi yapılmasının zaman yönünden s öz konusu tarife dönemleriyle sınırlı olmadığını belirtmiştir. Görüşmede , Atatürk Havalimanı na verilen saatlik iniş -kalkış sayısının 40 olarak deklare edildiği, ancak söz konusu deklarasyonun, havalimanının kapasitesine oranla düşük bir rakam olduğu bilgi si edinilmiştir. Bununla birlikte, yetkili tarafından Atatürk Havalimanı nda hâlihazırda yeni slot tahsisi yapılmadığı ve bu sebeple slot taleplerinin Sabiha Gökçen Havalimanı na yönlendirildiğine dikkat çekilmiştir. Öte yandan Ulaştırma Bakanlığı nın, hav alimanlarında sunulan hizmetlerin tarifelerinin belirlenmesinde onay yetkisini haiz olduğu belirtilen bir 160 diğer husus olmuştur. I.2.2.3. İstanbul Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı Yatırım Yapım ve İşletme A.Ş. Yetkilisi ile Yapılan Görüşme Görüşmede, raportörlerce, şirket yetkilisine SAW dan yapılan uçuşlara ilişkin sorular yöneltilmiştir. Yetkili tarafından, d evralma öncesi 9 iç hat 20 dış hat güzergâhında uçuş yapılmakta iken, şirketin faaliyet döneminde 21 iç hat 68 dış hat güzergâhında hizmet veril diği, havalimanındaki iç hat ve dış hat yolcu dağılımının % iç hat, % dış hat şeklinde olduğu ve de 2009 yılı yolcu sayısının dış hat ve iç hat olmak üzere toplam kişi (Söz konusu rakamlar 2010 yılının ilk dört ayı için ise dış hat ve iç hat yo lcusu olarak 170 gerçekleşmiştir) olduğu belirtilmiştir. Yetkili ayrıca, Havalimanı ndan hizmet alan iç hat yolcu sayısı dış hata nazaran daha fazla iken iç hat ve dış hat yolcuları bakımından birim maliyetin, aynı (yeni) terminalden hizmet sunulması sebebiyle eşit olduğuna dikkat çekmiş ; iç hat yolcu servis ücretlerinin 3 Avro, dış hat yolcu servis ücretlerinin fiyat artışı öncesinde 12 Avro olarak uygulanmakta olduğu nu ve 10-45/804-266 5bu haliyle iç hat yolcu servis ücreti ile servis maliyetleri karşılanamadığı nı ifade etmiştir. Yetkili, s öz konusu maliyetlerin karşılanabilmesi amacıyla Antalya, İzmir ve Ankara havalimanlarında uygulanan tarifeler i (iç hat bedeli 3 Avro, dış hat bedeli 15 Avro) örnek göster erek hem iç hat hem de dış hatta HEAŞ a fiyat artışına (iç hat 5 Avr o, dış hat 15 Avro olmak üzere) yönelik taleplerini ilettiklerini; 180 ancak Ulaştırma Bakanlığı nın, iç hatlarda daha yüksek ücret uygulaması örneği bulunmadığı, dış hatlarda ise örnek gösterilen havalimanlarındaki bedel 15 Avro olduğu gerekçesi ile iç hat üc retlerindeki artış taleplerini reddettiği ni, bununla birlikte dış hat yolcu servis ücretlerinin 15 Avro olarak arttırılmasını onayladığı nı belirt miştir. Bu tarife düzenlemesinin hedeflerinin tam tersi yönünde bir sonuç doğurduğu, öngörülerinin iç hat ve dı ş hat yolcu sayısı oranının %50 -%50 olması yahut dış hat oranının %50 nin üzerinde gerçekleşmesi iken mevcut durumda iç hat yolcu sayısının öngörünün üzerinde bir hızla arttığı , ancak dış hat yolcu sayısında belirtilen öngörünün karşılanamadığı söz konusu şahıs tarafından vurgulanmıştır. 