Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2007 -3-188 (İlk İnceleme) Karar Sayısı : 08-08/82-24 Karar Tarihi : 24.1.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Neşe Nur ONUKLU , Osman Tan ÇATALCALI C. ŞİKAYET EDEN : Adana Çiftçiler Birliği Abidinpaşa Cad No:162 Seyhan Adana 20 D. HAKKINDA İ NCELEME YAPILAN: Gübre Üreticileri E. D
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2007 -3-188 (İlk İnceleme) Karar Sayısı : 08-08/82-24 Karar Tarihi : 24.1.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Neşe Nur ONUKLU , Osman Tan ÇATALCALI C. ŞİKAYET EDEN : Adana Çiftçiler Birliği Abidinpaşa Cad No:162 Seyhan Adana 20 D. HAKKINDA İ NCELEME YAPILAN: Gübre Üreticileri E. DOSYA KONUSU: Gübre fiyatlarında son bir yılda, özellikle son aylarda ortaya çıkan artış . F. İDDİALARIN ÖZETİ: Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Teşkilatlandırma Genel Müdürlüğü nün kurum kayıtlarına 13.12.2007 tar ih ve 8217 sayı ile intikal eden, 10.12.2007 tarih ve B.14.0.TGM.0.12.00.03/2289 sayılı yazısında , tarımsal üretimin en önemli girdilerinden biri olan gübrenin fiyatında 2007 yılı içerisinde önemli boyutta 30 artışlar olduğu ifade edilmiş ve yazı ekinde yer a lan, Adana Çiftçiler Birliği tarafından yapılan başvurunun incelenerek Sanayi ve Ticaret Bakanlığı na bilgi verilmesi istenmiştir. Adana Çiftçiler Birliği tarafından Bakanlığa gönderilen dilekçede, aylık bazda 2007 yılı gübre fiyatlarına yer verilerek 20 07 yılı içerisinde çeşitli gübre ürünlerine ortalama %47 oranında zam yapıldığı, söz konusu artışın enflasyondan veya kurlarda yaşanan bir hareketlilikten değil, gübre satıcılarının keyfi politikalarından kaynaklandığı iddia edilerek Rekabet Kurumu nun kon uyla ilgili araştırma yapması gerektiği ifade edilmektedir. 40 G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 13.12.2007 tarih, 8 217 sayı ile intikal eden başvuru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 4. maddesi uyarınca yapılan inceleme sonucu d üzenlenen 17.1.2008 tarih ve 2007 -3-188/İİ -08- NNO sayılı İlk İnceleme Raporu 21.1.2008 tarih, REK.0.07.00.00 -110/13 sayılı Başkanlık Önergesi ile 08 -08 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; gübre fiyatlarındaki artışın uluslararası piyasalardaki gelişmelerden kaynaklı açıklamalarının olduğu göz önünde 50 08-08/82-24 2 bulundurulduğunda, gübre sektöründe 4054 sayılı Kanun un ihlal edilmesi suretiyle anormal fiyat artışlarının ortaya çıktığına dair herhangi bir e marenin bulunmaması nedeniyle, 4054 sayılı Kanun çerçevesinde bir işlem yapmaya gerek olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmektedir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. Sektörün Genel Yapısı Kimyasal gübreler, bitkilerin besin ihtiyacını karşı lamak amacıyla mevsimsel olarak 60 kullanılan, tarımsal üretimde tek başına % 40 verim artışı sağlayan tarım girdileridir. Kimyasal gübreler, öncelikle tek besinli ve çok besinli olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Tek besinli gübreler; içerisinde bitki besi n maddelerinden azot, fosfor veya potasyum elementlerinden yalnızca birisini bulunduran, içerdiği bu elementlere göre de azotlu, fosforlu ve potasyumlu şeklinde adlandırılan gübrelerdir. Kompoze gübreler ise, bu üç elementten birden fazlasını ihtiva eden g übrelerdir . Gübre cinslerinden üre, amonyum nitrat (AN) ve amonyum sülfat (AS) sadece azot içeren, tekli ve üçlü süperfosfatlar ise sadece fosfor içeren gübrelerdir. Potasyum sülfat sadece potas içerirken; kompoze gübreler, azot, fosfor ve potastan iki v eya 70 üçünü farklı desenlerde içeren gübrelerdir. Türkiye gübre piyasasında üretici olarak 7 kuruluş faaliyet göstermektedir. Bu 7 kuruluş toplam 5 sermaye grubuna ait bulunmaktadır. Sektörde yer alan kamuya ait kuruluşların (TÜGSAŞ ın bağlı ortaklığı Ge mlik Gübre ve Samsun Gübre ile İGSAŞ) özleştirilmesi 2005 yılında tamamlanmış ve kamunun üretici olarak varlığı sona ermiştir. Özelleştirmeler sonrası 2 yeni grup, Yılyak Yakıt Pazarlama Tic. A.