Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2006 -3-76 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 06-57/72 8-215 Karar Tarihi : 3.8.2006 A.TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Prof .Dr. Zühtü A YTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B.RAPORTÖRLER : Osman Tan ÇATALÇALI, Aytül TOKATLI, Nazlı UĞURLU C. BAŞVURUDA BULUNAN : A. Şeref ERGUN 20 Şehit Er Bekir Varol Cad. No:3 Bağyurdu Kema lpaşa İzmir D. HAKKIND
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2006 -3-76 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 06-57/72 8-215 Karar Tarihi : 3.8.2006 A.TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Prof .Dr. Zühtü A YTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B.RAPORTÖRLER : Osman Tan ÇATALÇALI, Aytül TOKATLI, Nazlı UĞURLU C. BAŞVURUDA BULUNAN : A. Şeref ERGUN 20 Şehit Er Bekir Varol Cad. No:3 Bağyurdu Kema lpaşa İzmir D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş. Yenitaşkent Beldesi Homurlu Yolu Anadolu Mah. 33100 Mersin E. DOSYA KONUSU: Kiraz alımı ve ihracatı yapan firmaların üretilen kirazların alım fiyatlarını ve diğer koşulları belirlemek suretiyle 4054 sayılı Kanun un 4. maddesini ihlal ettikleri iddiası. 30 F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde; her yıl rekabet içerisinde olan kiraz ihracatçısı firmaların bu yıl birlikte hareket etmek için toplantı yaptıkla rı, kiraz ihracatçısı ve toptancısı olan firmaların üretilen kirazların alım fiyatlarını ve diğer koşulları belirlemek suretiyle 4054 sayılı Kanun un 4. maddesini ihlal ettikleri iddia edilmektedir. G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 19.6.2006 tarih, 39 37 sayı ; 20.6.2006 tarih 3966 sayı; 28.6.2006 tarih, 4172 sayı; 3.7.2006 tarih, 4407 sayı; 25.7.2006 tarih, 5100 sayı; 25.7.2006 tarih, 5099 sayı ile giren başvuru lar üzerine hazırlanan 23.6.2006 tarih, 2006 -3-76/İİ-05-AİÇ sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekab et Kurulu nun 40 29.6.2006 tarih ve 06 -46 sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılm asına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 31.7.2006, 2006 -3-76/ÖA -06-OTÇ sayılı Önaraştırma Raporu 1.8.2006 tarih, REK.0.07.00.00 -110/22 7 sayılı Başkanlık önergesi ile 06 -57 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. 06-57/728 -215 2 H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş. hakkında herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı sonucuna 50 ulaşıldığı ifade edilmiştir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili Pazar I.1.1. İlgili Ürün Pazarı Belirli bir ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazarlar ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. İlgili ürün pazarının tespitinde; tüketicinin 60 gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve nitelikleri bakım ından aynı sayılan mal ve hizmetlerden oluşan pazar dikkate alınmakta, tespit edilen pazarı etkileyebilecek diğer unsurlar da değerlendirilebilmektedir. Şikayetin konusu, ihraçlık kiraz ürünlerinin alım fiyatlarının kiraz ihracatçısı firmalar tarafından a ralarında bir anlaşma akdetmek suretiyle birlikte belirlendiği iddiasıdır. Türkiye de 24 farklı kiraz çeşidi bulunmaktadır. Ancak farklı kiraz çeşitleri içinden 0900 Ziraat tipi kiraz ebat, kalite, tat ve aroma yönünden diğer kiraz türlerinden ayrılmakta dır1. Bu özellikleri nedeniyle ihracatın çok büyük bir kısmını 0900 Ziraat tipi kiraz oluşturmaktadır. 