190 Öte yandan, i hale öncesinde kullanılan eski terminal ile yeni terminalin maliyetlerine ilişkin de bilgi alınmıştır. Görüşülen yetkili, daha önce kullanılmakta olan terminal eski ve tek katlı iken yeni terminalin eski termin alin on katı büyüklüğünde olduğunun ve yapım, bakım -onarım, ekipman vb maliyetlerinin daha yüksek gerçekleştiğinin ve tüm bunlara ek olarak yatırım giderlerinin henüz karşılanmadığının altını çizmiş ; ayrıca Ocak 2011 tarihinde HEAŞ a Avro tutarında geri ödeme yapılması gerektiği ni belirtmiştir. Atatürk Havalimanı nın işletim maliyetleri ile SAW ın işletim maliyetleri arasında farklılık bulunup bulunmadığına ilişkin soruya ise, Atatürk Havalimanı nda slot yetersizliği ve yoğunluk sebebiyle havada kalış ve airport taxi sürelerinin fazla 200 olduğu, eski ve plansız bir yapı olması sebebiyle havayolu şirketlerinin bu havalimanına yönelik işletme maliyetlerinin SAW dan daha fazla olduğu yanıtı verilmiştir. Aynı zamanda iniş -kalkış ücretleri gibi bazı maliyet kaleml eri bakımından SAW ın daha ucuz olduğuna dikkat çekilerek Atatürk ve SAW Havalimanlarının hizmet ücretleri bakımından tek farklılığının yolcu servis ücretlerinden ibaret görülmemesi gerektiğine vurgu yapılmıştır. Son olarak toplam hizmet paketi itibariyle değerlendirildiğinde, SAW ın daha avantajlı olduğu belirtilmiştir. I.2.3. Elde Edilen Belgeler I.2.3.1. Pegasus t an Edinilen Belgeler 210 1- Pegasusus Hava Yolları nın düzenlediği uçuşların Sabiha Gökçen ve diğer hava limanları arasındaki dağılımını gösterir belge edinilmiştir. Bu belgeye göre 2009 yılında yapılan uçuşların % ... sı Sabiha Gökçen den ve geri kalan % ... ü diğer havalimanlarından gerçekleştirilmiştir. 2010 un ilk 4 ayında ise bu oranların %... Sabiha Gökçen ve % ... diğer havaalanları olarak gerçe kleşmiştir. 2- Teşebbüsten elde edilen m aliyet kalemleri ne ilişkin belgeye aşağıda yer verilmektedir: 10-45/804-266 6Tablo 1: Pegasus Gider Kalemleri 220 Giderler Tutar ( ) Toplam Gider Tutarına Oranı Operasyonel Giderler Fuel (Yakıt) Handling (Yer Hizmetleri ) Landing (İniş) Overflight (Üst Geçiş) Crew Cost (Uçuş ekibi Maliyetleri) Maintenance (Tedarik) Catering Cost (İkram) Passenger Tax (Yolcu Vergisi=Yolcu Servis Ücreti) Commissions (Komisyonlar) Other DOC (Diğer Ope rasyonel Giderler) Sabit Giderler Rent (Kira) Training (Eğitim) Payroll (Ücretler) Marketing & Advertising (Pazarlama ve Reklam) Overhead (Genel Giderler) Insurance (Sigorta) Aircraft Depreciation (Uçak Yıpranma) Other Depreciation (Diğer Yıpranmalar Aircraft Interest (Faiz Gideri) Finance Expenses, net (Finansal Giderler) TOPLAM GİDERLER 3- Edinilen bir diğer belge ise, çeşitli havaalanlarında uygulanan ortalama yolcu servis ücr etleridir. Bu ücretler 5 Avro ( Erfurt, Almanya) ile 38 Avro (Schwechat, Austria) arasında değişmektedir1. 4- Elde edilen bir başka belge, 189 yolcu kapasiteli B737 -800 uçak tipi için hazırlanan SAW ve Atatürk Havalimanlarındaki ücretleri karşılaştırmalı gösteren tablodu r. Bu hesaplamaya göre SAW dan belirtilen uçak tipi ile bir uçuş 1 Rusya, Norveç, İran, İngiltere gibi bazı ülkelerde terminal ücretleri kendi para birimleri üzerinden alınmaktadır. 