Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008 -1-26 (İlk İnceleme ) Karar Sayısı : 08-40/537-202 Karar Tarihi : 20.6.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN , Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE . B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU , Özgür BAL, Harun GÜNDÜZ C. ŞİKAYET EDEN : - Milangaz LPG Dağıtım Tic. ve San. A.Ş. Şişhane Yokuşu De mirören Han No:2 80020 Azapkapı/ İstanbul D. HAK KINDA İLK
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008 -1-26 (İlk İnceleme ) Karar Sayısı : 08-40/537-202 Karar Tarihi : 20.6.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN , Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE . B. RAPORTÖRLER: İsmail Atalay YOLCU , Özgür BAL, Harun GÜNDÜZ C. ŞİKAYET EDEN : - Milangaz LPG Dağıtım Tic. ve San. A.Ş. Şişhane Yokuşu De mirören Han No:2 80020 Azapkapı/ İstanbul D. HAK KINDA İLK İNCELEME YAPILAN : Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. Genel Müdürlüğü 41790 Körfez/Kocaeli E. DOSYA KONUSU : Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. nin, Aliağa bölgesinde LPG ithalatını engell emeye yönelik eylemlerde bulunduğu iddiası . F. İDDİALARIN ÖZETİ : Kurum kayıtlarına intikal eden başvuru da özetle ; - Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. ( Tüpraş ) nin Koç Grubu ve Shell ortak girişim grubuna satılarak özelleştirildiği, özelleştirmeden önce Rek abet Kurulu ndan alınan görüşte bazı koşulların gerçekleşmesi şartıyla işleme izin verildiği, çünkü söz konusu özelleştirmenin özellikle LPG pazarında Ege Bölgesine yönelik olarak Aliağa da diğer şirketlerin ithalat imkanı olmaması sebebiyle tekel meydana getirebileceği, - Bu nedenle Tüpraş ın 3 yıl boyunca diğer LPG dağıtım şirketlerine iskelesinden ithalat yapabilme kolaylığı göstermesi şartı getirildiği, bu süre içinde LPG dağıtım şirketlerinin kara ve deniz boru hattı inşaatlarını bitireceklerinin öngör üldüğü, - Ancak, kendilerine ait boru hattına ilişkin gerekli ruhsat ve izinleri aldıkları halde, Tüpraş tarafından Aliağa Asliye Hukuk Mahkemesi nde dava açılarak boru hattı inşaatının durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı alındığı ve ayrıca boru hat tının kaldırılması yönünde dava açıldığı, Tüpraş ın yaptığı bu engellemeler sonucu söz konusu inşaatın bu sürede bitirilmesinin imkansız hale geldiği, 08-40/537 -202 2 - Bu nedenle söz konusu 3 yıllık sürenin boru hattı inşaatlarının bitimine kadar uzatılması konusunda yeni bir ek karar tesis edilmesi gerektiği, boru hattı inşaatlarını engelleyerek faaliyetlerini zorlaştırması nedeniyle Tüpraş hakkında soruşturma açılması gerektiği iddia edilmektedir. G. DOSYA EVRELERİ : Kurum kayıtlar ına 10.3.2008 tarih, 14 74 sayı ile intikal ed en başvuru ve 16.4.2008 ta rih, 2322 sayı ile intikal eden ek bilgiler üzerine 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un ilgili hükümleri çerçevesinde düzenlenen 13.6.2008 tarih, 200 8-1-26/İİ-08-İAY sayılı İlk İnceleme Raporu, 13.6.2008 tarih , REK.0.05.00.00 -110/83 sayılı Başkanlık