Ş. Gemlik Gübre hisselerini, Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş. İGSAŞ hisselerini ve Kütahya Gübre varlıklarını satın alarak sektöre girmiş, sektörde yer alan Toros Gübre Samsun Gübre hisselerini alarak kurulu üretim kapasitesini artırmıştır. 80 Türkiye gübre endüstrisi iç pazara yönelik kurulmuş olup iki ana mal, kompoze ve TSP dışında kurulu kapasitesi iç talebi karşılayamaz durumdadır. Türkiye deki üreticilerin toplam gübre üretim kapasitesi 5.341.000 Ton/Yıl dır. 2000 -2005 döneminde ortalama kapasite kullanım oranı %601 civarında gerçekleşmiştir. Türkiye kimy evi gübre ihtiyacının yaklaşık %60 ı yerli üretimle karşılanırken %40 ı ise ithalatla karşılanmaktadır. İthalatın bu payının gübre cinslerine göre sebepleri değişmekle birlikte, kapasite yetersizliği ve ekonomik üretim yapılamaması ana sebepler olarak sıra lanabilecektir. Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden Türkiye de 90 300 civarında kayıtlı ithalatçının bulunduğu bununla birlikte, fiilen ithalat yapan firma sayısının 15 civarında olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca yerli gübre üreticileri de üretmedikleri gübre cinsl erini, ya da üretebilmekle birlikte ithal etmeyi daha ekonomik buldukları gübreleri ithal etmektedirler. Toplam kimyevi gübre ithalatı içinde yerli üreticiler tarafından gerçekleştirilen ithalat önemli bir pay almaktadır. Gübre ithalatının menşelerine göre dağılımı incelendiğinde; ithalatın yaklaşık % 65 inin BDT ülkelerinden, kalan %35 inin ise AB, Kuzey Afrika, ABD, Romanya ve Bulgaristan dan yapıldığı görülmektedir. Gübre talebinin mevsimsel olması, gübre satışlarının kısa 1 Toplam üretimin (fiziki), toplam kapasiteye (fiziki) o ranı. 08-08/82-24 3 sürelere sıkışması nedeniyle ma lın sağlanması, taşınması ve satış/dağıtım noktalarına ulaştırılmasının planlı ve etkin bir şekilde yapılmasını zorunlu kılmaktadır. 100 Bu zorunluluk, dışalımlarda ağırlıklı olarak yakın bölgelerdeki üreticilerin tercih edilmesine neden olmaktadır. Bunun sonu cunda gübre ithalatının tamamına yakını Rusya Federasyonu, Ukrayna, Romanya ve Bulgaristan gibi yakın bölgelerdeki ülkelerden yapılmaktadır. Gübre, bayi ve kooperatifler kanalıyla ülkenin çeşitli bölgelerindeki çiftçilere ulaştırılmaktadır. Tarım Kredi Ko operatifleri Merkez Birliği (TKKMB), Pankobirlik, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., Tariş in tarım satış kooperatif birlikleri ve benzeri kooperatifler çiftçilerine gübre dağıtımı yapmak üzere, toplu alım yapmaktadırlar. Gübrenin tarım alanında nihai kullanı cısı olan çiftçilerin ülkenin hemen her noktasına 110 yayılmış olmaları ve taşıma maliyetleri, sağlayıcılar arasındaki rekabette yaygın bayi ağına sahip olmayı önemli bir avantaj haline getirmektedir. Toplu satışlar yoluyla gübrenin fiziki toplamda yaklaşık %3 0 unun kooperatifler kanalıyla çiftçiye ulaşmasına karşın, satışların büyük kısmını oluşturan bayi satışlarında fazla sayıda ve ülkenin çeşitli bölgelerine yayılmış bayilerle çalışmak önem taşımaktadır. Gübre büyük ölçekli, sermaye yoğun, sürekli üretim y apan, entegre tesislerde üretilmektedir. Son yıllarda ekonomik tesis büyüklüğündeki artış yatırım maliyetini daha da yukarıya çekmiştir. Yeni bir üretim tesisi kurma maliyeti 300 -400 milyon ABD Doları nın üzerindedir. Gelişmiş teknolojiler kullanılmasına k arşın ana üretim 120 proseslerinde değişiklik yoktur. Pazara giriş engelleri potansiyel üretici ve ithalatçılar için yüksektir. Üretim için yatırım maliyetinin yüksekliğinin yanı sıra, ülkenin tüm bölgelerine yayılmış ve sayıca fazla çiftçinin ihtiyacının k arşılanmasının yaygın bir dağıtım ağı ve satış sistemi gerektirmesi sağlayıcı olarak faaliyet gösterebilmenin zorluğunu artırmaktadır. Yaygın bir dağıtım ağına sahip olmaksızın sınırlı bir bölgede ve küçük ölçekli satışlarda bulunarak etkinliği sürdürebilm ek ise, gübrenin özellikle deniz yoluyla taşınmasında ölçek ekonomilerinin geçerliliği nedeniyle oldukça güçtür. 