10-45/804-266 7düzenlemek, toplamda 1.063 Avro ve yolcu başına 7 Avro daha maliyetlidir. Aşağıda bu bilgilerden yararlanılarak hazırlanan özet tablo bulunmaktadır2: Tablo 2: SAW ve İstanbul Havaalanlarındak i Uçuş Maliyetlerinin Karşılaştırması ( ) GİDER TÜRÜ SAW IST FARK YAKIT 3.494 2.902 592 YER HİZMETLERİ 425 386 39 ROYALTY 130 130 0 KONMA 514 514 0 YAKLAŞMA 35 30 5 YOLCU TERMİNAL ÜCRETİ 2.126 1.699 427 KÖRÜK ÜCRETİ 102 102 0 TOPLAM 6.826 5.763 1.063 TOPLAM (yolcu başına) 48 41 7 I.2.3.2. TAV dan Edinilen Belgeler 230 1- Yerinde inceleme esnasında İstanbul Atatürk Havaalanından 16.5.2010 tarihinde planlanan , gerçekleşen uçuşların iç hat -dış hat ve geliş -gidiş uçuşlarını ayrı ayrı gösteren ve uçuşlar ın saatlere göre dağılımını içerir bilgi bilgisayar ortamından edinilmiştir. Buna göre bu tarihte Atatürk Havaalanından toplam 735 tane uçuş yapılması planlanmışken 737 ade t uçuş gerçekleşmiştir. 2- Yerinde inceleme esnasında elde edilen bir diğer belge is e, TAV ın verdiği hizmetlere ilişkin ücret tarifesidir. 3- Kurumumuza gönderilen belgilerden, 2008 ve 2009 yıllarında Atatürk Havaalanını kullanan uçuş ve yolcu sayıları edinilmiştir. Bu rakamlar aşağıda ki Tablo: 3 te SAW havaalanının verileri ile karşılaş tırmalı olarak gösterilmiştir. 240 I.2.3.3. ISG den Edinilen Belgeler 1- Yerinde incelemede ISG CEO su nun bilgisayarından elde dilen belgelerden ilki 2010 yılında ISG nın uyguladığı ücret tarifesidir. Bu tarifeye göre iç ve dış hatlarda uygulanan terminal ücre ti sırayla 3 ve 15 Avro dur. 2- Ayrıca 2010 yılına ilişkin bütçe çalışmalarının yer aldığı doküman edinilmiştir. Bu dokümanda ISG n in vergi, faiz, yıpranma ve amortismanlardan önceki k ârı Avro ve vergi sonrası k ârı Avro olarak bütçelenmiştir ve şirket in performans değerlendirmesine ilişkin birtakım oranlar kullanılmıştır . 3- İnceleme sırasında bilgisayar ortamından alınan belgelerden sonuncusu sonradan Kurumumuza gönderilen bilgi ve belgelerin arasında da yer alan Sabiha 250 Gökçen Havaalanı Yeni Diş Hatl ar Terminal Binası ve Mütemmimleri Projesinin Yap-İşlet-Devret Modeli Çerçevesinde Yaptırılmasına İlişkin Uygulama Sözleşmesi (Uygulama Sözleşmesi) olmuştur. Bu sözleşmenin Ücret Belirleme Yöntemleri başlıklı 24. maddesi şu şekildedir: 2 Tablo daki hesaplamada, 189 yolcu kapasiteli uçağın, %75 doluluk oranıyla uçtuğu varsayılmıştır. 10-45/804-266 8 İç ve dış hat yo lcu servis ücret tarifesinin tespiti Bakanlığa (Ulaştırma Bakanlığı) aittir. Mevcut durum itibariyle Sabiha Gökçen Havaalanında dış hat yolcu servis ücret tarifesi başına 12 (oniki) Avro olarak, iç hat yolcu servis ücret tarifesi ise kişi başına 3 (üç) Avr o olarak uygulanmaktadır. Görevli Şirket uhdesinde işletilen terminalleri kullanan iç ve dış hat yolcuların geliri Görevli Şirkete ait olup, bu gelirlere esas iç ve dış hat yolcu sayıları üzerinde İdarenin herhangi bir garantisi 260 söz konusu değildir. İç ve/veya dış hat yolcu servis ücret tarifelerinin İşletme Süresi içinde herhangi bir İşletme Yılında Bakanlık tarafından bu maddenin 1. paragrafında belirtilen tarifelerden daha yüksek bir miktar olarak belirlenmesi halinde, Görevli Şirket (ISG) aradaki fark ın %50 sini (yüzde elli) İdareye (SSM) ödeyecektir İç ve/veya dış hat yolcu servis ücret tarifelerinin İşletme Süresi içinde herhangi bir İşletme Yılında Bakanlık tarafından bu maddenin 1. paragrafında belirtilen tarifelerden daha düşük bir miktar olarak belirlenmesi halinde ise, aradaki farkın %50 si (yüzde elli) Kullanım Bedelinden düşülecektir Sözleşmede Görevli Şirkete tahsis edileceği belirtilen gelirlerden, (yer tahsis, kira 270 ve reklam, hariç) kontuar, köprü gelirleri (köprü, 400 Hz., su) CIP, genel