Önergesi ile 08-40 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ : İlgili raporda, Rekabet Kurulu nun Tüpraş ın özelleştirilmesine ilişkin 21.10.2005 tarih, 05 -71/981 -270 sayılı Kararında getirilen 3 yıl boyunca LPG şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmesine imkan tanıyacak şekilde Tüpraş Aliağa Tesisleri nin bu şirketlerin kullanımına açılması koşulu na ilişkin olan 3 yıllık sürenin; inşaat çalışmaları tamamlanarak, tesis ku llanılabilir hale gelinceye kadar uzatılması gerektiği ifade edilmektedir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili pazar Şikayete konu olan husus göz önünde bulundurulduğunda, dosya özelinde ilgili ürün pazarları LPG üretimi ve ithalatını da kapsayan rafinaj pazarları şeklinde tespit edilm iştir. İlgili coğrafi pazar ise, şikayete konu olan LPG ürününün ülke genelinde dağıtımının yapıldığı dikkate alındığında Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak belirlenm iştir. I.2. İlgili Ürün Pazarı Hakkında Gen el Bilgiler LPG, petrol ve doğal gazdan elde edilerek basınç altında sıvılaştırılan propan ve bütan ve bunların türevlerinden oluşan hidrokarbonlar veya bunların karışımıdır. Sıvı halinde taşınan, depolanan ve ölçülen LPG, basınç kaldırıldığında çevreden ısı alarak yeniden buharlaşır ve gaz olarak kullanılır. Ham petrolün rafinelerde arıtılması veya ham petrol ve doğalgaz sahalarında n olmak üzere iki kaynaktan elde edilen LPG, üç şekilde nihai tüketime sunulmaktadır; - Tüplü LPG: Dolum tesislerinde tüplere d oldurularak mutfak, sanayi ve ticarî tüpler (2 kg., 12 kg, 24 kg, 45 kg) vasıtasıyla piyasaya arz edilen LPG dir. - Dökme LPG: Endüstri veya toplu konut gibi büyük miktarda LPG tüketen müşterilere toptan satılan LPG dir. Bu müşterilerin büyük montanlı depol arına dağıtım şirketlerinin nakliye araçlarıyla ikmal yapılmaktadır. - Otogaz: Motorlu araçlarda benzine alternatif yakıt olarak kullanılan, akaryakıt veya otogaz istasyonlarında satışa sunulan LPG dir. Bütan ve propan gazlarının her biri ve bu gazların karı şımı LPG olarak nitelenmektedir. Bu gazların yanında LPG nin içerisinde bütan ve propanın türevlerini 08-40/537 -202 3 de içeren diğer gazlar bulunabilmektedir (metan, etan, etilen, propilen vs). Rafinerilerde üretilen LPG %30 propan, %70 bütan karışımından oluşur ve mix LPG olarak isimlendirilir. Doğalgaz ve ham petrol sahalarından elde edilen bütan ve propan gazları kullanım amaçlarına göre çeşitli oranlarda karıştırılarak tüketime sunulmaktadır. Örneğin ülkemizdeki LPG dağıtım şirketlerinin ithalatı büyük oranda doğalg az sahalarında üretilen %50 -%50 oranında bütan -propan karışımı LPG den oluşmaktadır. Aslında ithal LPG tankerlerinde propan ve bütan gazları ayrı depolarda bulunur, bunlar müşterilerin isteğine göre sadece bütan veya propan şeklinde satıldığı gibi, gemi üz erinde belirli oranlarda karıştırılarak da müşterinin deposuna nakledilebilir. Endüstriyel müşterilerin kullanımına yönelik olan bütan ve propan gazları yürütülmekte olan inceleme nin kapsamında olmayıp; bu dosya da LPG , bütan ve propan ile bunların türevl erinin karışımından oluşan sıvılaştırılmış petrol gazları olarak ele alınmıştır. I.3. LPG Pazarındaki Tedarik Dağıtım Pazar Payları Tüpraş ın üretiminin yurtiçi talebi karşılayamaması nedeniyle LPG tüketiminin büyük bölümü ithalat yoluyla karşılanma ktadır. İthalat ise deniz yoluyla gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle LPG ithalatına yönelik tesisler, denizden ikmal yapmanın olanaklı olduğu noktalarda kurulmuştur. Yurtiçinde 50 LPG dağıtım şirketi olmasına rağmen, bunların birçoğu Tüpraş tan veya diğer ithalatçı şirketlerden aldıkları LPG nin dağıtım işini yürütmektedir. İç piyasada, LPG ithalatı yapma imkanı bulunan şirketler Tüpraş , Milangaz, İpragaz, Total, Habaş, Argaz, Ergaz, Güneygaz ve BP Gaz dır. Bunlar dışındaki şirketler gerek sermaye gerekse i thalat alt yapısı konusunda yetersiz oldukları için ithalat yapamamaktadırlar. Türkiye nin LPG ikmal noktaları, Tüpraş rafinerilerinin konumu ve ithalat olanaklarına göre 5 noktada toplanmıştır. Bu noktalar; Trakya (Haramidere -Tekirdağ), Yarımca, Dörtyol , Aliağa ve Samsun dur. İthalatçı teşebbüslerin tedarik noktalarına göre dağılımı şu şekildedir. - Trakya: Boğaz köprülerinden LPG geçişinin yasak olması nedeniyle Trakya bölgesinin ihtiyacı olan LPG nin, Tüpraş tan veya dış piyasalardan deniz yoluyla getirilmesi gerekmektedir. Bölgedeki LPG ithalatçıları Aygaz, Total ve İpragaz dır. - Yarımca: Tüpraş ın İzmit rafinerisinin çevresinde toplanan LPG şirketlerinden bazıları hem Tüpraş üretiminden hem de ithalat yoluyla ikmal yapmaktadırlar. Bu bölgede, Tüpra ş hem LPG üreticisi hem de ithalatçısı konumundadır ve Tüpraş dışında, ithalat yapmaya yönelik alt yapıya sahip olan LPG şirketleri Demirören Grubu, Aygaz ve Habaş tır. İpragaz ise Aygaz alt yapısını kullanarak ithalat yapmaktadır. - Aliağa: Ege Bölgesi v e hinterlandının LPG ihtiyacı Aliağa da toplanan LPG şirketleri tarafından karşılanmaktadır. Bu bölgede LPG şirketlerinin ithalat altyapısı bulunmamaktadır. Aliağa daki ithalat alt yapısı Tüpraş ın kontrolündedir. Tüpraş LPG şirketlerinin ihtiyacını üretim ve ithalat yoluyla karşılamaktadır. İzmir ilinin Aliağa ilçesindeki Karaağaç Koyu nda LPG dağıtım faaliyetinde bulunan Aygaz, İpragaz ve Pegagaz ortak bir ithalat alt yapısı kurmaya yönelik olarak işbirliği yapmış ve bu bununla ilgili olarak şirketlerin K urumumuza yaptığı menfi tespit/muafiyet 08-40/537 -202 4 başvurusuna 28. 4.2006 tarih ve 06 -31/380 -97 sayılı Kurul kararıyla muafiyet verilmiştir. - Dörtyol: Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi nin LPG ihtiyacı Dörtyol da bulunan ikmal tesislerinden ithalat yoluyla karşı lanmaktadır. Bu bölgede ithalata yönelik tesisleri olan şirketler İpragaz, Aygaz, Demirören Grubu ve BP Gaz dır. - Samsun: Bu bölgede ithalat alt yapısına sahip olan tek şirket Aygaz dır. Bu noktalar dışında, Tüpraş Kırıkkale Rafinerisi nin üretimini paz arlamaya yönelik olarak bu rafineri çevresinde kurulmuş olan LPG dağıtım tesisleri bulunmaktadır. Tüpraş Batman Rafinerisi nde