130 Gübre pazarında ithalatçı olarak etkinlik göstermenin ön koşulu uygun koşullarda iskele kullanabilmektir. Yurt içi ve özellikle yurt dışı taş ıma maliyetleri açısından deniz yolunun kara yoluna göre -mamül gübre ve ham maddenin uygun fiyatla temini açısından - daha avantajlı olduğu göz önünde bulundurulduğunda, iskele tesislerinden faydalanabilmenin önemi anlaşılmaktadır. Ayrıca liman yakınında depoya sahip olunması, hem üretilen veya ithal edilen ürünlerin stoklanması hem de talebin yoğunlaştığı dönemlerde bayi ve kooperatiflere ürünün kısa sürede ulaştırılması açısından önemlidir. Bu itibarla, iskele kullanabilmek ve iskele yakınında bir depoya sahip olmak da, pazarda uzun süredir faal olan ve iskele tesislerine sahip üreticilere karşı ithalatçı firmaların rekabet edebilmesinin bir unsurudur. 140 27.11.1997 tarih ve 23183 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelerin Yurt İçinden ve Yurt Dışından Tedariki, Dağıtımı ve Desteklenmesi Hakkında Karar da, gübre türlerine göre sabit değerler halinde destekleme miktarları belirlenmiştir. Daha sonra destekleme uygulamasının amacına ulaştığı düşünülerek, 2001 yılı Ekim ayında kaldı rılmıştır. 2005 yılı Eylül ayında Bakanlar Kurulu kararı ile gübre desteği adı altında ekilen alan üzerinden sebze, meyve, süs bitkileri, özel çayır, mera, orman emvali ürün alanları için 1, hububat, yem 08-08/82-24 4 bitkileri, baklagiller, yumru bitkiler alanları için 1,6 ve yağlı tohumlu bitkiler ve endüstri bitkileri alanları için 3 YTL/dekar çiftçiye ödeme yapılması uygulamaya konulmuştur. 150 7.1.2007 tarihli Resmi Gazete de ise, Tarımsal Faaliyette Kullanılan Mazot ve Kimyevi Gübre için Çiftçilere Destekleme Ödemesi Yapılmasına Dair Bakanlar Kurulu Kararı yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu karara göre ürünler yine 3 ana grupta toplanmıştır. Gübre destekleme tutarları; sebze, meyve, süs bitkileri, özel çayır, mera ve orman emvali ürün alanları için 1,43 YTL/dekar, hububat, yem bitkileri, baklagiller ve yumru bitki alanları için 2,13 YTL/dekar, yağlı tohumlu bitkiler ve endüstri bitki alanları için ise 2,13 YTL/dekar şeklinde belirlenmiştir. Tarım Bakanı tarafından yapılan açıklamalara göre kimyevi gübre desteği ol arak 160 çiftçiye 2005 yılında 271 milyon YTL ödenmiştir. 2007 yılında ise, 363 milyon YTL gübre desteği ödenmesi öngörülmektedir. I.2. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme I.2.1. 24.4.2007 tarih ve 07 -34/339 -121 sayılı Kurul Kararı ilk inceleme konus una benzer nitelikte bir yazı TC Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımc ılığı tarafından Kurumumuza 19. 3.2007 tarih ve 2152 sayı ile intikal etmiştir. Söz konusu yazı ve ekinde yer alan Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Genel 170 Başkanı Şemsi Bayraktar taraf ından ilgili Bakanlığa yapılan başvurunun konusu, tarımsal üretimin temel girdilerinden biri olan gübrenin fiyatlarında son 1 yılda yaşanan aşırı artışlardır. Anılan başvuru üzerine hazırlanan ilk inceleme raporu, Kurul un 24.4.2007 tarihli toplantısında d eğerlendirilmiş ve 07 -34/339 -121 sayılı karar alınmıştır. Söz konusu kararda, gübre fiyatlarındaki artışın ulusal ve uluslararası piyasalardaki gelişmelerden kaynaklı açıklamalarının olabileceği, söz konusu fiyat artışlarının bu gelişmelerden kaynakla nması ihtimalinin, gübre sağlayıcısı teşebbüslerin 4054 sayılı Kanun u ihlal etmelerinden kaynaklanma ihtimalinden çok daha yüksek göründüğü, söz konusu 180 firmaların 4054 sayılı Kanun u ihlal etmek suretiyle bu fiyat artışlarına neden olduklarına yönelik her hangi bir iddiayı içeren bir başvurunun söz konusu olmadığı bir durumda, ön araştırma açılmasını