havacılık terminali, toplantı salonu ve konferans salonu gelirleri ile bilet satışı, büro tahsis, emanet odaları, otopark, bagaj taşıma (porter), telefon, diafon, anons, uçuş bilgi ve monitör kullanımı, muayene, tedavi, elektrik ve su gelirlerine ilişkin t arife; İstanbul Atatürk Havaalanında uygulanan ücret tarifesi esas alınarak hazırlanacaktır. Ayrıca tarifede yer almayan kalemler için Görevli Şirket tarafından hazırlanan tarife, her İşletme Yılının başlangıcından asgari 1 (bir) ay önce İdarenin (Bakanlık ça onaylanması zorunlu olan tarifeler Bakanlığın onayına sunulacaktır) onayına sunulacak ve bu onayın alınmasını müteakiben tarife uygulanacaktır . 280 4- Yerinde inceleme esnasında ISG den talep edilen ve bu teşebbüs tarafından Kurum umuza gönderilen belgelerd en ilki 2009 yılı ve 2010 yılının ilk dört ayındaki toplam yolcu sayısı ve gerçekleşen uçak trafiğine ilişkindir. Bu veriler Atatürk Havalimanındakilerle karşılaştırmalı olarak aşağıda gösterilmektedir: Tablo 3: Sabiha Gökçen ve Atatürk Havaalanı 2009 Yılı Yolcu ve Trafik Hareketleri Sayısı ve Pazar Payı Sabiha Gökçen Atatürk iç hat dış hat Yolcu Sayısı toplam İstanbul Toplam Yolcu Sayısı Yolcu Sayısına Göre Pazar Payı iç hat dış hat Trafik Hareketi toplam İstan bul Toplam Trafik Hareketi 10-45/804-266 9Trafik Hareketine Göre Pazar Payı 5- Kurumumuza gönderilen, 2009 ve 2010 yıllarının ilk dört ay ları için katlanılan toplam ve yolcu başına giderlerin dağılımı aşağıda gösterilmektedir: Tablo 4 : ISG Toplam ve Yolcu Başına Düşen Faaliyet Giderleri (FG) (TL) Giderler 2009 yılı Toplam FG 2009 yılı Yolcu başına FG 2010 Ocak - Nisan Toplam FG 2010 Ocak - Nisan Yolcu başına FG Sabit Giderler Sigorta Giderleri Kira Giderleri Amortisman Giderleri Değişken Giderler Personel Giderleri Güvenlik Giderleri Reklam ve Fuar Giderleri Haberleşme ve İletişim Giderleri Sosyal Aktivite Giderleri Elektrik, Su, Doğal Gaz Giderleri Bakım Onarım Gider leri Danışmanlık - Müşavirlik Giderleri Dışarıdan Sağlanan Diğer Hizmetler IT Giderleri Temizlik Giderleri Diğer Çeşitli Giderler Toplam Giderler 20010 yılında yolcu başına düşen faaliyet gideri tutarında önemli bir artış göze 290 çarpmaktadır. Bu artış, 2009 yılının ilk 10 ayında 25.000 m2 lik eski terminalde faaliyet gösterilirken 9 .10.2010 da 350.000 m2 nin üzerinde işletme alanı bulunan yeni terminale geçilmesi ile açıklanmaktadır. Yıl bitiminde ilk 4 ay için TL olan yolcu başına işletme maliyetinin üç katına çıkacağının tahmin edildiği belirtilmiştir. Kısacası, 2010 yılında SAW ın işletilmesinde her yolcu için TL lik bir maliyete katlanılmıştır. 6- Ayrıca, 2009 ve 2010 yıllarının ilk 4 ay ı için gerçekleşen gelir ve bunun hangi hizmetlerden sağlandığına ilişkin veriler Kurumumuza gönderilmiştir . Toplam gelirler içinde en büyük payı yakıt gelirleri alırken , şikâyet konusu yolcu servis gelirleri 2009 yılında % lik bir paya sahiptir. ISG nin elde ettiği gelirlerin dağılımı 300 aşağıdaki gibidir: Tablo 5: ISG Toplam Gelirler (TL) 10-45/804-266 10Gelir Kalemleri 2009 Toplam Gelirler İçindeki Payı 2010 Ocak -Nisan Toplam Gelirler İçindeki Payı Yolcu Servis Gelirleri Köprü Kullanım Gelirleri Check -In Ko ntuar Gelirleri Jet A1 Yakıt Gelirleri Antrepo Kira Gelirleri Yiyecek Ve İçecek Gelirleri Duty Free