70 Söz konusu dosya kapsamında tanımlanması gereken ilgili ürün pazarı; 0900 Ziraat tipi ihraçlık kiraz pazarı olarak belirlenmiştir. Nitekim ihraçlık kiraz ürününe ilişkin alınan 17.6.2004 tarih ve 04 -42/519 -126 sayılı Kurul kararında da ilgili ürün pazarı benzer şekilde tanımlanmıştır. I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar İlgili coğrafi pazar, teşebbüslerin mal ve hizmetlerin arz ve talebi konusunda fa aliyet gösterdikleri, rekabet koşullarının yeterli derecede homojen ve komşu bölgelerden 80 hissedilir derecede farklı olması nedeniyle, diğer bölgelerden kolayca ayrılabilen bölgeler olarak tanımlanmaktadır. Bu dosya kapsamında ilgili ürün pazarı olarak bel irlenen 0900 Ziraat tipi kirazın Türkiye deki üretim alanları İzmir (Kemalpaşa), Denizli (Honaz, Çivril), Manisa (Alaşehir), Çanakkale (Lapseki), Bursa, Afyon (Sultandağ), Isparta, Adana (Pozantı, Ulukışla, Saimbeyli), Konya (Hadim), Burdur, Karaman (Er menek), Mersin, Tokat, Kahramanmaraş (Andırın) ve Malatya dır. İ hracatçı firmalar ile üreticiler arasında alım-satım işlemleri bu üretim bölgelerinin herhangi birinde gerçekleşebilmektedir. Ayrıca önaraştırma kapsamında yapılan yerinde incelemelerde teşebb üs yetkililerinin 90 ifadeleri ve bu teşebbüslerin 2003, 2004 ve 2005 yıllarındaki kiraz alımları incelendiğinde; ihracatçı firmaların her sene aynı bölgelerden alım yapmadıkları görülmektedir. Bunun nedeni ise ihraçlık kiraz alımlarının bölgelere göre değil ürünün kalitesine göre yapılmasıdır. Ayrıca ürünün kalitesinde önemli bir etkiye sahip olan hava koşulları her bir bölgede yıldan yıla farklılık gösterebilmekte ve dolayısıyla bir önceki sene çok kaliteli ürün veren bir bölge bir sonraki sene ürün kalitesi konusunda 1 0900 Ziraat tipi kiraz çeşitli bölgelerde farklı isimlerle anılmaktadır. Örneğin Salihli bölgesinde 0900 Ziraat tipi kiraza Salihli Kirazı denilirken Kemalpaşa bölgesinde Napolyon Kir azı denilmektedir. 06-57/728 -215 3 vasat bir sezon yaşayabilmektedir. Ayrıca ihraç edilen kirazın belirli bir derecede dondurulması ve depolanması gerektiğinden ve söz konusu ürün iç pazarda çok sınırlı miktarda tüketildiğinden, üreticiler ürünlerini alternatif pazarlara taşıyama maktadır. Bunun yerine ihracatçı firmalar üretim yerlerine gidip alım 100 yapmaktadırlar. Bu değerlendirmeler ışığında, ilgili coğrafi pazar İzmir, Çanakkale, Denizli ve Manisa illeri olarak belirlenmiştir. I.3. Taraflar I.3.1. A. Şeref Ergun Şikayetç i taraf olarak İzmir Kemalpaşa İlçesi Bağyurdu Beldesinde bulunan Bağyurdu 110 Yaş Sebze ve Meyve Pazarlama Kooperatifi Başkanıdır. I.3.2. Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş. (Narpak) Mersin merkezli şirketin tescil ilanı 18.6.2004 tarihli Ticaret Sicil Gazetesi nde yayınlanmıştır. 2004 yılına ait genel kurul toplantısı hazirun cetveli esas alınarak hazırlanmış şirket ortaklık yapısına Tablo 1 de yer verilmiştir. Tablo 1: Narpak Şirketinin Ortaklık Yapısı Hissedar Pay Oranı % Abdo Deletioğlu ( ) ( ) Aysel Deletioğlu ( ) ( ) Deniz Deletioğlu ( ) ( ) D. Devrim Deletioğlu ( ) ( ) Ahu Deletioğlu ( ) ( ) Toplam ( ) ( ) 120 Dosya mevcudu bilgi ve belgeden; 2004 ve 2005 yılları itibarıyla şirket cirosu nun ( .) YTL ve ( ..) YTL olduğu ve Narpak ın, 2006 yılı satışlarının önemli bölümünü İngiltere ve Almanya ya yaptı ğı anlaşılmıştır. I.4. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme I.4.1. Yapılan Görüşmeler Önaraştırma döneminde raportörlerce şikayet edilen taraflarla görüşmeler yapılmış ve tutanağa bağlanmıştır. 130 11.7.2006 tarihinde Yenitaşkent Beldesi Homurlu Yolu Anadolu Mah. 33100 Mersin adresinde Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş. nin Genel Müdürü Deniz Deletioğlu ile yapılan görüşmede aşağıdaki hususlar belirtil miştir: 1980 lerden bu yana biz narenciye ihracatı ve muz ithalatı ile uğraşıyoruz. 2004 yılında ilk defa programlı bir şekilde kiraz işine başladık. ( ) . Napolyon kirazı üretim sezonu batıdan başlıyor doğuya doğru devam ediyor. İhtiyacımız ola n kirazları Akdeniz ve İç Anadolu bölgesinden temin ediyoruz. 06-57/728 -215 4 140 Bizim için önemli olan söz verdiğimiz kalitedeki ürünü satabilmektir. ( .TİCARİ SIR ...) . İspanya da üretici kooperatifleri bütün işlerle uğraşıyor. Burada bütün risk ihracatçının üzeri nde bulunmaktadır. Bir yandan alımı spot piyasadan yaparken diğer yandan Avrupa daki spot piyasaya mal satmaya çalışmak ihracatçıya oldukça büyük risk getirmektedir. Marketlerle çalışan firmalar nispeten bu riskleri azaltabilir. İngiltere de biz iyi durum dayız, . çok büyük şirketlerle çalışıyorum o nedenle pazar kötü olsa bile ben hedefimi tutturabiliyorum. . 150 Piyasada çok şirket var, pazar iyi görünüyorsa şirket sayısı artıyor. Geçen yıl piyasada 15 milyon Dolar zarar vardı tahmin ediyorum ki bu zarar ın %50 sini de 3 -4 şirket paylaştı. Normalde sezon Kemalpaşa dan başlar fiyat çok kısa zaman içinde spekülasyondan dolayı %100 yükselebilir. Avrupa da kiraz arzı artınca, ki sadece Türkiye değil ama Almanya , Polonya, ispanya ve İtalya nın ciddi arzları, t alepleri durma noktasına getirir. Böyle bir durumda fiyat düştüğü zaman stokta olanın durumu kötü olur. 2003, 2004 ve 2005 yıllarına baktığımızda her sene kiraz rekoltesi artıyor, üreticiler 160 para kazandıkları için herkes kiraz ekiyor. Ben malı satıp da ürünü sonra ald ığım takdirde fiyatlar artınca zarar ediyorum. Aslında 2, 2.5 YTL üretici için bence uygun. Zaten o yüzden şimdilerde Türkiye nin birçok bölgesinde kiraz üretimine başlanıyor. Birkaç sene içinde arzın artmasıyla kirazın fiyatının düşmesini bekliyorum. Spekülasyon meyve sektöründe çok ciddi zararlara neden oluyor. Ben öyle çalışmıyorum ama genelde yurt dışında komisyoncuyla spot çalışılıyor, fiyat orada belirleniyor. Süpermarketlerle çalışanlar içinse fiyat daha önceden bellidir. Yurt dışında bize rakip firma için promosyana giriyor siz de var mısınız diye bize soruyorlar. Ürünü satabilmek için mecburen biz de promosyona giriyoruz. Türkiye de 170 çok mal var o nedenle fiyatlar düşüyor, burada fiyatlar düştüğü için Avrupa da talep artıyor. Bizim karşılaştığ ımız problem üreticilerin çok düzensiz olması, büyük üreticiler bir çözüm olabilirdi. Napolyon kiraz cinsi, dayanıklı oluyor. Sektörde spekülasyon yüzünden de rekabet oluyor. Üreticiler sadece söylenti çıkararak dayatarak fiyat artırmaya çalışırlar. Bütün bir senenin gelirini sezonda satacağı ürüne bağlayan çiftçi, siz ne kadar da daha önce anlaşmaya çalışsanız 5 -10 Ykrş veren firmayı tercih eder. Ana gelirleri, kirazdan gelecek paraya ba ğlı olması nedeniyle çiftçi, ihracatçının iyi ya da kotu ucuz ya da pahalı mal alması ile ilgilenmiyor ve bütün sorumluluğu ihracatçı üstüne alıyor. 