gerektirecek emare de bulunmamıştır. değerlendirmesi yapılarak ön araştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına gerek olmadığına oybirliği ile karar veri lmiştir. Söz konusu kararın alınmasına gerekçe olarak gübre piyasasının aşağıda yer verilen özellikleri verilmiştir: 190 Türkiye gübre endüstrisi kompoze ve TSP tipi gübreler dışında iç talebi karşılayamaz durumdadır. Türkiye kimyevi gübre ihtiyacının yakl aşık % 60 ı yerli üretimle karşılanırken % 40 ı ise ithalatla karşılanmaktadır. Ne azotlu gübrelerin ne de fosfatlı gübrenin Türkiye de hammaddesi bulunmaktadır. 08-08/82-24 5 Gübre üretim maliyetinin % 65 -80 inin hammadde maliyeti olduğu ve bu girdilerin %80 -85 inin ithalat yoluyla karşılanması nedeniyle bu sektör ithal girdilerine bağımlı bir endüstridir. Pazarda önemli bir oyuncu olan İGSAŞ doğalgaz fiyatlarındaki artış nedeniyle 200 2006 yılında üretimini durdurmuştur. İç piyasadaki gübre fiyat değişimleri uluslarara sı gübre ve hammadde fiyatları ile döviz kur artışları tarafından belirlenmektedir. Şikayete ilişkin dönemde hem dolar kurunda hem de doğalgaz fiyatlarında yükselme olmuştur. Bu artışlar gübre fiyatlarındaki yükselişin bir kısmını açıklamaktadır. Bioenerj i amaçlı bitkisel üretimdeki artış dünya piyasalarında gübreye olan talebi arttırmıştır ve bu durum neticesinde gübre fiyatlarında 2007 yılının ilk 3 ayında ciddi bir yükselme yaşanmıştır. 210 Yukarıda değinilen 24.4.2007 tarihli karardan günümüze kadar geçe n sürede gübre piyasasında herhangi bir değişiklik olup olmadığının, oldu ise bu gelişmelerin neler olduğunun incelenmesi gerekmektedir. I.2.2. Gübre Piyasasının Güncel Durumu Gübre fiyatlarında son aylarda yaşanan artışları konu alan inceleme konusu ba şvuru, Adana Çiftçiler Birliği Başkanı Cumali Doğru tarafından yapılmıştır. Başvuruya ilişkin detaylı bilgi almak amacıyla Raportörlerce yapılan telefon görüşmesinde Cumali Doğru, gübre üreticilerinin bir araya gelerek rekabeti sınırlayıcı bir anlaşma ya d a 220 eylem içerisinde olduklarına ilişkin duyumları olmadığını ancak son aylarda gübre fiyatlarındaki önemli artışlar sebebiyle önlem alınması için Sanayi ve Ticaret Bakanlığı na başvurduklarını ifade etmiştir. Söz konusu başvuruda yer alan gübre fiyatlarına ilişkin tabloya aşağıda yer verilmektedir. Tablo -1: 2007 Yılı Gübre Satış Fiyatları (YTL/ton) Gübre Cinsi Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Yıllık Artış Oranı 20-20-0 400 420 470 500 485 475 475 500 510 530 605 % 51 15-15-15 415 430 500 500 485 465 465 500 510 530 635 %53 Üre 550 560 670 640 625 605 605 605 605 600 680 %29 A.Sülfat 270 285 320 360 360 340 340 360 360 380 435 %64 Ca %23 310 320 350 320 315 310 310 310 310 320 430 %40 AN %33 365 380 420 410 385 345 345 375 375 405 530 %45 DaP 545 570 680 710 700 710 710 750 770 735 800 %45 Ortalama %47 Kaynak: Adana Çiftçiler Birliği Cumali Doğru dan alınan bilgiye göre söz konusu fiyatlar Adana da faaliyet gösteren bir gübre bayisinin satış fiyatlarıdır. Tablodan görülebileceği üzere fiyatlar genel 230 olarak gübre atım dönemleri olan ilkbahar ve sonbahar aylarında artış göstermekte yaz aylarında ise düşüşe geçmektedir. Sektörde gübreleme döneminde fiyatların artmasının arz talep dengesi bakımından normal olduğu kanaatine varılmıştır. . 24.4.2007 tarihli kurul kararında belirtildiği üzere, iç piyasadaki güb re fiyat değişimleri uluslararası gübre ve uluslararası hammadde fiyatları ile döviz kuruna bağlı olarak 08-08/82-24 6 gerçekleşmektedir. Nitekim Kasım 2005 tarihli TC Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı 9. Kalkınma Planı Kimya Sanayi Özel İhtisas Komisyonu, Gübre Çal ışma Grubu Raporu nda bu durum; 240 Maliyetlerin yüzde 65 -80 inin hammadde maliyeti olduğu, hammaddelerin büyük kısmının ithal yoluyla tedarik edildiği, uluslararası hammadde fiyatlarının ve döviz kurlarındaki değişimlerin gübre maliyetleri üzerinde