Kira Gelirleri Alan Tahsis Gelirleri CIP Alanları Tahsis Gelirleri Reklam Promosyon Tanıtım G elirleri Otopark Gelirleri Diğer Gelirler Toplam Gelirler Son iki tablo yolcu sayıları ile bir arada aşağıdaki gibi ifade edilebilir: Tablo 6 : ISG Toplam Faaliyet Geliri, Toplam Faaliyet Gider, Yolcu Sayısı ve Yolcu Başı na Düşen Maliyet/Gelir 2009 Yolcu Başına Gelir-Gider 2010 Ocak -Nisan Yolcu Başına Gelir -Gider Yolcu Sayısı (kişi) Faaliyet Giderleri (TL) Faaliyet Gelirleri (TL) Yolcu servis gelirleri (TL) SAW da 2009 yılında hizmet v erilebilmesi için TL harcama yapılırken , TL faaliyet geliri elde edilmiştir. Yolcu başına maliyet ise TL iken bir yolcudan ortalama TL yolcu servis ücreti alınmaktadır. Ancak bu değerlendirmede giderlerin hepsinin yolcu servis ücretleri ile karşıla nmadığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Hatta yolcu servis ücretleri giderlerin sadece üne tekabül 310 etmektedir. Giderlerin büyük kısmının yakıt gelirlerinden karşılandığı Tablo 5 te görülmektedir. 7- Konu hakkındaki bir diğer belge ise, terminal ücretin in arttırılmasına yönelik ISG, HEAŞ ve Ulaştırma Bankalığı ile yapılan yazışmalardır . ISG den SSM ye gönderilen bir yazı da SAW ın hızla büyüdüğü nün ve Uygulama Sözleşmesi yolcu kapasiteli yeni bir dış hatlar terminali inşa etmek yükümlülüğü taşırken , 10-45/804-266 11ISG nin aynı zamanda sayısı hızla artan iç hat yolcularına da kaliteli hizmet vermek için yatırım planını revize ettiğinin böylece yatırım miktarı ve terminal işletme maliyetlerinin kayda değer şekilde yükseldiğinin altı çizilmiş ve bu nedenle , ISG Uygulama S özleşmesi nin 24. maddesindeki prensipler 320 doğrultusunda Türkiye deki benzer büyüklükteki havalimanlarındaki yolcu servis ücretleri de örnek gösterilerek (İzmir Adnan Menderes ve Ankara Esenboğa da dış hat yolcu servis ücreti 15 avro olarak uygulanmaktadır. ) yolcu servis ücretinin dış hat yolcuları için kişi mevcut 12 Avro dan en az 15 Avro ya ve iç hat yolcuları için ise kişi başı 3 Avro dan en az 5 Avro ya yükseltilmesi talep edilmiştir. Ulaştırma Bakanlığı ve HEAŞ tan cevaben gelen yazılarda iç hat yolcu servis ücretlerinin 3 ve dış hat yolcu servis ücretlerinin 15 Avro olarak belirlendiği ISG ye bildirilmiştir. 8- Kurumumuza ulaşan bir başka belge ise HEAŞ a ait Sabiha Gökçen Havaalanı Uluslararası ve İç hat Seferleri Konma ve Kon aklama Ücretleri Tarifele ri dir. 330 Raportörlerin ISG yetkilisi ile yap tıkları görüşmede SAW da bazı hizmetlerin indirimli olarak verildiği ifade edilmişti r. Bu hususu belgelendirmek için dış hat tarifeli uçuşların konma konaklama ve aydınlatma ücretlerinde %25 indirim uygulanacağını düzenleyen uluslar arası konma ve konaklama ücretleri tarifesinin 15.1. maddesi ve iç hat tarifeli seferlerin konma, konaklama ve aydınlatma hizmeti ücretlerinde %25 oranında indirim ve yolcu ve yük indirip bindirmeden, teknik bakım amacıyla Sabiha Gökçen Havaalanına gelen, hava araçların konma ve konaklama ücretlerine %50 indirim uygulanacağını hükme bağlayan iç hat seferler konma ve konaklama ücretleri tarifesinin 12. maddesi örnek gösterilmiştir. 