180 İhracatçı birliklerine ihracatçılar üye olmak mecburiyetinde. Her ihracattan önce belirli bir para ödeniyor. Başkan ihracatçılar tarafından seçiliyor. Orası temsil edilmemiz, problemlerimizin dile getirilebildiği bir yer. Uluslar arası pazardaki sorunlarımızı tartışmak amacıyla toplantı olacağına dair davet geldi Ege ihracatçı birliklerinden. Bu toplantı Ege İhracatçılar birliğinin resmi toplantısıydı. (Mayıs başı) Genel meyv e sektörü konuşuldu. Türkiye deki üretim kalitesini ve bahçe ziraatındaki iyi tarım uygulamalarını konuşmak amacı ile toplandık ve ilk meyvesini de Uludağ İhracatçı birliklerinin bütün ihracatçılar adına hazırladığı poster ile verdi. Üreticinin bilinçlendi rilmesi amacı ülke çapında posterler basılıp dağıtıldı. İlk toplantıda pazar 06-57/728 -215 5 ve meyve kalitesi daha belli olduktan sonra bir daha toplanalım diye karar alındı. İlk 190 toplantıda pazar ve diğer masraflar konuşulmadı. ( TİCARİ SIR .) 2. toplantıya katı lmadım. Büyük ihracatçıların uyguladığı fiyata pazarın koşulları çerçevesinde mecburen uymam gerekiyor. Şöyle ki onlar alım fiyatlarını artırdığı zaman mecburen ben de artırmak zorunda kalıyorum çünkü üretici falanca firma 4 YTL veriyor ben sana daha düşü ğüne satmam diyor. Benzer şekilde pazarda fiyat benim ödeyebileceğimden düşük olduğu zaman da benim işime geldiği için fiyatı artırmıyorum. ( .TİCARİ SIR ) 200 Kemalpaşa nın fiyatı 3 Haziran gibi daha ilk günden 3 YTL diye açıklandı. ( .TİCA Rİ SIR .) İlk alımımız 3 Haziran da başladı. Bunun 31 Mayıs ta alacağız anlaşmasıyla ilgisi yok, kiraz o zaman çıktı. 31 inden önce alım olduğunu zannetmiyorum çünkü daha ürün çıkmamıştı. 3 milyondan başladı fiyatlar ve ben alıma başladım. Kiraz i hracatında pazar payları genelde değişiyor. Geçen sene . arası bir pazar payım vardı, bu sene daha düşüktür çünkü herkes ihracatı arttırdığı halde benim ihracatım sabit. İhracat rakamları İhracatçı birliği tarafından toplanıyor. Anlaşma olduysa bile bence piyasaya fazla etkisi olamazdı, zaten fiyat 2,5 ytl olamazdı çünkü iç piyasadan 2,8 e talep 210 gelmiş. Öyle bir anlaşmanın söz konusu olduğunu zannetmiyorum çünkü Pazar malın fiyatını belirler. Fiyatlar günlük belirleniyor. Kimsenin fiyat sabitleyebileceği ne inanmıyorum. Aracılar çok dedikodu yapıyor. Diğerine gidip o fiyatını 3,5 açıkladı diyerek fiyatı arttırmaya çalışıyorlar. . I.4.2. Yapılan Tespitler ve Deliller 220 Kiraz ihracatçısı teşebbüsler hakkında yapılan önaraştırmanın konusu, kiraz ihraç eden teşebbüslerin bir araya gelmek suretiyle 2006 yılında gerçekleştirecekleri kiraz alımlarını belli bir tarihten önce yapmama ve üreticilere kiraz için en fazla 2.5 YTL/Kg ödeme konularında anlaşmalarının 4054 sayılı Kanun çerçevesinde değerlendirilmesid ir. Önaraştırma kapsamında raportörlerce kiraz ihracatçısı 18 teşebbüste yerinde inceleme yapılmış, şikayetçiler, kiraz üreticileri ve ilgili diğer taraflarla görüşülmüştür. Aşağıda önaraştırma kapsamında elde edilen bilgi ve belgeler değerlendir imiştir . 230 Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, kiraz ihracatçısı firmaların ilk olarak buluştukları 5.5.2006 tarihli toplantıya Deniz Deletioğlu nun Narpak temsilcisi olarak katıldığı anlaşılmıştır. 