kritik ö neme sahip olduğu bilinmektedir. şeklinde ifade edilmektedir. Bu çerçevede inceleme konusu başvuru, önceki ilk incelemeye paralel olarak, uluslararası fiyatlar ve döviz kuru değişimleri bakımından ele alınacaktır. Tablo 2 de, 2007 yılında ülkemizde ABD Dolar kurunun seyrine yer verilm iştir. Tablo -2: 2007 yılı ABD Doları Kuru 250 2007 Yılı Azalış Oranı %17,1304.01.2007; 1,4056 31.12.07; 1,1647 1,10001,20001,30001,40001,5000 Oca.07 Şub.07 Mar.07 Nis.07 May.07 Haz.07 Tem.07 Ağu.07 Eyl.07 Eki.07Kas.07 Ara.07 Kaynak: TCMB Efektif Döviz Alış Kuru Tablodan Ocak -Şubat aylarındaki artışın dışında genel olarak dolar kurunun düşüş eğilimi içinde olduğu görülmektedir. Bu durumun özellikle iç t üketimin %40 ının ve hammaddenin neredeyse tamamının ithalatla karşılandığı d ikkate alındığında gübre ithalatçılarının alım gücünü arttırıcı etkisi olduğu söylenebilecektir. Ancak, ABD Doları küresel anlamda güç kaybetmektedir. Genel olarak Euro karşısında zayıflayan ABD Doları nın düşüş trendi uluslararası piyasalar tarafından da gözlenmektedir. Bu çerçevede ülkemizde dolar kurundaki düşüş eğiliminin, özellikle aşağıda detaylandırılan uluslararası fiyatlardaki artışlarla birlikte değerlendirildiğinde gübre nin 260 iç piyasadaki fiyat seyri üzerinde mevcut durumda önemli bir etkisi olmadığı kanaatine ulaşılmaktadır. Dolar kuruna ilişkin açıklamanın ardından uluslararası piyasalarda gübre fiyatlarının değişiminin incelenmesi gereklidir. İlk inceleme sürecinde gü bre piyasasına ilişkin bilgi elde etmek amacıyla, piyasaya ilişkin veri toplayan ve sektördeki oyunculara lisans ve tescil belgesi sağlama görevini yürüten Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü nden (TÜGEM) bilgi talep edilmiştir . TÜGEM tarafından gönderilen yazıda gübre fiyat artışlarına ilişkin olarak , 270 Ülkemizde kimyevi gübre fiyatları; dünya gübre fiyatları, gemi navlun fiyatları, ithal edilen ülkeye uygulanan gümrük vergisi, gübre kullanım mevsimine ve dolar kurun a göre belirlenmektedir. Ülkemizdeki kimyevi gübre fiyat artışlarının başlıca nedeni yurt dışı fiyatlarda meydana gelen artışlardır . 08-08/82-24 7 değerlendir ilmesi nin yapıldığı anlaşılmaktadır. Esasen bu durum ülkemizde gübre tüketiminin %40 ının ithalatla karşılan ması ve üretimin ise yine ithal hammaddeye bağımlı olarak gerçekleştirilebilmesinden kaynaklanmaktadır. Aşağıda uluslararası gübre fiyatlarına ilişkin veriler ve değerlendirmelere yer verilmektedir. Tablo -3: Amonyum Nitrat Bazlı Gübre Rusya Limanı FOB Fi yatlarının Seyri (Dolar/Ton) 280 09.01.2007; 224,712007 YILI ARTIŞ ORANI % 61,53 08.01.2008; 362,97 04.01.2006; 238,49 0,0050,00100,00150,00200,00250,00300,00350,00400,00 04.01.2006 04.03.2006 04.05.2006 04.07.2006 04.09.2006 04.11.2006 04.01.2007 04.03.2007 04.05.2007 04.07.2007 04.09.2007 04.11.2007 04.01.2008 Kaynak: ABD Ticaret Bakanlığı Uluslararası Ticaret Birimi2 Tablo 3, amonyum nitrat cinsi katı gübrenin ABD Ticaret Bakanlığı tarafından yayınlanan Rusya limanı çıkış fiyatı değişikliklerini yansıtmaktadır. Görüldüğü üze re Mayıs -Kasım 2007 ayları arasında 250 ABD Doları/ton olan gübre fiyatı, Kasım ayı sonlarına doğru ciddi artış göstermiş ve 8.1.2008 itibarıyla 362 ABD Doları seviyesine yükselmiştir. 2007 yılında gübre fiyatındaki artış oranı %61,53 olarak gerçekleşmişti r. Bu yükselişin olası etkilerine değinmeden önce uluslararası piyasada gübre fiyatlarının durumuna ilişkin olarak TÜGEM tarafından gönderilen bilgilere yer verilecektir. 290 Tablo -4: Uluslararası Piyasalarda 2007 yılı Gübre Fiyatları3 (Dolar/Ton) Üre As %21 DaP AN %33 Ocak 265 125 273 170 Şubat 292 138 303 183 Mart 313 152 391 210 Nisan 290 153 429 198 Mayıs 296 136 428 162 Haziran 287 128 432 159 Temmuz 265 125 432 166 Ağustos 267 128 459 182 Eylül 312 164 459 207 Ekim 331 193 476 220 Kasım 370 217 519 274 Aralık 391 245 570 314 Ortalama Artış 48% 96% 109% 85% Kaynak: TÜGEM 2 http://ia.ita.doc.gov/reference -price/refprice -a821811.html 3 TÜGEM den alınan bilgiye göre bu fiyatlar gübreye ilişkin uluslararası yayınlarda yer alan istatist iksel FOB fiyatlarını yansıtmaktadır. FOB fiyatı tedarikçinin ürünü, nakliyesini gerçek leştirecek gemiye kadar ulaştırması maliyetini içerir. Ürün güverteye çıktıktan sonraki maliyet müşteriye aittir. 