9- Diğer havaalanlarındaki yolcu servis ücretleri ni göste ren belgeye göre , TAV ın 340 işlettiği Tiflis Havaalanında bu ücret 17,45 Avro, Japonya da 18 Avro, Londra da 26,4 Avro ve Prag da 14,5 Avro dur. 10- Elde edilen diğer bir belge ise; İngiltere nin önde gelen danışmanlık şirketlerinden olan , dizayn ve yönetim a lanlarında faaliyet gösteren Halcrow tarafından yapılan hava trafik tahminleridir . 2009 yılı Halcrowe tahminleri ve 2009 yılında gerçekleşen rakamlar aşağıda yer almaktadır. Tablo -7: 2009 Yılı Hava Trafik Tahmini ve Gerçekleşmesi TAHMİN GERÇEKLEŞEN TUTAR ORAN TUTAR ORAN Dış Hatlar İç Hatlar YOLCU SAYISI Toplam Dış Hatlar İç Hatlar TOPLAM UÇAK HAREKETİ Toplam 350 10-45/804-266 12 Buna göre, 2009 yılında dış hatlarda yapılan uçuşların toplam uçuşların yaklaşık %... i ve iç hat uçuşlarının toplam uçuşların yaklaşık % ... i olması beklenirken , iç hat uçuşları toplam uçuşların yaklaşık % ... u olarak gerçekleşmiştir . I.2.4. Değerlendirme Başvuru konusu iddia, ISG nin SAW 2010 yılı ücret tarifesinde dış hat yolcu servi s ücretlerini, 2010 yılının Mart ayı ortasından itibaren 12 Avro dan 15 Avro ya çıkarmak suretiyle aşırı fiyat uyguladığına ilişkindir. Esasen, herhangi bir teşebbüsün eylemlerinin 4054 sayılı Kanunun 6. maddesi kapsamında ihlal olarak değerlendirilebilmes i için , birinci aşamada söz konusu teşebbüsün hâkim 360 durumda olduğunun, ardında da hâkim durumdaki bu teşebbüsün şikâyete konu eylemlerinin bir kötüye kullanma eylemi olduğunun tespit edilmesi gerekmektedir. Hâkim durum ve kötüye kullanma koşullarından herh angi birisinin bulunmaması halinde ise, 6. madde kapsamında bir ihlalden söz edilemeyecektir. Mevcut dosyada, ISG nin hâkim durumda bulunup bulunmadığı değerlendirmesine girilmeksizin, uygulamanın aşırı fiyat niteliğini taşıyıp taşımadığı değerlendiril miştir. Aşırı fiyat, pazar gücünün uygulanması sonucunda sürekli olarak rekabetçi düzeyin önemli ölçüde üzerinde belirlenen fiyat tır. Aşırı fiyat analizlerinde , en başta rekabetçi fiyatın tespit edilmesi güç olduğu için , aşırı fiyatın tespit edilmesi 370 de old ukça zordur. Bununla birlikte, ISG nin yolcu servis ücretlerinde yaptığı fiyat artışının düzeyi ve söz konusu artışın şirketin k âr marjına yapacağı katkı çerçevesinde birtakım ipuçlarına ulaşmak mümkündür. SAW ın işletme hakkının devri esnasında imzalanan Uygulama Sözleşmesi nin 24. maddesi hükmü dikkate alındığında, ISG nin yolcu servis ücretlerine yaptığı fiyat artışının %50 sinin yani 1,5 Euro sunun, Savunma Sanayi Müsteşarlığı na ödeneceği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, şikâyete konu fiyat artışının yolc u başına şirketin gelirlerine katkısı 1,5 Euro (yaklaşık olarak 3 TL) olacaktır. Buna karşın, 2009 yılı içerisinde ISG nin yolcu başına toplam gideri TL iken 2010 yılının ilk dört ay verilerine göre yolcu başına gider TL ye yükselmiştir. Diğer bir ifad eyle 2009 yılı ile 2010 yılının ilk 380 dört ayı arasında yolcu başına gider yaklaşık TL tutarında artmıştır. ISG nin maliyetlerindeki bu yüksek artışın temel sebebinin, 2009 yılının Kasım ayından itibaren yeni terminalin hizmete açılması ve gerek iç hat yol cularının gerekse dış hat yolcularının bu terminalden hizmet almaya başlaması olduğu ilgili şirket yetkililerince ifade edilmiştir. Öte yandan, yetkililer tarafından şirketin iç hat ve dış hat yolcu tahminlerinin gerçekleşmemesinin de maliyetlerin karşılan masını