LPG üretimi bulunmadığı için bu bölgede tedarik noktası bulunmamaktadır. LPG ye ilişkin üretim, tüketim, ihracat ve ithalat bilgi leri aşağıda yer almaktadır : Tablo 1- Üretim ve ithalatçıların satış miktarları (Bin ton) 2005 2006 Tüpraş Arz ( .) ( .) Üretim ( .) ( .) İthalat ( .) ( .) Şirket İthalatları ( .) ( .) Aygaz Grubu ( .) ( .) İpragaz ( .) ( .) Demirören Grubu ( .) ( .) Diğer ( .) ( .) Toplam Arz ( .) ( .) Yurtiçi Satış ( .) ( .) İhracat ( .) ( .) LPG dağıtım pazarında 3 büyük grup yer almaktadır. Bu gruplar ve bağlı şirketleri ise şu şekildedir: - Koç Grubu: Aygaz ve Mogaz A.Ş. (Mogaz) . - Demirören Grubu: Mila ngaz, Güneşgaz ve Likitgaz . - Primagaz Grubu (Hollanda lı HSV Grubu): İpragaz ve Bizimgaz . I.4. Tüpraş ın LPG Satışları Dağıtım şirketleri Tüpraş tan yıllık anlaşmalara bağlı olarak LPG temin etmektedirler. Bu anlaşma tek tip olup, dağıtım şirketlerinin talep etmesi halinde süresi her yıl uzatılmaktadır. LPG Alım Satım Anlaşması isimli bu anlaşmaya göre alıcının bir sonraki yıla ilişkin talep miktarını aylar, ikmal noktaları ve ürün çeşitlerine göre (otogaz -mix LPG) içinde bulunulan yılın Eylül ayının 30 una kadar Tüpraş a bildirmesi gerekmektedir. Anlaşma maddelerine göre belirli şartlar altında alıcı talep miktarlarını üç aylık ve aylık periyotlarda revize edebilecektir. Tüpraş, yıllık LPG üretim ve ithalat planlarını LPG dağıtım şirketlerinin bildi rdikleri talepleri dikkate alarak hazırlamaktadır. 08-40/537 -202 5 I.5. Aliağa Rafinerisi ve 1992 Yılında Yapılan Protokol 1992 yılına kadar LPG ithalatı sadece Tüpraş Yarımca Rafinerisi nden y apılmakta, bölgelerdeki LPG arz açığı buradan kapatılmaktaydı. LPG ihtiyacın ın artması nedeniyle Aliağa Rafinerisi nde de bir ithalat altyapısı oluşturulması düşünülmüş ve buna yönelik olarak Tüpraş ile LPG dağıtım şirketleri arasında bir protokol yapılmıştır. 22.6.1992 tarihinde imzalanan bu Protokolün 2. maddesinde; LPG dağıtım şirketlerinin sadece Tüpraş Yarımca tesislerinden tedarik yapabildiği, bunun problemlere yol açtığı, bu nedenle LPG ithalatı için ikinci bir kapı olarak Aliağa Rafinerisinde yatırım yapmaya karar verildiği, bu bölgede her şirketin iskele yapma imkanı olmad ığından LPG dağıtım şirketlerinin bu yatırıma ortak bir şekilde katılmayı kabul ettiği belirtilmektedir. Protokolün 2. maddesi uyarınca; Aliağa Rafinerisi ne bir tahliye hattı, iki adet 5.000 metreküplük LPG depolama küre tankları ile bunların mütemmim c üzlerinin yapılması kararlaştırılmıştır. 5. maddesinde, söz konusu tesisin Tüpraş arazisi üzerinde yapılması nedeniyle, projenin inşaatı ve tesisin mülkiyeti ve işletilmesinin Tüpraş a ait olacağı belirtilmiştir. 