08-08/82-24 8 TÜGEM tarafından gönderilen bilgiler incelendiğinde özellikle 2007 yılının son aylarında uluslararası gübre fiyatlarında çok ciddi artışlar olduğu görülmekte dir. TÜGEM verilerine göre 2007 yılı içinde AN 33 %85, AS 21 %96, DAP %109 ve Üre %48 daha pahalı hale gelmiştir. Gerek ABD Ticaret Bakanlığı gerekse TÜGEM verileri uluslararası gübre fiyatlarında önemli ölçüde artışlar olduğunu doğrulamaktadır. 300 Bu kapsa mda uluslararası piyasalarda gübre fiyatlarında yaşanan artış ile ülkemizdeki fiyat artışı oranlarının kıyaslanması iç piyasada uluslararası piyasalardan farklı olarak bir yükseliş gerçekleşip gerçekleşmediğinin ortaya konulması bakımından gereklidir. Tablo-5: Ocak Kasım 2007 dönemi Türkiye ve Uluslararası Piyasa Fiyatı Artış Oranları Gübre cinsi Veri kaynağı Artış Oranı (%) Türkiye (Şikayetçi) 24 Türkiye (TUGEM) 27 Üre Dünya (FOB) 40 Türkiye (Şikayetçi) 61 Türkiye (TUGEM) 66 A.Sülfat Dünya (FO B) 74 Türkiye (Şikayetçi) 47 Türkiye (TUGEM) 48 DaP Dünya (FOB) 90 Türkiye (Şikayetçi) 45 Türkiye (TUGEM) 43 AN %33 Dünya (FOB) 61 Türkiye (Şikayetçi) 44 Türkiye (TUGEM) 46 Ortalama Dünya (FOB) 66 Tablodan görülebileceği üzere üre cinsi g übrede dünyada %40 seviyesinde 310 gerçekleşen fiyat artış oranı, Türkiye de TÜGEM ve şikayetçiden sağlanan verilere göre %24 -27 dir. Benzer bir şekilde amonyum sülfat, DAP ve amonyum nitrat %33 de de uluslararası fiyat artışları ülkemizdeki fiyat artışlarının çok üzerinde gerçekleşmiştir. Ortalamada Türkiye fiyatları %45 seviyesinde artarken, dünya piyasalarında artış %66 yı bulmuştur. Daha önceki bölümler de değinildiği üzere, ABD Doları genel olarak global düzeyde güç kaybetmektedir. Dolayısıyla dolar bazında ki uluslararası gübre fiyatlarındaki artışın bir kısmının, doların değer kaybı karşısında gübre ihracatçısı ülkelerin fiyatlarını yukarı çekmelerinden kaynaklandığı söylenebilir. Bu kapsamda, 2007 yılı içinde çeşitli ülke paraları karşısında doların %2 -10 değer kaybettiği d ikkate alındığında , tabloda %66 olarak belirtilen ortalama artış oranının, 320 dolardaki değer kaybı arındırıldıktan sonra %56 -64 seviyelerinde olacağı görülmektedir. Bu çerçevede, ülkemizde uluslararası piyasalardan bağımsız olarak fiyat art ışları gerçekleştiğini ifade etmek mümkün görünmemektedir. Yukarıdaki veriler ülkemizde gübre fiyatındaki artışların uluslararası piyasalara bağımlı olarak gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, uluslararası fiyatların FOB fiyatı olması ne deniyle yurt içi satış fiyatlarının söz konusu FOB 08-08/82-24 9 fiyatından ne ölçüde farklılaştığının ortaya konulması ülkemiz gübre fiyatlarının genel seviyesi hakkında daha ayrıntılı bilgi sağlayacaktır. 330 Tablo 6 da çeşitli gübre cinslerine ilişkin olarak şikayetçi v e TÜGEM tarafından sağlanan yurt içi satış fiyatları ile yine TÜGEM tarafından gönderilen uluslararası FOB fiyatları karşılaştırılmıştır. İç fiyatlar ile dış fiyatlar oranlandığında genel olarak, iç fiyatların uluslararası fiyatların 1,5 -1,9 katı olduğu gö rülmektedir. TÜGEM tarafından gönderilen yazıda, ülkemize girişte yurt içi KDV hariç gübre fiyatının FOB fiyatı üzerine navlun, sigorta, gemi tahliye, gümrük vergisi, depolama, torba, torbalama eklenmesi suretiyle oluştuğu, bu maliyetlerin de ortalama olar ak FOB fiyatının %35 ine denk geldiği ifade edilmektedir. Gübrenin çiftçiye satış fiyatı ise, bu miktar üzerine KDV, yurt içi satış ve dağıtım maliyetleri ile ithalatçı/aracı kârının eklenmesiyle oluşmaktadır. 