güçleştirdiği ileri sürülmüştür. Bu ifadeleri doğrular bir şekilde -Tablo -7 de de sunulduğu üzere - 2009 yılında dış hatlarda yapılan uçuşların, toplam uçuşların yaklaşık % ... i; iç hat uçuşlarının toplam uçuşların yaklaşık % ... i düzeyinde gerçekleş mesi beklenirken iç hat uçuşları toplam uçuşların yaklaşık % ... u olarak 390 gerçekleşmiştir. Dolayısıyla, ISG nin görece daha yüksek hizmet geliri elde ettiği dış hat yolcularının sayısı, tahmin edilenden yaklaşık %30 daha az gerçekleşmiştir. 10-45/804-266 13 Sözü edilen hususlar ın ışığında, ISG nin 2010 yılının Mart ayından itibaren yolcu servis ücretlerinde yaptığı fiyat artışının, şirketin maliyetlerindeki artışı karşılamaya ve gelirlerindeki göreceli düşüşü kısmen de olsa telafi etmeye yönelik bir eylem olduğu kanaati ne varılmıştır. 400 Diğer taraftan, başvuruya konu havalimanında yolcu servis ücretlerine yapılan artış sonunda ulaşılan 15 Avro fiyat düzeyi, İstanbul Atatürk Havalimanı nda hâlihazırda uygulanan fiyattan (15 ABD Dolar ı) yüksek olmakla birlikte, Antalya , Anka ra Esenboğa ve İzmir Adnan Menderes havaliman larında uygulanan dış hat yolcu servis ücretleri ile aynı düzeydedir. Ayrıca, İstanbul Atatürk Havalimanı nın yap-işlet-devret kapsamında ilk işletme döneminin tamamlandığı ve hâlihazırda ikinci işletme dönemind e olduğu dikkate alındığında, söz konusu havalimanındaki yatırım geri ödemelerinin diğer havalimanlarına kıyasla daha düşük olduğu anlaşılmaktadır. Bu çerçevede, terminal yatırımları devam eden veya yakın geçmişte tamamlanmış olan Antalya , Ankara Esenboğa ve İzmir Adnan Menderes 410 havaliman larındaki dış hat yolcu servis ücretlerinin SAW da uygulanan fiyata eşit olduğu dikkate alındığında, ISG tarafından uygulanan fiyatın aşırı fiyat niteliğini taşımadığı sonucuna ulaşmak mümkündür. Kaldı ki Pegasus un uçuş ya ptığı yurtdışındaki farklı havalimanların da uygulanan servis ücretlerinin 5 Avro ile 38 Avro arasında değiştiği göz önünde bulundurulduğunda, bu havalimanları nda SAW ın 15 Avro olan yolcu servis ücretinin aşırı fiyat olduğu iddialarını destekleyecek düze yde fiyat uygulanmadığı sonucuna varılmaktadır. Son olarak belirtilmesi gereken husus ise, ülkemizde yolcu servis ücretlerinin Ulaştırma Bakanlığı tarafından onaylanarak yürürlüğe girdiğidir. Yolcu servis ücretinin arttırılmasına yönelik ISG, HEAŞ ve Ulaşt ırma Bankalığı arasında 420 yapılan yazışmalar incelendiğinde, ISG nin yolcu servis ücretini dış hat yolcuları için kişi başı mevcut 12 Avro dan en az 15 Avro ya ve iç hat yolcuları için ise kişi başı 3 Avro dan en az 5 Avro ya yükseltilmesi ni talep et tiği; a ncak Ulaştırma Bakanlığı nın iç hat yolcu servis ücretlerine yönelik artış talebini onaylamayarak sadece d ış hat yolcu servis ücretlerini 15 Avro olarak onayladığı anlaşılmaktadır. Tüm bu tespit ve değerlendirmelerin ışığında, ISG nin dış hat yolcu servis ücretlerini 15 Avro ya çıkarmasının aşırı fiyat kapsamında değerlendirilmemesi gerektiği kanaatine varılmıştır. J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; dosya konusu iddialara 430 ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun un 41. maddesi uyarınca so ruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikâyetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.