10. maddesinde ise, katılımcı şirketlerin A liağa rafinerisinden süresiz olarak gerek üretimden gerekse ithalattan LPG alım hakkı kazandığı, Tüpraş ın bu şirketlerden LPG bedeli dışında (kara dolum ücreti hariç) hiçbir bedel almayacağı belirtilmiştir. Bu protokol ile Tüpraş katılımcı dağıtım şirket lere süresiz olarak ihtiyaç duyulan miktarda LPG sağlama yükümlülüğü altına girmiştir. Bu çerçevede, Tüpraş Ege Bölgesine yönelik olarak dağıtım şirketlerini n taleplerini almakta, toplam talebin Aliağa Rafinerisi nin üretimi ni geçen kısmını ithalat yoluyla karşılamaktadır. Aliağa dan tedarik edilen ürünün satıldığı iller; Afyon, Aydın, Balıkesir, Çanakkale, Denizli, İzmir, Kütahya, Uşak, Manisa, Muğla ve Antalya dır. I.6. Tüpraş Özelleştirmesi ve Rekabet Kurulu nun Getirdiği Koşul Tüpraş özelleştirmesin e ilişkin 21.10.2005 tarih, 05 -71/981 -270 sayılı Rekabet Kurulu Kararı nda, Tüpraş ın Koç -Shell Ortak Girişim Grubu tarafından devralınmasına, devir işlemi sonucunda LPG piyasasında çıkabilecek olan rekabet problemlerinin, Tüpraş ile LPG şirketleri arasınd aki protokolün uygulanmasına ilaveten , 3 yıl boyunca LPG şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmesine imkan tanıyacak şekilde Tüpraş Aliağa Tesisleri nin bu şirketlerin kullanımına açılması koşuluyla izin verilmiştir. Rekabet Kurulu nun bu kararıyla, prot okolün uygulanmasının yanında, talep gelmesi halinde belirli bir süre için Aliağa Rafinerisi ndeki ithalat altyapısının dağıtım şirketlerinin kullanımına doğrudan açılması koşulu getirilmiştir. Bu Karar da sürenin 3 yıl olarak belirlenmesinin nedeni Ege Bölgesi nde Demirören Grubu nun münferiden, Aygaz, İpragaz ve Pegagaz A.Ş. tarafından da ortak olmak üzere ithalata yönelik iki ayrı alt yapı kurma çalışmalarının devam etmesi ve bunun 3 yıla kadar bitirilmesinin öngörülmüş olmasıdır. 08-40/537 -202 6 I.7. Değerlendirme Yukarıda yer verilen Tüpraş ın özelleştirilmesine ilişkin 21.10.2005 tarih, 05 -71/981 - 270 sayılı Rekabet Kurulu Kararı nda TÜPRAŞ ın İzmir Rafinerisi nden yapmış olduğu satışlar da (ithalat+rafineri üretiminden), ülke genelinde olduğu gibi son yıllarda d üşüş göstermekle birlikte, İzmir den yapılan satışlardaki azalma oranının, Türkiye geneliyle kıyaslandığında daha düşük olduğu tespit edilmiştir ki bu durum dağıtım şirketlerinin bu bölgeden yapılan satışlara daha çok bağımlı olmalarının sonucudur. TÜPRAŞ ın, dağıtımda pazar lideri ve en büyük ithalatçı konumundaki AYGAZ ın da içinde yer aldığı Koç Grubu tarafından devralınması halinde, sektörde ithalat olanaklarının öneminin artacağı açıktır. Bu nedenle, söz konusu tesislerin, devir sonrasında dağıtım şir ketlerinin doğrudan ithalat yapabilmelerine de imkan tanıyacak esaslar çerçevesinde işletilmesi gerekmektedir. Bölgede diğer dağıtım şirketleri tarafından da LPG ithaline ilişkin lojistik yatırımlar mevcut olup; Protokol kapsamında sürdürülen uygulamaya il ave olarak, söz konusu tesislerin, üç yıl boyunca, diğer teşebbüslerin doğrudan ithalat yapabilmelerine de imkan tanıyacak şekilde kullanımına açılmasının, LPG bakımından rekabetin önemli ölçüde azaltılması riskini ortadan kaldıracağı kanaatine ulaşılmıştı r. denilmektedir. Anılan karar ile getirilen koşulun amacı, söz konusu süre içinde ithalata yönelik altyapı kurma çalışmaları tamamlanana kadar Tüpraş ın hakim durumundan kaynaklanan sakıncaların engellenmesidir. Bu altyapı çalışmalarının tamamlanmasıyl a Tüpraş ın bölgedeki tek ithalatçı konumu ortadan kalkacak ve alternatif temin imkanı doğmuş olacaktır. Ancak şikayet dilekçesinin eklerinde yer verildiği üzere , Milangaz ın halihazırda devam eden altyapı kurma çalışmaları na yönelik Tüpraş tarafından Alia ğa Asliye Hukuk Mahkemesi nde 2007/128 E. sayılı dava açıl mış ve boru hattının durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı alınmış bulunmaktadır. Ayrıca aynı mahkemede 2 007/401 E. sayı ile boru hattının kaldırılması nı talep eden bir diğer dava nın açılmış o lduğu anlaşılmaktadır. Şikayetçi tarafından, Tüpraş ın mahkemeler nezdinde yapmış olduğu söz konusu girişimlerin, hakim durumun kötüye kullanılması kapsamında ele alınması gerektiği ima edilerek , soruşturma açılması talep edilmektedir. Ancak, boru hatl arının döşenmekte olduğu arazilerin mülkiyeti ve kullanım esaslarına ilişkin olan söz konusu davalar, yasalar çerçevesinde sürmekte olup, bu durumun 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi ile bağlantılı olarak değerlendirilmesinin yerinde olmadığı kanaatine varılmıştır. Bununla birlikte, Milangaz ın LPG ithalatına yönelik altyapı kurma çalışmalarının, çeşitli sebeplerle engellenmesi, şirketin kendisine ait ithalat altyapısının tamamlanmasını geciktirecek, dolayısıyla Kurul un getirmiş olduğu koşula duyulan gereks inimin uzamasına neden olacaktır. Mevcut koşullar altında, söz konusu yatırımın ne zaman tamamlanacağı hususunun belirsiz hale geldiği ve Milangaz açısından altyapının kısa dönemde tamamlanmasının hukuki nedenlerle mümkün olmadığı anlaşılmaktadır. Tüpraş ı n özelleştirilmesine ilişkin Rekabet Kurulu kararında getirilen koşuldaki amaç dikkate alın arak, ilgili karardaki 3 yıllık sürenin Milangaz ın söz konusu boru hattı inşaatlarının bitimine kadar uzatılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır . 08-40/537 -202 7 J. SONUÇ Düzenle nen rapora ve dosya kapsamına göre ; Tüpraş Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. nin özelleştirilmesine ilişkin 21.10.2005 tarih, 05 -71/981 -270 sayılı Kurul kararında getirilen 3 yıl boyunca LPG şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmesine imkan tanıyacak şeki lde Tüpraş Aliağa Tesisleri nin bu şirketlerin kullanımına açılması koşulu na ilişkin olan 3 yıllık sürenin, inşaat çalışmaları tamamlanarak, tesis kullanılabilir hale gelinceye kadar uzatılmasına OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir. 08-40/537 -202 8 Rekabet Kurulu nun 20.6.2008 tarih, 08 -40/537 -202 sayılı Kararına; KARŞI OY GEREKÇESİ Rekabet Kurulu nun TÜPRAŞ ın özelleştirilmesine ilişkin, 21.10.2005 tarihli, 05-71/981 -270 sayılı kararında getirilen; 3 yıl boyunca LPG şirketlerinin doğrudan ithalat yapabilmesine imkan tanıyacak şekilde, TÜPRAŞ Aliağa Tesisleri nin bu şirketlerin kullanımına açılması koşulu na ilişkin olan 3 yıllık sürenin inşaat tamamlanıp tesis kullanılabilir hale gelinceye kadar gibi belirsiz bir sü reyle uzatılmasının, özelleştirme kararının gerekçesiyle uyumlu olmadığı görüşüyle karara karşıyım. Süreyya ÇAKIN Kurul Üyesi