340 Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden, Uluslara rası piyasalarda gübre fiyatlarının seyrine ilişkin farklı kaynaklardan bilgi almak amacıyla internette araştırma yapıldığı anlaşılmıştır. Ulaşılan kaynaklardan ilki olan ABD Tarım Bakanlığı, Ekonomik Araştırmalar Merkezi nin yayını olan Amber Waves Dergis i dir. Bu derginin Kasım 2007 sayısında4 Arz Sıkışıklığı ve Talep Yoğunluğu Birleşik Devletler Azotlu Gübre Fiyatlarını Arttırabilir başlıklı makalede özetle, mısır ekiminin azotlu gübre kullanımında en büyük paya sahip olduğu, 2007 yılında mısır ekili a lanların %19 oranında arttığı, dünyada da genel olarak azotlu gübre talebinin artmakta olduğu göz önünde bulundurulduğunda ABD nin azotlu gübre ithalatının giderek daha pahalı hale 350 geleceği ifade edilmektedir. Ayrıca doğalgazın azotlu gübre üretimi için ge rekli olan amonyak sentezinin ana hammaddesi olduğu, ülke içinde doğalgaz fiyatlarındaki yükselme eğiliminin amonyak üretim kapasitesini %35 ölçüsünde azalttığı ve amonyak ithalatını arttırdığı belirtilmektedir. Dosya mevcudu bilgi ve belgeden DAP cinsi gübrede, 2007 yılının başından itibaren fiyatlar ın çok hızlı bir şekilde art tığı, gübre kullanımının azaldığı yaz aylarında yatay bir seyir izle diği ve yıl sonuna doğru tekrar büyük bir artış göster diği anlaşılmıştır. Ulaşılan çeşitli kaynak larda5 özetl e, dünyada genel olarak tarımsal ürünlere talebin 360 artması ve özellikle ABD de tarım alanlarının büyük ölçüde etanol6 üretimi amaçlı ekimlere ayrılması nedeniyle tahıl fiyatlarının artmakta olduğu , iklimsel sorunlar nedeniyle ürün getirisinin azaldığı bu dö nemde, talebin artmasının dünya tahıl stoğunu azalttığı ve hatta mevcut stoğun dünyanın ancak 40 günlük tüketimini karşılayabildiği , ayrıca global düzeydeki bu durumun ne kadar süreceğinin bilinmediği, bununla birlikte fiyatlarda yaşanan artışların önemli ölçüde kalıcı olduğu ve geçmiş fiyat seviyelerine dönüşün gerçekleşmesinin beklenmediği ifade edilmektedir. Tarım ürünleri fiyatlarındaki artış ile Hindistan ve Çin deki teşvik politikaları nedeniyle dünya gübre talebinin arttığı, mevcut durumda hammaddele rde yaşanan kıtlık ve tarımsal ürün stoğundaki azalma nedeniyle gübre piyasasının uzun 370 süre daha bu şekilde kalacağı belirtilmektedir. 4 http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/November07/Findings/TightSupply.htm 5 www.efma.org 6 Tahıldan üretilen bir cins alkol olan etanol, tek b aşına ya da benzinle karıştırılarak yakıt olarak kullanılabilmektedir. 08-08/82-24 10 Tablo 6: Türkiye Gübre Satış ve Uluslararası FOB Fiyatları (YTL/Ton) Tür/2007 Ay Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Türkiye (Şikayetçi) 550 560 670 640 625 605 605 605 605 600 680 Türkiye (TÜGEM) 541 568 632 620 618 590 577 563 565 593 685 Dünya (FOB YTL) 372 413 442 400 403 378 346 340 403 399 433 Şikayetçi/Dünya (YTL) 1,48 1,36 1,51 1,60 1,55 1,60 1,75 1,78 1,50 1,50 1,57 Üre TÜGEM/Dünya (YTL) 1,45 1,38 1,43 1,55 1,53 1,56 1,67 1,65 1,40 1,49 1,58 Türkiye (Şikayetçi) 270 285 320 360 360 340 340 360 360 380 435 Türkiye (TUGEM) 269 282 331 348 337 324 322 353 341 356 446 Dünya (FOB YTL) 175,7 195 215 211 185 169 163 163 212 233 254 Şikayetçi/Dünya (YTL) 1,54 1,46 1,49 1,70 1,95 2,02 2,08 2,21 1,70 1,63 1,71 A.Sülfat TÜGEM/Dünya (YTL) 1,53 1,45 1,54 1,65 1,82 1,92 1,97 2,16 1,61 1,53 1,75 Türkiye (Şikayetçi) 545 570 680 710 700 710 710 750 770 735 800 Türkiye (TUGEM) 540 565 651 686 700 705 715 738 760 738 800 Dünya (FOB) 273 303 391 429 428 432 432 459 459 476 519 Dünya (FOB YTL) 384 428 552 592 582 569 564 585 593 573 608 Şikayetçi/Dünya (YTL) 1,42 1,33 1,23 1,20 1,20 1,25 1,26 1,28 1,30 1,28 1,32 DaP TÜGEM/Dünya (YTL) 1,41 1,32 1,18 1,16 1,20 1,24 1,27 1,26 1,28 1,29 1,32 Türkiye (Şikayetçi) 365 380 420 410 385 345 345 375 375 405 530 Türkiye (TUGEM) 374 382 422 423 381 358 364 377 379 369 535 Dünya (FOB) 170 183 210 198 162 159 166 182 207 220 274 Dünya (FOB YTL) 238,95 258,67 296,73 273,26 220,43 209,34 216,56 231,98 267,32 265,06 321,02 Şikayetçi/Dünya (YTL) 1,53 1,47 1,42 1,50 1,75 1,65 1,59 1,62 1,40 1,53 1,65 AN %33 TÜGEM/Dünya (YTL) 1,57 1,48 1,42 1,55 1,73 1,71 1,68 1,63 1,42 1,39 1,95 08-08/82-24 11 Diğer bir kaynakta7, Güney Amerika, Çin ve Hindistan ın tüketimindeki artış nedeniyle dünya gübre talebinin %14 arttığı, gübre maliyetinin ise 2006 kışından itibaren %20 yükseldiği ve 2008 yılında da hızla artm aya devam edeceği nin ifade edildi ği anlaşılmıştır . Daha önce de değinildiği üzere gübre maliyetinin %65 -80 inin hammadde maliyetinden oluşması nedeniyle gübre fiyatları hammaddeler olan amonyak, fosfat 380 ve potasyum fiyatlarına aşırı duyarlıdır. Amonyağın elde edilmesi sürecinde doğalgaz kullanılması gübre fiyatlarını doğalgaz fiyatlarına ve genel olarak enerji fiyatlarına bağımlı hale getirmektedir. Bu durum DPT gübre raporunda; Azotlu gübrelerde rekabet gücünü belirleyen doğal gaz fiyatıdır. Doğal gaz fiyatları aynı seviyede olduğundan bu gübrelerde AB ve ABD ile rahatlıkla rekabet edilebilirken BDT Ülkeleri ile rekabet şansımız yoktur. AB ve ABD için de aynı durum geçerlidir. Çünkü BDT ülkeleri doğal gazı sübvansiyonlu fiyatla (ihraç fiyatının beşte biri) üreticilerine vererek haksız rekabet yapmaktadırlar 390 şeklinde ifade edilmektedir. İGSAŞ ın 2006 yılı Mart ayında doğalgaz fiyatlarının yüksekliği sebebiyle üretimini durdurmuş olması bu konuya dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir. Dünyada genel olarak enerji fiyatlarında, özellikle petrol ve doğalgaz fiyatlarında artış eğilimi söz konusudur. Bu durumun da üretiminde doğalgaz kullanılan gübre fiyatlarını etkileyeceği açıktır. ABD, etanol üretimini Ortadoğu petrolüne bağımlılığına son verebilmek amacıyla teşvik etmektedir. Bu teşvik daha fazla mısır ekimi ve daha fazla gübre kullanımı 400 anlamına geldiğinden bu durumun gübre fiyatlarının son dönemdeki artışında etkisi olduğu gözlenmektedir. Yukarıda yer verilen tüm bilgiler bir arada değerlendirildi ğinde gübre piyasasının yapısal bir değişim süreci içinde olduğu görülmektedir. Bu değişimin nedenleri ise; - etanol üretimi amaçlı bitki ekiminin ve tahıl ürünlerine yönelik talebin güçlenmesi, - iklimsel sorunlar sebebiyle dünyada tarımsal ürün getirilerin in azalması, - enerji fiyatlarının genel olarak artış eğilimi içinde bulunması, - Çin ve Hindistan ın tarımsal teşvik politikaları, - bir çok ülkede amonyağın elde edilmesi için gerekli olan doğalgazın pahalı 410 olması nedeniyle üretime son verilmiş olması, - bu d urumun doğalgaz rezervine sahip ülkeler lehine gübre arzını zayıflatmasıdır. Hem gübre talebinde hem de gübre üretim maliyetlerinde yaşanan artış, uluslararası gübre ticaretini olumsuz yönde etkileyerek gübre fiyatlarının artmasına neden olmaktadır. Küres el anlamda tarımsal ürünlere ve dolayısıyla gübreye yönelik talebin artması, gübre hammaddelerinden özellikle doğalgazın genel olarak enerji fiyatlarındaki artışlara bağımlı olması, Türkiye gibi ithalatın iç tüketimin %40 ını teşkil ettiği ve üretim için d e ithal hammaddeye bağımlı olan ülkelerde uluslararası fiyatların 420 7 http://cropwatch.unl.edu/archives/2007/crop27/Fertilizer1.htm 08-08/82-24 12 iç fiyatların en önemli belirleyicisi olması sonucunu doğurmaktadır. Bu çerçevede halihazırda Adana Çiftçiler Birliği ve TÜGEM den alınan bilgiler çerçevesinde sektörde rekabeti sınırlayıcı nitelikte bir anlaşma olduğuna işaret edecek herhangi bir olgunun bulunmaması da göz önünde bulundurularak, gübre fiyatlarındaki artışların uluslararası fiyatlardaki artışlardan kaynaklandığı sonucuna ulaşlmıştır. J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelene n dosya kapsamına göre, 430 Dosya konusu şikayet ile ilgili olarak 4054 sayılı Kanun çerçevesinde herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.