5.5.2006 tarihli toplantıda herhangi bir tutanak veya anlaşma imza landığına ilişkin bir kanıt bulunamamıştır. Ancak toplantıya katılan kişilerle yapılan görüşmelerde toplantıda uluslar arası pazarlardaki sorunlar, genel olarak yaş meyve ve sebze sektörü, Türkiye deki üretim kalitesi, bahçe ziraatındaki iyi tarım uygulama ları, ihracatçılar için önemli bir risk oluşturan pestisit (ilaç kalıntısı) , kirazda ana hastalık ve 06-57/728 -215 6 zararlılar için genel/fenolojik ilaçlama programının tartışılması, Türkiye de akredite bir 240 laboratu varın kurulması, Eurepgap sertifikası ile üreticilerin ay dınlatılması gibi konuların konuşulduğu anlaşılmaktadır. Bunun yanında, yapılan görüşmelerde dile getirilen bir başka husus ise, meyve kalitesi belli olduktan sonra başka bir toplantının daha yapılması konusunda görüş birliğine varıldığıdır. 5.5.2006 tar ihli toplantı sonrasında 22.5.2006 tarihinde Ege İhracatçılar Birliği nde kiraz ihracatçılarının katılımıyla yeni bir toplantı düzenlenmiştir. Toplantıyı yine Ege İhracatçılar Birliği koordine etmiş ve kiraz ihracatçısı firmalara davetiyeler gönderilmiştir . 250 Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, 22.5.2006 tarihli toplantıya ilişkin Ege İhracatçıları Birliğinde herhangi bir katılım listesi nin tutulma dığı ve toplantıya kimin katıldığı, toplantıda imzalanmış olan tutanak metninden ve taraflarla yapılan görüşmeler neticesinde anlaşılabilmiştir. Ancak söz konusu 2. toplantıya Narpak ın katılmadığı anlaşılmıştır. I.4.3. Hukuki Değerlendirme 4054 sayılı Kanun un 4. maddesinin 1. fıkrası belirli bir mal ya da hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını 260 taşıyan veya bu etkiyi doğuran ya da doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemleri yasaklamakta ve devam eden fıkra tahdidi olmamakla birlikte yasaklanan hallere örnekler vermektedir. Kiraz ihracatçısı teşebbüslerde yapılan yerinde incelemelerde ve konu hakkında Kurumumuza intikal eden şikayetlerde, kiraz ihraç eden bazı teşebbüslerin 22.5.2006 tarihinde Ege İhracatçı Birliği nde bir araya gelerek 2006 yılında yapılacak olan kiraz alımlarına ilişkin bir tutanak imzaladıklarını gösterir nitelikteki önaraştırma raporunun 80 nolu ekinde yer alan belgeye ulaşılmıştır. 270 Anılan tutanak incelendiğinde, adı geçen kiraz ihracatçısı teşebbüslerin 2 konu üzerinde anlaştıkları görülmektedir. Bu nlardan ilki 2006 yılında gerçekleşecek kiraz alımlarının 31 Mayıs tan sonra başlaması ve ikincisi ise alımlarda kiraz üreticisine ödenecek fiyatın en fazla 2.5 YTL/Kg. olmasıdır. Konu ile ilgili olarak, Narpak şirketinin Genel Müdürü Deniz Deletioğlu il e yapılan ve I.4.1. nolu bölümde yer veril en görüşmede kendisi , İlk toplantıda istediği verimi alamadığı ndan ve görüşleri beğenmediği nden 2. toplantıya katılmadı ğını ifade etmiştir. 280 Dosya çerçevesinde yapılan incelemelerde, Narpak ın 22.5.2006 tarihli tut anağı imzaladığı veya buna uyduğuna ilişkin herhangi bir bilgiye ulaşılamamıştır. Ayrıca Narpak ın alım fiyatları incelendiğinde, anlaşmada imzası bulunan firmalar tarafından üreticilere kilogram başına ödenen fiyatlardan daha yüksek fiyatların ödendiği görülmüştür. Bu nedenle Narpak ın önaraştırma raporunun 80 nolu ekinde yer verilen anlaşmaya taraf olmadığı kanaatine varılmıştır. 06-57/728 -215 7 J. SONUÇ 290 Düzenlenen rapora ve dosya kapsamına göre; Narpak Narenciye Paketleme ve Dış Ticaret A.Ş. hakkında herhangi bir işl em yapılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir .