Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008-1-67 (Özelleştirme ) Karar Sayısı : 08-50/747-303 Karar Tarihi : 14.8.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR , M. Sıraç ASLAN , Süreyya Çakın, Mehmet Akif ERSİN , Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Mert KARAMUSTAFAOĞLU, Harun GÜNDÜZ, Cemal Ökmen YÜCEL C. BİLDİRİMDE BULUNAN : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı 20 D. TARAF LAR : -Ö
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008-1-67 (Özelleştirme ) Karar Sayısı : 08-50/747-303 Karar Tarihi : 14.8.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR , M. Sıraç ASLAN , Süreyya Çakın, Mehmet Akif ERSİN , Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Mert KARAMUSTAFAOĞLU, Harun GÜNDÜZ, Cemal Ökmen YÜCEL C. BİLDİRİMDE BULUNAN : - Özelleştirme İdaresi Başkanlığı 20 D. TARAF LAR : -Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Ziya Gökalp Cad. No: 80 Kurtulu - Ankara -Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. Tek Trafo İstasyonu Orhangazi Cd. Sakarya - Akcez Ortak Girişim Grubu Miralay Şefik Bey Sok. Akhan No:15 Kat:6 30 Gümüşsuyu - İstanbul -Hacı Ömer Sabancı Holding A.Ş. ÖsterreichischeElektrizitätswirtschafts Aktiengesellschaft - Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. Ortak Girişim Grubu Sabancı Center Kule: 2 Kat:2 1 4. Levent - İstanbul E. DOSYA KONUSU : Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. nin % 100 oranındaki hissesinin blok olarak satış yöntemiyle özelleştirilmesi işlemine izin verilmesi talebi. 40 F. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurulu nun 1998/5 Sayılı Tebliği ile değişik 1998/4 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Önbildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usül ve Esaslar Hakkında Tebliğ uyarınca Özelleştirme İdaresi Başk anlığı (ÖİB) tarafında n Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. nin (TEDAŞ) özelleştirilmesine iliş kin olarak 11.3.2005 tarihinde yapılan ön bildirim üzerine hazırlanan 24. 6.2005 tarihli Mesleki Daire görüşü ile bu görüşe ilişkin ÖİB nin yukarıda adı geçen Tebliğ in yine aynı hükmü gereği gön derdiği 11. 7.2005 tarihli görüşü, Rekabe t Kurulu nun 21. 7.2005 tarih ve 05 -48 sayılı toplantısında birlikte değerlendirilerek konuya ilişkin Kurul 50 Görüşü oluşturulmuştur. 08-50/747 -303 2 ÖİB nin Kurum kayıtlarına 13.6.2008 tarih ve 3735 sayı , 3.7.2008 tarih ve 4218 sayı ile intikal eden Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. nin (SEDAŞ ) özelleştirilmesine ilişkin başvurusu üzerine, dosyaya ilişkin olarak talep edilen ilave bilgi ve belgeler, ÖİB nin 18.7.2008 tarih, 4605 sayı ile; Hacı Ömer Sabancı Holding A.Ş. - Österreichisc he Elektrizitätswirtschafts Aktiengesellschaft - Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. Ortak Girişim Grubu nun ( Sabancı -Verbund ) 22.7.2008 tarih, 4702 sayı ile; Akcez Ortak Girişim Grubu nun (Akcez) 28.7.2008 tarih ve 4821 sayı ile Kurum kayıtlarına intikal eden yazılarıyla tamamlanmıştır. Dosyanın e ksiklikleri Kurum kayıtlarına 28 .7.2008 tarih ve 4821 sayı ile intikal eden yazı ile tamamlanmış olduğ undan, nihai izin aşamasında 60 bildirim tarihi olarak 28 .7.2008 tarihi esas alınmıştır. Dosyadaki eksikliklerin tamamlan ması üzerine , 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 7. maddesi ile yukarıda adı geçen Tebliğ in ilgili hükümleri çerçevesinde düzenlenen 8.8.2008 tarih 200 8-1-67/ÖN-08-CS sayılı Özelleştir me Ön İnceleme Raporu 8.8.2008 tarih, REK.0.0 5.00.00 -120/128 sayılı Başkanlık Önerge si ile 08-50 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. G. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; Dosya kapsamındaki bilgi ve belgeler çerçevesinde; Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. nin % 100 oranındaki hissesinin blok olarak satış yöntemiyle özelleştirilmesi 70 kapsamında söz konusu hisselerin Akcez Ortak Girişim Grubu ya da Hacı Ömer Sabancı Holding A.Ş. - Österreichische Elektrizitätswirtschafts Aktiengesellschaft - Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. Ortak Girişim Grubu n dan herhangi birisi tarafından devralınması işlemlerinin ; - 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ve 1998/4 sayılı Tebliğ kapsamında izne tabi olduğu, -Teklif sahiplerinden herhangi birisinin Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. nin %100 oranındaki hisse sini blok olarak devralmasının 4054 sayılı Kanun un 7. maddesi ve 1997/1 sayılı Tebliğ hükümleri uyarınca bir hakim durum yaratan veya mevcut hakim durumu güçlendiren ve böylece ilgili pazarlarda rekabetin 80 önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuran bir işl em olmadığı, dolayısıyla bildirim konusu işleme izin verilmesi gerektiği ifade edilmiştir. H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME H.1. Yapılan İşlem Bildirime konu olan SEDAŞ ve BAŞKENT özelleştirmeleriyle birlikte, kamuya ait elektrik dağıtım şirketi TEDAŞ ın öz elleştirilmesi süreci başlamış bulunmaktadır. 90 TEDAŞ ın sahip olduğu dağıtım şirketleri, elektrik dağıtımıyla, elektriğin tüketicilere perakende satışı ve tüketicilere perakende satış hizmeti verilmesiyle iştigal eden iktisadi devlet teşekkülleridir. TEDAŞ ın sahibi olduğu dağıtım şirketlerinin 2007 yılında 29,5 milyon müşterisi ve 126 milyar kWh lik elektrik satışı bulunmaktadır. Esas itibarıyla dağıtım şirketlerinin özelleştirilmesine ilişkin stratejinin ana hatlarının Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme Strateji Belgesi (Strateji Belgesi) ile belirlendiği görülmektedir. 17 Mart 2004 tarihli Strateji Belgesi ile Türkiye nin dağıtım şebekesi coğrafi yakınlık, yönetimsel yapı, enerji talebi ve diğer teknik/mali 08-50/747 -303 3 etkenler dikkate alınarak 21 d ağıtım bölgesine bölünmüş ve bunlardan 20 sinin sahibi 100 olan TEDAŞ özelleştirme programına alınmıştır. Söz konusu 21 bölge şu şekildedir: Tablo 1: Dağıtım bölgeleri Bölge Dağıtım Şirketi İsmi Kapsanan İller 1 Dicle Elektrik Dağıtım A.Ş. Diyarbakır, Şanlı urfa, Mardin, Batman, Siirt, Şırnak 2 Vangölü Elektrik Dağıtım A.Ş Bitlis, Hakkari, Muş, Van 3 Aras Elektrik A.Ş. Erzurum, Ağrı, Ardahan, Bayburt, Erzincan, Iğdır,Kars 4 Çoruh Elektrik Dağıtım A.Ş. Trabzon, Artvin, Giresun, Gümüşhane, Rize 5 Fırat Elek trik Dağıtım A.Ş. Elazığ, Bingöl, Malatya, Tunceli 6 Çamlıbel Elektrik Dağıtım A.Ş. Sivas, Tokat, Yozgat 7 Toroslar Elektrik Dağıtım A.Ş. Adana, Gaziantep, Hatay, Mersin, Osmaniye, Kilis 8 Meram Elektrik Dağıtım A.Ş. Kırşehir, Nevşehir, Niğde, Aksaray, Konya,Karaman. 9 Başkent Elektrik Dağıtım A.Ş. Ankara, Kırıkkale, Zonguldak, Bartın, Karabük, Çankırı, Kastamonu 10 Akdeniz Elektrik A.Ş. Antalya, Burdur, Isparta İl sınırları 11 Gediz Elektrik Dağıtım A.Ş. İzmir, Manisa 12 Uludağ Elektrik Dağıtım A.Ş. Balıkesir, Bursa, Çanakkale, Yalova 13 Trakya Elektrik Dağıtım A.Ş. Edirne, Kırklareli, Tekirdağ. 14 İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş. İstanbul ili Anadolu Yakası. 15 Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. Sakarya, Bolu, Düzce, Kocaeli. 16 Osmangazi Elektrik Dağıtım A.Ş. Eskişehir, Afyon, Bilecik, Kütahya, Uşak 17 Boğaziçi Elektrik Dağıtım A.Ş. İstanbul ili Rumeli Yakası. 18 Kayseri ve Civarı Elektrik Dağıtım A.Ş. Kayseri 19 AYDEM Aydın, Denizli, Muğla 20 Göksu Elektrik Dağıtım A.Ş. Kahr amanmaraş, Adıyaman 21 Yeşilırmak Elektrik Dağıtım A.Ş. Samsun, Amasya, Çorum, Ordu, Sinop İlerleyen süreçte Menderes EDAŞ 2008 yılında özelleştirme programından çıkarılmış ve bu bölge 1991 yılında başlayan süreçte Rekabet Kurulu nun 8.5.2008 tarih ve 0 8- 32/397 -134 sayılı kararı ile verilen izin çerçevesinde Aydem Güneybatı Anadolu Enerji Sanayi ve Ticaret A.Ş. ye devredilmiştir. Mevcut durumda özel sektör şirketi tarafından işletilen dağıtım bölgeleri, işletme hakkı 1990 yılında Kayseri ve Civarı Elektr ik Dağıtım A.Ş. ye devredilen Kayseri bölgesi ve 2008 yılında devri gerçekleşen 110 Aydın -Denizli - Muğla bölgesidir. 08-50/747 -303 4 Dağıtım bölgelerinin özelleştirilmesi sürecinde dört ana konu ön plana çıkmaktadır. Bunlar i) İşletme Hakkı Devri, ii) Tarifeler, iii) Enerji Satış Anlaşmaları ve iv) Yatırım Yükümlülükleridir. İşletme Hakkı Devri: Dağıtım bölgelerinin özelleştir ilmesinde İşletme Hakkı Devri (İHD) ne dayalı Hisse Satış Modeli ( İHS modeli ) uygulanacaktır. Bu modele göre yatırımcı, özelleştirilen dağıtım şirketin in bulunduğu bölgedeki elektrik dağıtım lisansına sahip tek şirket olacaktır; ancak, yatırımcının işletme hakkını devraldığı 120 dağıtım tesisleri ve bu tesislerin işletilmesinde varlığı zorunlu unsurların mülkiyeti TEDAŞ uhdesinde kalmaya devam edecektir. Yat ırımcı, dağıtım şirketinin hisselerinin sahibi olarak, TEDAŞ ile imzalanmış olan İşl etme Hakkı Devir Sözleşmesi (İHD Sözleşmesi ) çerçevesinde dağıtım varlıklarının işletme hakkını elde edecektir. Söz konusu model uyarınca dağıtım tesislerini devralanlar he m bu tesislerin işletilmesinden sorumlu hem de yeni yatırımları yapmakla yükümlüdürler. Yapılacak yeni yatırımlarla oluşacak varlıkların mülkiyeti TEDAŞ ta kalacaktır. Dağıtım tesislerini devralanlar yatırımlarını, Elektrik Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK ) tarafından onaylanan tarifeler yoluyla finanse edeceklerdir. 130 Tarifeler: Elektrik sektörünün serbestleşmesi çalışmalarında hedeflerden biri de tamamen maliyete dayalı tarife yapısına geçmektir. Bu kapsamda 31.12.2012 tarihine kadar olan süre geçiş dönemi olarak adlandırılmaktadır. Geçiş döneminde uygulanacak olan son kullanıcı tarifeleri ve bu tarifelerin hesaplanmasına esas oluşturan gelir gereksinimleri, özelleştirme öncesinde EPDK tarafından onaylanmış durumdadır. Söz konusu gelir gereksinimleri, dağıtı m ve perakende hizmetleri için öngörülen giderlerle birlikte hedeflenen kayıp/kaçak miktarı için bir karşılık içermektedir. Dağıtım şirketleri, geçiş döneminin sona erdiği 2010 yılından sonra Elektrik Piyasası Tarifeler Yönetmeliği ne ve ilgili yönetmelikl ere uygun olarak tarifeleri kendileri belirleyecekler ve EPDK nın onayına sunacaklardır. Tarifeyi 140 oluşturan dört unsur olan perakende satış, dağıtım, perakende hizmet ve iletim tarifeleri, Elektrik Piyasası Kanunu, Elektrik Piyasası Tarifeler Yönetmeliği v e ilgili düzenlemeler uyarınca birbirinden ayrılmıştır. Buna göre perakende satış tarifesi, dağıtım şirketi tarafından satın alınan enerjinin ortalama fiyatını yansıtan bir fiyat tavanı uyarıca belirlenecektir. Dağıtım ve perakende hizmet tarifeleri ise dağıtım ve perakende hizmetlerine yönelik maliyetleri karşılayacak şekilde gelir tavanı şeklinde belirlenecektir. İletim bedeline ilişkin iletim tarifesi de tüketiciye aynen yansıtılacaktır. Geçiş dönemi süresince bölgesel tarife uygulanması uyarınca bazı bölgeler daha yüksek gelir elde edecekleri için (bölgeler arasındaki elektrik kayıp kaçak oranlarının 150 değişiklik göstermesi nedeniyle) tek bir ulusal tarifenin sağlanabilmesi amacıyla EPDK nın uygulayacağı fiyat eşitleme mekanizması yoluyla bölgele r arasında gelir transferi yapılacaktır. Enerji Satış Anlaşmaları: Strateji belgesi uyarınca yapılacak özelleştirmelere hazırlık amacıyla dağıtım şirketleriyle Türkiye Elektrik Ticaret A.Ş. ( TETAŞ ) ve Elektrik Üretim A.Ş. nin ( EÜAŞ ) portföy şirketleri ara sında geçiş dönemi sözleşmeleri imzalanmıştır. Bu kapsamda, özelleştirmelere hazırlık aşamasında dağıtım şirketlerinin enerji talebinin en az % 85 ine gelen miktarına ilişkin olarak söz konusu kamu üretim ve toptan satış şirketleri arasında düzenlenmiş fiy atlar üzerinden 5 yıl 160 süreli enerji alım anlaşmaları yapılacaktır. Bu sözleşmelerin süreleri bittiğinde ise yerlerine taraflar arasında pazarlık sonucunda oluşan ve piyasa fiyatlarına dayalı ikili anlaşmalar yapılacak ve böylelikle rekabetçi piyasaya geçiş yapılacaktır. 08-50/747 -303 5 TETAŞ ın mevcut uzun dönemli alım anlaşmalarından doğan mali yükümlülüklerinin karşılanmasını amaçlayan bu sistem uyarınca; TETAŞ ın mevcut sözleşmeler kapsamında üretim tesislerinden ve EÜAŞ ın hidroelektrik santrallerinden aldığı elektri k enerjisinin tüm dağıtım şirketlerine paylaştırılması amaçlanmıştır. Devralma konusu Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. de bu kapsamda hem EÜAŞ ın 170 portföy şirketleriyle hem de TETAŞ ile Elektrik Enerjisi Satış Anlaşmaları imzalamıştır. TETAŞ ile SEDAŞ aras ındaki 21.6.2006 tarihli Ele ktrik Enerjisi Satış Anlaşması nın 3. maddesi uyarınca anlaşmanın süresi yürürlük tarihinden itibaren 5 yıl olarak belirlenmiştir. Söz konusu anlaşma satıcının toptan satış tarifesinin EPDK tarafından onaylamasını ve tarafları n yönetim kurullarının onayı, dağıtım şirketinin lisans almasının ardından Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği hükümlerine göre nakdi uzlaştırmanın başladığı tarihte yürürlüğe girecektir (madde 32). Taraflar arasında alım -satımı yapılaca k elektrik enerjisinin miktarı da sözleşmenin 4. 180 maddesi uyarınca belirlenmiştir. Anılan madde uyarınca taraflar arasındaki söz konusu sözleşmenin ekinde yıllar itibariyle her ay için belirlenmiştir. Ayrıca sözleşmenin tarafları söz konusu miktarlarda deği şiklik yaprak altı ayda bir revize edebilmektedirler. Söz konusu anlaşma uyarınca anlaşma fiyatına ilişkin 5. madde şu şekildedir; Anlaşma çerçevesinde satılacak aktif elektrik enerjisin satış fiyatları, TETAŞ ın Kurul tarafından onaylanmış toptan satış tarifesinde yer alan fiyatlardır. Dolayısıyla satıcı TETAŞ ın fiyatları EPDK tarafından onaylanacaktır. 190 SEDAŞ ile EÜAŞ ın altı adet portföy şirketi ile de benzer şekilde 21.6.2006 tarihli altı adet Elektrik Enerjisi Satış Anlaşması imzalanmıştır. Yine beş yıl süreli olarak imzalanmış olan bu anlaşmalarda her bir portföy şirketinden alınacak elektrik enerjisi miktarı ve bunun bedeli anlaşmanın ekinde belirlenmiştir. Fiyatlar 2006 yılı için belirlenmiş olup ondan sonraki yıllar için fiyatlar belirli bir formül uyarınca hesaplanacaktır. Söz konusu sözleşmeler ile hem dağıtım şirketlerinin enerji temini konusundaki sıkıntıların azaltılması ve arz güvenliğinin sağlanması hem de özelleştirilecek üretim santralleri bakımından rekabetçi piyasaya yumuşak bir g eçiş yapılması sağlanmıştır. 200 Gerek dağıtım gerek de üretim özelleştirmelerinin ardından söz konusu şirketleri devralanlar geçiş dönemi sözleşmeleri uyarınca faaliyet göstermeye devam edeceklerdir. Dolayısıyla dağıtım şirketlerinin geçiş dönemi sonunda reka betçi piyasa modeline uygun olarak sağlayıcılarını belirleyeceği ve yapacakları ikili anlaşmalar yoluyla elektrik enerjisini temin edecekleri anlaşılmaktadır. Yatırım Yükümlülükleri: Özelleştirme sürecindeki hedeflerden biri de dağıtım sistem ve şebekesi üzerinde gerçekleştirilmesi gereken yatırımların özel sektör tarafından gerçekleştirilmesi ve dolayısıyla devletin bütçesi üzerindeki yükün hafifletilmesidir. Bu kapsamda i)genişleme yatırımları ve kamulaştırma maliyeti, ii) yenileme yatırımları ve 210 iii) ih alesi yapılmış ve halen devam eden yatırımlar olmak üzere üç bileşenden oluşan yatırım harcamaları dikkate alınarak dağıtım firmaları tarafından yıllık yatırım planları hazırlanacak ve EPDK onayına sunulacak, onaydan geçmiş olan yatırımlar ise dağıtım firm aları için bir yükümlülük haline gelecektir. Yükümlenilen yatırımların 08-50/747 -303 6 olması gereken miktarda ve şekilde gerçekleştirilip gerçekleştirilmediği, EPDK ve dağıtım şirketleri işbirliğinde gerçekleştirilecek olan yatırım, denetim ve kalite ölçüm mekanizmaları yoluyla denetlenecektir. H.2. Taraflar H.2.1. Devralınan: SEDAŞ 220 SEDAŞ ın ana sözleşmesinin Sermaye başlıklı 6. maddesine göre sermayenin tamamı TEDAŞ tarafından taahhüt edilmiş olup, şirket hissedarı olarak da yalnızca TEDAŞ yer almaktadır. Ancak 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun gereği de %100 hissesinin tamamı şu an Özelleştirme İdaresi Başkanlığı na aittir. Elektrik dağıtımı, perakende satışı ve perakende satış hizmeti faaliyetlerinde bulunan ve tamamı kamu mülkiyetinde bir iktis adi devlet teşekkülü olan TEDAŞ, 2.4.2004 tarih ve 2004/22 sayılı Özelleştirme Yüksek Kurulu (ÖYK) Kararı ile özelleştirme 230 kapsam ve programına alınmıştır. SEDAŞ, TEDAŞ ın özelleştirilmesi kapsamında Sakarya, Kocaeli, Bolu ve Düzce illerini kapsayan bölged e elektrik dağıtımı ve perakende hizmetlerini yerine getirmek için 1999 yılında TEDAŞ a bağlı bir ortaklık olarak kurulmuştur. Halen Sakarya, Kocaeli, Bolu ve Düzce illerinden oluşan 15. dağıtım bölgesinde elektrik dağıtım ve perakende hizmetlerini yerini getiren SEDAŞ bu faaliyetlerini 4046 sayılı Kanun çerçevesinde yürütmektedir. SEDAŞ ın 2007 yılı cirosu yaklaşık ( .) YTL olup, 2007 yılı elektrik satışı 7.889.941 MWh olarak gerçekleşmiştir. Perakende elektrik satışı ve hizmeti pazarındaki payı yakla şık olarak % 6,86 olan SEDAŞ ın Yönetim Kurulu üyelerine 240 aşağıdaki yer verilmektedir: Tablo 2: SEDAŞ Yönetim Kurulu Üyeleri Adı-Soyadı Görevi Tuncay Karartı Başkan Yunus Bekircan Üye Kadir Aydın Üye Nazmi Kumral Üye Zeki Aygün Üye H.2.2. Muhtemel Devralanlar H.2.2.1. Sabancı - Verbund Sabancı -Verbund, SEDAŞ ın özelleştirilmesine ilişkin ihale şartnamesinin 5.2. maddesine uygun olarak Hacı Ömer Sabancı Holding A.Ş (Sabancı Holding) 250 Österreichische Elektrizitätswirtschafts - Aktiengesellschaft (Verb und) ve Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. den (Enerjisa) oluşan bir ortak girişim grubudur. SEDAŞ ın hisselerini devralması öngörülen ve yeni kurulacak olan şirketin hissedarlık yapısı aşağıdaki şekilde oluşacaktır: 08-50/747 -303 7 Tablo 3: Kurulacak Yeni Şirketin Hissedar lık Yapısı 260 Sabancı Holding Sabancı Holding, finansal hizmetler, lastik, lastik takviye malzemeleri, otomotiv, enerji, çimento, perakendecilik, ticaret ve endüstri ile sair faaliyetler gibi çeşitli sektörlerde faaliyet göstermekte olan bir holding şirketidir. Sabancı Holding in 2007 yılı dünya cirosu yaklaşık ( ) YTL dir. Sabancı Holding in hissedarlık yapısı ile yönetim kurulu üyelerine aşağıda yer verilmektedir: 270 Tablo 4: Sabancı Holding Hissedarlık Yapısı Hisse Sahibi Hisse Oranı (%) Sabancı Ailesi 61,31 Diğer 21,64 Sakıp Sabancı Holding 14,81 Sabancı Üniversitesi 1,62 Vaksa 0,62 Toplam 100,00 Tablo 5: Sabancı Holding Yönetim Kurulu Üyeleri Adı Soyadı Görevi Güler Sabancı Başkan, Murahhas Üye Erol Sabancı Başkan Vekili Serra Sabancı Üye Sevil Sabancı Sabancı Üye N. Can Paker Üye Hasan Güleşçi Üye Ahmet Cemal Dördüncü Üye (CEO) Sabancı Holding, elektrik sektöründeki büyüme stratejisi çerçevesinde 2007 yılı Mart ayında Verbund ile eşit hisse ve yönetim ortaklığına dayalı bir ortaklık anlaşması imzalamıştır. Bu ortaklık ile Sabancı Holding ve Verbund Türkiye de nükleer enerji yatımları hariç elektrik sektöründeki tüm faaliyetleri ortak gerçekleştireceklerdir. Verbund 280 1947 yılında Avusturya Cumhuriyeti nce bir devlet teşe kkülü olarak kurulan Verbund, 1988 yılında kısmen özelleştirilmiştir. Verbund, merkezinin bulunduğu Avusturya nın en büyük elektrik üretim ve iletim firması olmasının yanı sıra Avrupa nın önde gelen hidroelektrik üreticilerindendir. Verbund un, Birecik B araj ve Hidroelektrik Santrali Tesis ve İşletme A.Ş. de kendisine hiçbir kontrol hakkı vermeyen ve dolaylı olarak sahip olduğu %4,3 lük bir hissesi vardır. 2007 yılı için dünya çapında yaklaşık ( ) YTL dir ( Euro) cirosu bulunan Verbund un Türkiye ci rosu yaklasık ( ) YTL dir ( Euro). 290 Verbund un hissedarlık yapısı ile yönetim kurulu üyelerine aşağıdaki tablolarda yer verilmektedir: Hisse Sahibi Hisse Oranı (%) Hacı Ömer Sabancı Holding A.Ş. 49 Österreichische Elektrizitätswirtschafts Aktiengesellschaft 49 Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. 2 Tursa Sabancı Turizm ve Yatırım İşletmeleri A.Ş. 0 Exsa Export Sanayi Mamulleri Sat ış ve Araştırma A.Ş. 0 08-50/747 -303 8 Tablo 6: Verbund Hissedarlık Yapısı Hisse Sahibi Hisse Oranı (%) Avusturya Cumhuriyeti Ekonomi ve Çalışma Bakanl ığı 51,00 Wiener Stadwerke Holding AG 12,56 TIWAG Tiroler Wasserkraft AG 6,85 EVN AG 12,50 Halka Açık 17,09 Tablo 7 Verbund Yönetim Kurulu Üyeleri Adı Soyadı Görevi Dipl. Ing. Hans Haider Başkan Dr. Michael Pistauer Başkan Yardımcısı, Genel Müd ür Dr. Johann Sereinig Üye, Genel Müdür Yardımcısı Dr. Ulrike Baurmgartner -Gabitzer Üye Mag. Christian Kern Üye 14 Mayıs 2008 tarihi itibarıyla Verbund un kontrolündeki teşebbüsler ve faaliyet alanları aşağıdaki gibidir: 300 Tablo 8: Verbund un Kontrolün deki Teşebbüsler ve Faaliyet Alanları Teşebbüs Adı Faaliyet Alanı Verbund -Austrian Hydro Power AG Enerji üretimi Verbund -Austrian Thermal Power GmbH Enerji üretimi Verbund -Austrian Thermal Power GmbH &Co KG Enerji üretimi Suengu -Beteiligungsverwaltung GmbH Hizmet Verbund -Austrian Renewable Power GmbH Enerji üretimi Verbund -Austrian Power Grid AG Enerji iletim Verbund -Austrian Power Trading AG Enerji ticareti Verbund -Power Vertriebs GmbH Enerji ticareti Verbund -Austrian Powe Sales GmbH Enerji ticare ti Verbund -Management Service GmbH Yönetim hizmetleri Verbund -Finanzierungsservice GmbH Finans Verbund -Telekom Service GmbH Telekomünikasyon Hizmetleri Verbund Italia S.p.A. Energia S.p.A., Energiehandel, Erzeugung yönetimi Verbund -International Finan ca B.V. Finans Verbund -BeteiligungsgmbH Yatırım Verbund -GasbeteiligungsgmbH Yatırım Enerjisa Enerjisa 1996 yılında Sabancı Holding ve bağlı şirketlerce kurulmuştur. Enerjisa, 31 Mayıs 2007 tarihi itibarıyla hissesinin % 49,99 unun Verbund tarafından sa tın alınmasıyla Sabancı ve Verbund un ortak yönetimine geçmiştir. Enerjisa nın kuruluş amacı üretilen elektrik enerjisinin ve/veya kapasitenin toptan satış lisansı sahibi tüzel kişiler, perakende satış lisansı sahibi tüzel kişiler ile serbest tüketicilere satış 310 faaliyetlerinde bulunmaktır. Enerjisa ve bağlı ortaklıkları 2007 grup cirosu yaklaşık ( ) YTL dir. Enerjisa nın mevcut lisansları gereği elektrik dağıtım hizmeti pazarında ve perakende elektrik satış ve hizmeti pazarında faaliyeti bulunmamaktadır . Şirketin hissedarlık yapısı ile yönetim kurulu üyeleri ise aşağıdaki gibidir: 08-50/747 -303 9 Tablo 9: Enerjisa Hissedarlık Yapısı 320 Hisse Sahibi Hisse Oranı (%) Hacı Ömer Sabancı Holding A.Ş. 49,9839 Österreichische Eletrizitätswirtschafts -Aktiengesellschaft 49,9839 Toyota Otomotiv San. Türkiye A.Ş. 0,0012 Fırat Plastik Kauçuk San. ve Tic. A.Ş. 0,0077 EXSA Export San. Mamül. Sat. Ve Araşt. A.Ş. 0,0077 TURSA Sabancı Turizm ve Yatırım İşletmeleri A.Ş. 0.0077 TEMSA San. ve Tic. A.Ş. 0,0077 TEKNOSA İç ve Dış Tic. A .Ş. 0,0077 TOPLAM 100,0000 Tablo 10: Enerjisa Yönetim Kurulu Üyeleri Adı-Soyadı Görevi Mehmet Selahattin Hakman Başkan Bernhard Raberger Başkan Vekili Gerhard Wedam CEO, Üye Özlenen Aydın CFO, Üye Mevlüt Aydemir Üye Georg Lauber Üye 31 Aralık 2 007 tarihi itibarıyla Enerjisa nın bağlı ortaklıkları ve faaliyet konuları aşağıdaki gibidir: Tablo 11: Enerjisa Bağlı Ortaklıkları ve Faaliyet Alanları Enerjisa Elektrik Enerjisi Toptan Satış A.Ş. Elektrik toptan satışı Enerjisa Doğalgaz Toptan Satış A. Ş. Doğalgaz ticareti Ser Enerji Üretim ve Tic. A.Ş. Elektrik Üretimi KEAŞ Kahramanmaraş Elektrik Üretim San. ve Tic. A.Ş. Elektrik Üretimi Ere Holding A.Ş. Holding Ere Elektrik Üretim ve Dağıtım San. ve Tic. A.Ş. Elektrik Üretimi Ere Hidroelektrik Ü retim ve Ticaret A.Ş. Elektrik Üretimi H.2.2.2. Akcez 330 Akcez, SEDAŞ ın özelleştirilmesine katılmak üzere kurulmuş olan Akkök Sanayi Yatırım ve Geliştirme A.Ş (Akkök), Akenerji Elektrik Üretim A.Ş. (Akenerji) ve CEZ a.s. (Cez) den oluşan bir ortak girişim grubudur. Akcez, SEDAŞ ın hisselerinin %100 ünün özelleştirilmesi kapsamında, enerji sektöründe faaliyette bulunan bir grup şirketin bir araya gelmesi ile oluşmuştur. Akcez in pay dağılımı aşağıdaki gibidir: Tablo 1 2: Akcez Pay Dağılımı Hisse Sahibi Hiss e Oranı (%) CEZ 50 Akenerji 45 Akkök 5 340 Bildirim formunda Akcez, söz konusu ihalenin kazanılması halinde şartnamenin 20/II maddesi gereği sermayesinin en az %51 ine Akcez in sahip olacağı bir şirket kuracağını ifade etmektedir. Akenerji, Akcez e %45 pa yla katılmasına rağmen kurulacak şirket yönetiminde ilgili mevzuat gereği kontrol sahibi olmayacaktır. 08-50/747 -303 10 Aşağıdaki bölümde de görüleceği üzere Akenerjinin kontrolü Akkök ün elindedir ve dolayısıyla Akcez in Akkök Grubu ile Cez in ortak kontrolü altında olduğ u anlaşılmaktadır. Akkök 350 Akkök, tekstil, kimya, enerji, pazarlama, gayrimenkul yatırımcılığı, limancılık, perakende satış ve hizmet sektörlerindeki sayıları 20 yi aşan endüstriyel ve ticari şirketin (Akkök Grubu) ana şirketi konumundaki holdingdir. Akkök Grubu şirketlerinden Aksa Akrilik Kimya San. A.Ş., Ak -Al Tekstil Sanayi A.Ş., Akenerji Elektrik Üretim A.Ş., Aksu İplik Dokuma ve Boya Apre Fabrikaları T.A.Ş. ve Akmerkez Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı A.Ş. nin hisseleri İstanbul Menkul Kıymetler Borsası nda işlem görmektedir. Akkök ün 2007 yılı cirosu yaklaşık ( .. ) YTL dir. Akkök ün hissedarlık yapısı ile yönetim kurulu üyeleri aşağıdaki gibidir: 360 Tablo 13: Akkök Hissedarlık Yapısı Tablo 14: Akkök Yönetim Kurulu Üyeleri Adı-Soyadı Görevi Ömer Dinçkök Yönetim Kurulu Başkanı Ali Raif Dinçkök Yönetim Kurulu Başkan Veki li Nilüfer Çiftçi Üye Raif Ali Dinçkök Üye Ayça Dinçkök Üye Mehmet Ali Berkman Üye Akenerji 1984 yılında yayımlanan 3096 sayılı Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) Dışındaki Kuruluşların Elektrik Üretimi, İletimi, Dağıtımı ve Ticareti ile Görevlendirilme si Hakkında Kanun kap samında, 16 Mayıs 1989 da elekt rik üretimi (otoprodüktör 370 grubu) faaliyetine başlayan Akenerji, Akkök şirketler grubuna bağlıdır. Akenerji, 2005 yılı başı itibariyle elektrik piyasasındaki faaliyetlerini Akenerji Elektrik Üretim A.Ş. unvanı ile sürdürmeye başlamıştır. Akenerji ve bağlı ortaklıklarının 2007 yılı cirosu yaklaşık ( .) YTL dir. Akenerji, Yalova, Çerkezköy, Bozüyük, Alaplı, Çorlu, Bursa -Orhangazi, Denizli, Bursa -Gürsu, Uşak, Yalova Akal, İzmir -Batıçim ve İzmir -Kemalpaşa Santralleri nde kojenerasyon ve kombine çevrim teknolojileriyle elektrik ve ısı enerjisi üreterek, yaklaşık 400 sanayi kuruluşunun elektrik ve buhar ihtiyacını karşılamaktadır. Akenerji nin hissedarlık yapısı ile yönetim kurulu üyeleri aşağıdaki gibidir: 380 Tablo 15: Akenerji Hissedarlık Yapısı Hisse Sahibi Hisse Oranı (%) Akkök Sanayi Yatırım ve Geliştirme A.Ş. 40,86 Ömer Dinçkök 11,57 Ali Raif Dinçkök 11,57 Hisse Sahibi Hisse Oranı (%) A.R.D Holding A.Ş 33,33 N.D.Ç Holding A.Ş 33,33 Ö.D Holding A.Ş. 33,33 Ömer Dinçkök 0,00000007 Ali Raif Dinçkök 0,00000007 Nilüfer Çiftçi 0,00000001 08-50/747 -303 11 Emniyet Ticaret A.Ş. 10,38 Emboy Yüntaş Tekstil San. ve Tic.A.Ş. 0,34 Halka Açık Kısım 25,28 TOPLAM 100,00 Tablo 16: Akenerji Yönetim Kurulu Üyeleri Adı-Soyadı Görevi Ömer Dinçkök Başkan Ali Raif Dinçkök Başkan Vekili Erol Lodrik Genel Müdür Hüsamettin Kavi Üye Ahmet Ü. Danışman Üye Zafer Tuncel Üye Raif Ali Dinçkök Üye Cez CEZ Grup, Or ta ve Güneydoğu Avrupa ülkelerinde operasyonları olan Çek Cumhuriyeti nde yerleşik entegre bir elektrik şirketler grubudur. Temel iş alanları elektrik ve ısı üretimi, dağıtımı ve satışı ile kömür madenciliğidir. Ana şirket olan CEZ 390 a.s. nin hisseleri Prag ve Varşova borsalarında işlem görmektedir ve buralardaki borsa endekslerinin ciddi bir kısmını oluşturmaktadır. 31 Aralık 2007 itibarıyla Çek Cumhuriyeti, şirketin en büyük hisse sahibi olmaya devam etmektedir. Cez in hissedarlık yapısı ile yönetim kurulu üyeleri aşağıdaki gibidir: Tablo 17: Cez Hissedarlık Yapısı Hisse Sahibi Hisse Oranı (%) Çek Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı 67,61 Diğer Kamu Kurumları 24,27 Varlık Yöneticisi 3,86 Halka Açık Kısım 4,26 TOPLAM 100,00 Tablo 1 8: Cez Yönetim Kurulu Üyele ri Adı-Soyadı Görevi Martin Roman Başkan Daniel Benes Başkan Yardımcısı Thomas Pleskac Başkan Yardımcısı Vladimir Hlavinka Üye Zdenek Pasak Üye H.3. İlgili Pazar lar 400 Elektrik piyasalarının özelleştirilmesi sürecinde gerçekleşen devralmalarda rekabet hukukunun uygulanması bakımından büyük önem taşıyan konulardan biri ilgili pazar tanımıdır. Bununla birlikte , sektörün kendine özgü yap ısı ve ayrıca serbestleşme ve özelleştirme faaliyetleri nedeniyle bir geçiş dönemi içinde olması ilgili pazar tanımında güçlükler ortaya çıkarmaktadır. Daha önce dağıtım özelleştirmesine ilişkin verilen Mesleki Daire görüşünde ve Aydın -Denizli -Muğla bölgesinin Aydem tarafından devralınmasına ilişkin kararda ilgili pazar tanımları, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu uyarın ca düzenlenen dağıtım faaliyetleri ve dağıtım firmalarının yapacağı satışlar bakımından ele alınmıştır. Bununla birlikte, BAŞKENT ve SEDAŞ devirleriyle başlayan elektrik sektörü özelleştirmelerinde her bir devir işlemi ayrı ayrı 410 değerlendirilecek olsa da, diğer dağıtım bölgeleri ve üretime ilişkin özelleştirmelerle birlikte bütün sürecin bir bütün olarak da ele alınması yerinde olacaktır . Nitekim bir ex-ante denetim aracı olan birleşme ve devralmaların kontrolü konusu, sektörün 08-50/747 -303 12 gelecekteki yapısal oluşumuna ilişkin değerlendirmeleri de içermek durumundadır. Bu nedenle, sadece sektörün mevcut durumunun fotoğrafının çekilmesiyle ortaya çıkan pazar tanımlarının yanında, serbestleşme süreci ve mevcut durumda kamu elinde bulunan diğer dağıtım bölgeleri ve üretim şirketlerinin özelleştirilmesinin ardından hedeflenen serbest ve rekabetçi piyasa yapısı da dikkate alınarak ilgili pazar tanımları ve dolayısıyla yoğunlaşma değerlendirmeleri yapılmalıdır. Bu noktadan hareketle, ilgili pazar tanımı iki ayrı başlık altında aşağıda incelenmektedir. 420 İlk bölümde, daha önceki kararlarda da yer alan, doğal tekel niteliğindeki dağıtım hatlarına ilişkin dağıtım hizmetleri ve düzenlemeye tabi olan mevcut perakende satış faaliyetleri kapsamında yapılan ilgili pazar tanımı ele alınma ktadır. İkinci bölümde ise, serbestleşme sürecinde beklenen ve hedeflenen pazar yapısı dikkate alındığında yapılacak değerlendirmelerde belirleyici olacak pazar tanımlarına ilişkin bir değerlendirme yer alacaktır. H.3.1. Dağıtım Ve Perakende Satışa İlişki n Pazar Tanımı a. İlgili Ürün Pazarı 430 Özelleştirme işlemine konu dağıtım bölgelerinde faaliyet göstermekte olan dağıtım şirketleri, elektriğin dağıtımı ve perakende satışı ile perakende satış hizmeti faaliyetleri ile iştigal etmektedir. Bu faaliyetler kısaca şu şekilde tanımlanabilir; Dağıtım : Elektrik enerjisinin gerilim seviyesi 36 kV ve altındaki hatlar üzerinden naklini, Perakende satış : Elektriğin tüketicilere satışını, Perakende satış hizmeti : Perakende satış lisansına sahip şirketlerce, elektrik enerjisi ve/veya kapasite satımı dışında tüketicilere sağlanan diğer hizmetleri 440 ifade etmektedir. Söz konusu faaliyetlerden dağıtım faaliyeti, alçak gerilimli elektrik taşıyan kablolardan oluşan yeni bir dağıtım şebekesinin kurulmasına ilişkin zorluklar ve yüksek yatırım maliyetleri sebebiyle doğal tekel niteliği taşımakta olup; her bir bölgedeki dağıtım şirketi tarafından münhasıran yerine getirilmektedir. Bu bakımdan elektriğin nakli faaliyetlerinden oluşan dağıtım seviyesinin pazarın diğer seviyelerinden farklı bir ürün/hizmet pazarı olarak tanımlanması gerekmektedir. Perakende satış ve perakende satış hizmeti faaliyetleri ise 4628 sayılı Kanun 450 çerçevesinde rekabete açılan faaliyetler arasında yer almaktadır. Söz konusu faaliyetler, dağıtım şirketlerini n yanı sıra perakende satış şirketleri tarafından da yerine getirilebilecektir. Perakende satış hizmeti sayaçların okunarak elektrik tüketim miktarlarının belirlenmesi ve faturaların düzenlenmesi gibi hizmetleri kapsamakta olup, 4628 sayılı Kanun perakende satış ve perakende satış faaliyetlerinin perakende satış lisansında yer verilmesi halinde aynı lisans kapsamında yürütülmesine imkan sağlamaktadır. Başka bir ifade ile perakende satış hizmeti, elektrik pazarının perakende satış seviyesindeki faaliyetleri bütünleyici bir özellik taşımaktadır. Yukarıda yer verilmekte olan bilgiler ışığında, bu aşamada ilgili ürün pazarlarının; 460 - elektrik dağıtım hizmeti pazarı ve - perakende elektrik satışı ve hizmeti pazarı olarak ele alınması gerektiği düşünülmektedir. 08-50/747 -303 13 b. İlgili Coğrafi Pazar Elektrik dağıtım varlıklarının özelleştirilmesine ilişkin esaslar 17.3.2004 tarihli Yüksek Planlama Kurulu kararıyla kabul edilen Elektrik Enerjisi Reformu ve Özelleştirme Strateji Belgesinde (Strateji Belgesi) ortaya konulmakta olup ; söz konusu belge, 470 coğrafi yapı, işletme koşulları, enerji bilançoları, teknik/mali özellikler ve mevcut hukuki yapı (geçmiş dönemde imzalanmış mevcut sözleşmeler ) dikkate alınarak 21 adet elektrik dağıtım bölgesinin oluşturulmasını öngörmektedir. Elekt rik dağıtım hizmetleri açısından her bir dağıtım bölgesinin ayrı bir ilgili coğrafi pazar olarak kabul edilmesi gerektiği düşünülmektedir. Bildirime konu işlem kapsamında belirlenen 15. dağıtım bölgesi Sakarya, Kocaeli, Bolu ve Düzce illerinden oluşmaktadı r. Perakende elektrik satışı ve hizmeti açısından bakıldığında, Strateji Belgesi ile getirilen kural gereği, her bir dağıtım bölgesindeki serbest olmayan tüketicilere perakende elektrik satışının münhasıran bölgedeki dağıtım şirketi tarafından 480 yapılması ö n görülmektedir. Bu anlamda, özelleştirilmesi düşünülen bölgelerdeki serbest olmayan tüketicilerin alternatif temin kaynağı bulunmamaktadır. Serbest olmayan tüketicilerin Türkiye toplam tüketiminin oldukça büyük bir bölümünü oluşturduğu ve bu tüketicilerin dağıtım firmalarından tarife kapsamında sadece kendi bölgelerindeki dağıtım şirketlerinden alım yapabildikleri dikkate alındığında, bir dağıtım bölgesindeki perakende satış ve hizmetinin başka bir bölgedeki perakende satış ve hizmetinden kesin olarak ayrı ldığı görülmektedir. Bu bakımdan perakende elektrik satışı ve hizmetleri açısından her bir dağıtım bölgesinin ayrı bir ilgili coğrafi pazar oluşturduğunu kabul etmek yerinde olacaktır. Bu açıklamalar çerçevesinde, bildirim açısından da perakende satışlara ilişkin coğrafi pazarın da Sakarya, Kocaeli, 490 Bolu ve Düzce illeri olarak belirlenmesi yerinde olacaktır. H.3.2. Dikey Bütünleşik Yapı Kapsamında İlgili Pazar Daha önce de belirtildiği üzere sektörün bir geçiş dönemi içinde olması, ilgili pazar tanımının da zaman içinde değişikliklere açık bir hale gelmesine neden olmaktadır. Bu duruma verilebilecek örneklerden biri, mevzuat kapsamında oluşturulan serbest müşterilere ve serbest olmayan müşterilere yapılan satışlara ilişkin ayrımdır. Elektrik Piyasası Kanun u kapsamında perakende satış pazarının serbest müşterilere satışlar ve serbest olmayan müşterilere satışlar olarak ikiye ayrılabildiği görülmektedir. 500 Dağıtım firmalarının serbest olmayan müşterilere yapılan satışlar yanında serbest müşterilere satışlara il işkin de satış hakları bulunmaktadır. Bununla birlikte, mevcut durumda dağıtım firmalarının serbest müşterilere ikili anlaşmalar çerçevesinde satış yapmadığı, Piyasa Mali Uzlaştırma Merkezi (PMUM) uygulamalarının ardından serbest müşterilerin de ağırlıklı olarak dağıtım şirketlerinden serbest olmayan tüketiciler için belirlenen tarife kapsamında mal temin ettiği dikkate alındığında, bu dosya kapsamında serbest müşterilere yapılan satışlara ilişkin ayrı bir pazar tanımı yapılmasına gerek görülmemiştir. Bu ko nuya ilerleyen bölümde perakende satışlara ilişkin kısımda yeniden değinilecektir. 510 Esas itibarıyla ilgili pazar olarak dağıtım ve perakende satış pazarları ele alınmış olsa da, elektrik piyasalarının dikey yapısı dikkate alındığında dağıtım bölgelerinin özelleştirilmesi ile ortaya çıkacak yapının üretimden başlayarak nihai tüketiciye kadar gelen dikey yapının bütün aşamalarını etkileyeceği açıktır. Dolayısıyla dağıtım bölgelerini devralacak firmaların üretim ve toptan satış gibi alanlardaki faaliyetleri de sektörün dikey entegrasyonuna ilişkin değerlendirmelerde önem kazanmaktadır. 08-50/747 -303 14 Elektrik piyasaları elektriğin üretiminden nihai tüketiciye ulaştırılmasına kadar olan arz zinciri bakımından ele alındığında, üretim, iletim, dağıtım, tedarik (arz) gibi farkl ı seviyelere ayrıştırılarak değerlendirilmektedir. 520 Elektrik piyasası arz zinciri Rekabete açılabilir Doğal Tekel Doğal Tekel Rekabete açılabilir Yukarıdaki şekilden de görüldüğü üzere, elektrik piyasasının üretim, iletim , dağıtım 530 ve tedarik/arz olmak üzere 4 ana bölüme ayrılabileceği söylenebilir. Bunlardan iletim ve dağıtım aşamaları doğal tekel niteliği taşıyan bölümlerdir. Başka bir ifadeyle, daha az düzenleme ve daha çok rekabetin sağlanabileceği aşamalar elektriğin ü retimi ve nihai tüketiciye arzı piyasaları olarak ortaya çıkmakta, iletim ve dağıtım ise ağırlıklı olarak düzenlemeye tabi tutulmaktadır. Başka bir ifade ile toptan satış ve nihai tüketici fiyatının oluşması, alıcılar ve satıcıların karşı karşıya geldiği ü retim ve tedarikçi seviyelerindeki etkileşime bağlı olup, iletim ve dağıtım hizmetlerinin bu sürece dinamik bir etkisi bulunmamaktadır. Burada hemen belirtmek gerekir ki, yukarıdaki şekilde elektriğin fiziki akışına ilişkin yapı bulunmaktadır ve bu yönüyle iletim ve dağıtım faaliyetinin elektriğin taşınması dışında bir katkısı bulunmamaktadır. 540 Bununla birlikte elektriğin ticari akışında il etim şirketi Türkiye Elektrik İletim A.Ş. nin (TEİAŞ) (dengeleme piyasası bakımından PMUM ile) ve dağıtım şirketlerinin alıcı ve satıcı olarak rollerinin bulunduğu görülmektedir. Elektriğin ticari akışını gösteren şema aşağıda yer almaktadır. 550 560 570 ÜRETİM DAĞITIM İLETİM ARZ nihai tüketici 08-50/747 -303 15 Şekil 1: Elektrik Piyasasının Ticari İşleyişi Bu şemadan hareketle yoğunlaşma işlemlerinde dikkate alınması gereken piyasaları şu şekilde ayrıştırmak mümkündür: 580 Üretim : Elektriğin üretimi Toptan satış : Sağlayıcı tarafında üretici ve toptan satış şirketlerinin (toptan satış şirketleri yeniden satıcı konumundadır), alıcı tarafında ise dağıtım şirketleri, perakende şirketleri ve serbest tüketicilerin bulunduğu, ikili anlaşmalardan oluşan piyasa İletim/dağıt ım : Doğal tekel niteliğindeki şebeke faaliyetleri (grid business). Perakende satış : Serbest ve serbest olmayan tüketicilere yapılan satışlar Üretim: Ticari akış bakımından dikey piyasa yapısının en tepesinde üretim 590 bulunmaktadır. Esas itibarıyla, üreti me ilişkin yatay pazar tanımının daha önceki ilgili devir kararlarında elektrik üretimi ve satışı şeklinde belirlendiği, üretime ilişkin yoğunlaşma değerlendirmesinde ise üretim tesislerinin kurulu kapasitelerinin dikkate ÜRETİM ŞİRKETLERİ Serbest Olmayan Tüketici PMUM Serbest Tüketiciler Dağıtım Şirketleri D1, D2, , D 21 Perakende Şirketleri TOPTAN SATIŞ ŞİRKETLERİ (TETAŞ ve Özel Sektör Şirketleri) EÜAŞ YİD Yİ Özel Şirketler Otoprodüktör Mobil Santraller İHD İkili Anlaşmal ar Anlaşmalar 08-50/747 -303 16 alındığı görülmektedir. Bununla birlikte, sektörün dikey yapısı bütün olarak ele alındığında, sektörün ikili anlaşmalara dayalı bir rekabetçi yapıya kavuşmasının hedeflendiği görülmektedir. İkili anlaşmalar piyasasına ilişkin değerlendirmelere geçmeden önce dengeleme piyasasından kısaca bahsetmek yerinde olacaktır. Dengeleme Piyasası ve PMUM: Piyasada arz ve talep arasında gerçekleştirilen ikili anlaşmalar çerçevesinde oluşan dengesizliklerin giderilmesi konusunda TEİAŞ 600 bünyesinde yer alan PMUM görevlidir. Dengeleme mekanizması, ikili an laşmaları tamamlayıcı nitelikte olup, gün öncesi dengeleme ile gerçek zamanlı dengelemeden oluşan faaliyetleri kapsamaktadır. Esas itibarıyla PMUM un işleyişine ilişkin yapı da dinamik bir süreç içinde olup, değişiklik yapılması gündemdedir. Bu kapsamda, aktif elektrik enerjisi arz ve talebinin dengelenmesine ve uzlaştırmanın gerçekleştirilmesine ilişkin usul ve esasların belirlenmesine yönelik yeni yönetmelik çıkarılmasına ilişkin çalışmaların devam ettiği görülmektedir. Bu noktada, dengeleme piyasasının sadece ikili anlaşmaları tamamlayıcı bir mekanizma olarak mı alınması gerektiği yoksa bu piyasaya ilişkin ayrı bir pazar tanımına mı gidilmesi gerektiği henüz belirlenmemiş olmakla birlikte, bu konunun daha çok üretim 610 özelleştirmelerinde önem kazanacağı di kkate alınarak bu dosya kapsamında daha detaylı bir değerlendirme yapılmasına gerek görülmemiştir . Toptan Satış (İkili Anlaşmalar): İkili anlaşmaların yapıldığı piyasada ise kamu teşebbüsü olan TETAŞ ın mevcut en büyük toptan satıcı olarak faaliyetlerini devam ettirdiği görülmektedir. Bununla birlikte, serbestleşme ve özelleştirme sürecinin sonunda geçiş dönemi sözleşmelerinin de sona ermesiyle TETAŞ ın payının azalacağı ve özel sektör toptan satış şirketlerinin daha aktif hale geleceği söylenebilir. İkili anlaşmaların arz tarafında üretim şirketleri ya da üretim şirketleriyle yaptığı anlaşmalar kapsamında kendi portföyüne sahip olan yeniden satıcı 620 konumundaki toptan satış şirketlerinin yer aldığı, bu piyasanın (ve anlaşmaların) alıcı tarafını ise dağıtım f irmaları, perakende satış firmaları ve serbest tüketicilerin oluşturduğu görülmektedir. Bu noktada hemen belirtmek gerekir ki, mevzuat kapsamında perakende satış şirketleri tanımlanmış olmakla birlikte, piyasanın fiili yapısı içerisinde henüz EPDK dan lisa ns almış bir perakende satış şirketi bulunmamaktadır. Piyasanın geçmişinde serbest tüketiciler ile üreticiler arasında ikili anlaşmalar etkin bir şekilde uygulanmış olsa da, mevcut durumda TEDAŞ fiyatlarının düşük seviyede olması ve üretim şirketlerinin da ha uygun fiyatlarla PMUM a satış yapabiliyor olmasının sonucu olarak bu anlaşmaların uygulama alanının oldukça daraldığı ve serbest tüketicilerin de ağırlıklı olarak bölgelerindeki dağıtım 630 şirketlerinden alım yaptığı görülmektedir. Bu noktada, elektrik sek törüne ilişkin ana hedef olan sağlıklı ve rekabetçi yapıda işleyen bir ikili anlaşmalar piyasasının oluşması açısından, devir işlemlerinde sadece günümüz pazar yapısı değil, geleceğe yönelik gelişmelerin de dikkate alınarak bir değerlendirme yapılması uygu n olacaktır. Bu yönüyle bakıldığında, özelleştirmeye tabi dağıtım şirketlerinin geçiş dönemi boyunca devam edecek olan geçiş dönemi sözleşmeleri ile birlikte devredildiği ve söz konusu geçiş dönemi boyunca uygulanacak tarifelerin daha özelleştirmeler öncesinden düzenlenmiş olduğu görülmektedir. Bununla birlikte, geçiş dönemi sonrası serbest piyasa yapısı içinde dağıtım firmaları nı kontrol eden teşebbüsler en önemli alıcı konumunda bulunacaktır. Bu noktada, ikili anlaşmalara dayalı piyasa 640 yapısı içinde dağ ıtım firmalarına yapılan satışların ayrı bir pazar olarak tanımlanarak, yoğunlaşma değerlendirmelerinde bu pazar tanımının kullanılıp kullanılamayacağı sorusu ortaya çıkmaktadır. Bu değerlendirmede ilk akla gelen husus ise, dağıtım şirketlerinin elektrik t icaretinde mevcut durumdaki rolü ve 2013 yılından itibaren 08-50/747 -303 17 gerçekleştirilecek olan hukuki ayrıştırma sonundaki rolünün ortaya konması gerekliliğidir. Bilindiği ü zere dağıtım özelleştirmelerine ilişkin oluşturulan Kurul Görüşü nde , dağıtım faaliyetlerinin diğer piyasa faaliyetlerinde n hukuki olarak ayrıştırılması koşul olarak ortaya ko nulmuştur. Devam eden süreçte ise yapılan Kanun değişikliği ile birlikte 650 4628 sayılı Kanun un Lisans Genel Esasları ve Türleri başlıklı 3. maddesine aşağıdaki hüküm eklenmiş tir: Dağıtım şirketleri, tanımlanan bu faaliyetler dışında piyasada başka bir faaliyette bulunamaz. (Ek cümle: 9/7/2008 -5784/3. md.) Dağıtım şirketleri, üretim ve perakende satış faaliyetlerini, 1/1/2013 tarihinden itibaren ancak ayrı tüzel kişilikler al tında yürütürler. Bu hüküm ile birlikte, 2013 yılından itibaren dağıtım şirketlerinin esas itibarıyla perakende satış faaliyetinde bulunmayacağı, bunun yanında kuracakları ayrı bir tüzel 660 kişilikle perakende satış yapabileceği görülmektedir. Bu noktada, s ektörün gelişiminde dağıtım şirketlerinin mevcut durumdaki gibi büyük alıcılar olmayacağı, alıcıların ancak bu dağıtım şirketleri ile aynı kontrol yapısı içerisinde olan ancak hukuki olarak ayrıştırılmış perakende şirketleri olacağı, perakende şirketleri bakımından serbest piyasa ortamında bölgeler arası ticaret kısıtlaması olmayacağından hareketle bölgesel tanımlar yapılamayacağı ve rekabetçi yapı içerisinde gelişen süreçte bugün yapılacak olan sadece dağıtım firmalarına yapılan toptan satışlara ilişkin bir tanımlamanın anlamını yitireceği ileri sürülebilir . Bununla birlikte, serbestleşmeye ve perakende seviyesinde rekabetin oluşturulmasına yönelik başka ülke tecrübeleri de göstermektedir ki, teorik olarak ve mevzuat açısından 670 bölgeler arası alım satım ve serbest tüketicilere ilişkin limitlerin azaltılması ya da kaldırılmasıyla rekabetçi alt yapı oluşturulsa da, fiili olarak rekabetçi yapıya ulaşmanın önü ndeki önemli engellerden biri ; yerleşik dağıtım firmalarının geçmişte münhasıran satış yaptıkları tüket icilerin, tedarikçisini seçme şansına sahip olduktan sonra dahi yerleşik dağıtım firmasından ya da bu firmayla aynı ekonomik bütünlük içerisindeki perakende satış firmasından alım yapmaya devam etmeleri, dolayısıyla söz konusu dağıtım bölgesine diğer tedar ikçi firmaların girmemeleri ya da girememeleridir. Bu durumun sebeplerinden biri tüketicilerin serbestleşmiş ve rekabetçi bir elektrik piyasası kültürüne geçişte zorlanması olarak gösterilirken, diğeri de yerleşik dağıtım firmasının müşteri bilgisine sahip olma gibi serbestleşme öncesi 680 dönemden gelen avantajlarıdır. Bu nedenle, 2013 yılından itibaren hukuki ayrıştırma kapsamında perakende faaliyetlerini ayrı tüzel kişilik altında sürdürecek olsalar da, mevcut özelleştirmeler kapsamında alıcıların sadece tek nik olarak dağıtım faaliyetlerini değil, geçiş döneminde münhasıran satış yapacakları müşterileri de devraldıkları ve bu bakımından söz konusu dağıtım şirketlerinin toptan satış pazarının alım tarafındaki en önemli oyuncuları oldukları söylenebilir. Bu n oktada toptan satış pazarına ilişkin ortaya çıkan yeni soru, dağıtım firmalarına yapılan satışlarla nihai tüketici konumunda olan serbest tüketicilere yapılan satışların birbirinden ayrı tanımlanması gerekliliğine ilişkindir. Esas itibarıyla her iki grupla da 690 yapılan ikili anlaşmalar toptan satış pazarı içine alınabilirse de, talep yapıları itibarıyla dağıtım şirketlerinin ayrı olarak ele alınması gerektiği ileri sürülebilir . Esas itibarıyla bu yönde yapılacak bir değerlendirmede sektörün mevcut yapısı sağl ıklı bir gösterge olmaktan uzaktır. Mevcut yapıda farklı tüzel kişilikler olmakla birlikte dağıtım şirketlerinin 19 unun kamu teşebbüsü niteliğinde olduğu, bu şirketlerin geçiş dönemi boyunca sürecek olan EÜAŞ ve TETAŞ ile yapılmış enerji alım anlaşmaları 08-50/747 -303 18 bulunduğu ve nihai tüketiciye yapacakları satışların da düzenlenmiş olduğu görülmektedir. Serbest tüketiciler açısından bakıldığında da, geçmişte üreticilerle ikili anlaşmaları bulunan serbest tüketicilerin Ağustos 2006 da dengeleme piyasasının işlemeye ba şlamasıyla birlikte (üreticilerin ikili anlaşma yapmak yerine PMUM a satış 700 yapmayı tercih etmeye başlamaları sebebiyle) alımlarını dağıtım firmalarından yapmak durumunda kaldıkları, dolayısıyla toptan satış pazarı kapsamında alıcı tarafında büyük nihai tük eticilerin bulunduğu pazarın bir hayli daraldığı görülmektedir. Mevcut durum böyle olmakla birlikte sektörün iyi işleyen rekabetçi bir yapıya kavuşması halinde de dağıtım firmalarının (ya da bu firmalarla aynı ekonomik bütünlük içinde yer alacak olan perak ende satış firmalarının) büyük nihai tüketicilerden ayrılması gerektiği söylenebilir. Şöyle ki, dağıtım firmaları mevcut durumda münhasıran sahip oldukları tüketici portföyüyle toptan satış pazarında alıcı olan diğer büyük tüketicilerden tamamen farklı bir talep yapısına sahiptir. Bu noktada, her ne kadar geçiş dönemi sonrasında mevcut sözleşmeler ortadan kalkacak ve 710 ayrıca dağıtım şirketleri de 2013 yılından itibaren hukuki ayrıştırmayı gerçekleştirecek olsa da, ileride oluşacak sağlıklı bir elektrik piyas ası açısından mevcut durumda yapılacak dağım özelleştirmeleri açısından dağıtım şirketlerine yapılan satışların ayrı bir pazar olarak tanımlanması söz konusu olabilecektir. Bununla birlikte, Değerlendirme bölümünde de görüldüğü üzere bu yönde yapılacak e n dar pazar tanımının dahi bu dosya kapsamında sonucu değiştirmiyor olması nedeniyle, toptan satışlara ilişkin olarak mezkur dosya kapsamında nihai bir pazar tanımı yapılmasına gerek görülmemiştir . Perakende Faaliyetleri: Elektriğin perakende satışı, niha i tüketicilere satışları 720 kapsamaktadır. Perakende satışlarına ilişkin piyasa esas itibarıyla sadece dağıtım şirketleri ve henüz piyasada bulunmayan perakende şirketlerinin satış yapabildikleri serbest olmayan tüketiciler ile tedarikçisini seçebilme şansına sahip olan serbest tüketicilerden oluşmaktadır. Bu noktada mevzuattan kaynaklanan bu durum dikkate alınarak piyasanın serbest tüketici ve serbest olmayan tüketicilere satışlar olarak ayrılması doğru olmayacaktır. Şöyle ki; serbest tüketici limiti EPDK tar afından belirlenmekte olup zaman içinde düşürülmesi hedeflenmektedir. Dolayısıyla serbest tüketici limitinin sıfıra indiği andan itibaren mevzuat açısından tüm tüketiciler serbest tüketici olarak kabul edilecektir. Bu nedenledir ki, ilgili pazar tanımı açı sından ileriye dönük bir değerlendirmede, mevzuat açısından serbest olan ve olmayan tüketiciler 730 arasındaki ayrımdan ziyade, tüketici özellikleri bakımından büyüklük, iletim hattına doğrudan bağlı olmak ve benzeri özellikleri bakımından yapılabilecek ayrıml ar önem kazanmaktadır. AB Komisyonu kararlarında da perakende satışlara ilişkin pazarın büyük endüstriyel tüketiciler ve diğer küçük ölçekli endüstriyel, ticari ve hanehalkından oluşan tüketiciler olarak ikiye ayrıldığı görülmektedir. Bununla birlikte, dağıtım özelleştirmeleri açısından perakende satışlara ilişkin olarak yapılacak tanımın değerlendirmeyi etkilemeyecek olması nedeniyle bu dosya kapsamında nihai bir pazar tanımı yapılmasına gerek görülmemiştir. H.4. Değerlendirme 740 İlgili ürün pazarı olarak be lirlenen dağıtım faaliyetlerinin bölgesel olarak doğal tekel niteliği taşıması nedeniyle SEDAŞ ın bu pazar açısından %100 pazar payına sahip olduğu dikkate alındığında, tek başına bu durum sebebiyle dahi bildirime konu devir işleminin alıcı taraf her kim o lursa olsun Rekabet Kurulu iznine tabi olduğu sonucuna ulaşılmaktadır. Kaldı ki SEDAŞ ın 2007 yılı cirosu da ( ) YTL dir. 08-50/747 -303 19 H.4.1. Hukuki Ayrıştırma TEDAŞ ın özelle ştirilmesine ilişkin oluşturulan 21.7.2005 tarihli Kurul Görüşünde; Geçiş döneminin sonu na kadar dağıtım faaliyetlerinin ve diğer elektrik piyasası 750 faaliyetlerinin hukuki olarak ayrıştırılmasının Rekabet Kurulu nun nihai izin koşulu olduğu hükmüne yer vermiştir. Nitekim dağıtım özelleştirmeleri kapsamında olmamakla birlikte, ayrı bir sürec in devamı niteliğindeki Aydın -Muğla -Denizli bölgesinin dağıtım faaliyetlerinin Aydem tarafından devralınmasına ilişkin işlemde, Aydem tarafından söz konusu hukuki ayrıştırmanın yapılacağına ilişkin taahhüt ile birlikte Kurul devre izin vermiştir. Bildirime konu işlem ise özelleştirme programı içinde gerçekleştirilmektedir ve konuya ilişkin Rekabet Kurulu görüşüne dayanılarak hazırlanan İhale Şartnamesinin 17. maddesindeki ; 760 17. Alıcının Taahhüdü: Alıcı, Ek 5 de sunulan, Rekabet Kurulu nun 21.07.2005 tarih ve 05-48/695 -M sayılı Kararı nda belirtildiği şekilde 31.12.2010 tarihine kadar dağıtım faaliyetini ve diğer elektrik piyasası faaliyetlerini hukuken ayrıştıracağını kabul, beyan ve taahhüt eder. Rekabet Kurulu nun ve Kurul un bu konudaki yetkileri saklıdır . hükmü uyarınca teklif sahipleri söz konusu ayrıştırmayı yapacaklarını taahhüt etmiş bulunmaktadırlar. Kaldı ki, 4628 sayılı Kanunda yapılan değişikliğin ardından dağıtım firmalarının 2013 ten itibaren üretim ve perakende faaliyetlerini ayrı tüzel kişil ikler altında göstermeleri bir yükümlülük haline gelmiştir. Dolayısıyla, Kurul un konuya ilişkin koşulunun yerine geldiği anlaşılmaktadır . 770 H.4.2. Kanun un 7. Maddesi Kapsamında Değerlendirme Dağıtım özelleştirmelerine ilişkin 4054 sayılı Kanun un 7. maddes i kapsamındaki değerlendirmelere geçmeden önce 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu nda yer alan pazar eşikleri ile teşebbüslere getirilen sınırlamalara değinmek yerinde olacaktır. Şöyle ki, 4628 sayılı Kanun ile gerçek ve tüzel kişilere sahip olacakları ü retim kapasitesi bakımından %20 ve toptan satış şirketleriyle yapılacak satışlar bakımından ise %10 sınır getirilmektedir. Bununla birlikte, dağıtım faaliyetleri açısından üretim ve toptan satıştaki gibi bir sınırlama bulunmamaktadır. Bu sınırlamalar özell ikle özelleştirme sürecinde rekabetçi bir piyasa yapısı oluşturmak adına önemli olmakla birlikte, 4054 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamında yapılacak 780 değerlendirmede hakim durum yaratılması veya hakim durumun daha da güçlendirilmesi yönünde yapılacak tes pitler önem kazanmaktadır. Rekabet politikası açısından ise söz konusu devir işlemlerine ilişkin değerlendirmede piyasada etkinliği artırmak hedefi çerçevesinde, elektrik sektörünün özelliklerinden kaynaklanan ölçek ekonomisinin sağlayacağı etkinlik ile re kabetçi yapının getireceği etkinliği sağlamaya yönelik devirlerde konulacak sınırlamalar arasında uygun dengeyi bulmak önem kazanmaktadır. Bu kapsamda dağıtıma ilişkin özelleştirmeler aşağıda (yatay) yoğunlaşmalar ve dikey bütünleşmeler alt başlıkları altı nda değerlendirilecektir. H.4.2.1. Yoğunlaşmaya İlişkin Değerlendirme 790 Elektrik dağıtım hizmeti pazarı açısından bakıldığında SEDAŞ ın ve diğer dağıtım şirketlerinin doğal tekel konumunda olduğu ve özelleştirme işlemlerinin kamu tekelinin özel tekele devr i niteliğinde olacağı, başka bir ifadeyle mevcut hakim 08-50/747 -303 20 durumun korunacağı görülmektedir. Perakende satış hizmetleri bakımından da özellikle serbest olmayan tüketiciler açısından piyasada faaliyette olan perakende satış firmalarının bulunmadığı ve dağıtıcın ın perakende satış tarifesinin düzenlemeye tabi olduğu da dikkate alındığında, anılan özelleştirme işlemiyle düzenlenmiş bir alanın devrinin söz konusu olduğu söylenebilir. Bu bakımdan devir işleminin alıcı taraf her kim olursa olsun mevcut hakim durumun ( tekelin) el değiştirmesi anlamına 800 geleceği, dolayısıyla yeni bir hakim durum yaratılması ya da mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesinin söz konusu olmayacağı görülmektedir. Bununla birlikte, dağıtım şirketlerinin özelleştirilmesinin sadece şebeke hizme tlerinin devri yönüyle değil, toptan satış pazarının talep tarafında piyasanın oluşması yönüyle de ele alınması gerekmektedir. Mevcut durumda dağıtım firmaları bölgelerindeki serbest olmayan tüketicilerin münhasır tedarikçisi oldukları gibi, serbest tüketi cilerin de büyük bölümüne satış yapmaktadır. Söz konusu yerleşik dağıtım firmalarını devralacak olan teşebbüs, dağıtıma ilişkin teknik faaliyetlerle birlikte perakende satış işini ve müşteri portföyünü de devralacaktır. Geçiş dönemi sonunda bütün tüketicil erin serbest tüketici statüsüne geçmesinin beklenmesi ve 2013 ten itibaren 810 dağıtım firmalarının perakende faaliyetlerini ayrı tüzel kişilik altında sürdürecek olması, dağıtım bölgelerine yeni tedarikçilerin girerek rekabetçi bir baskı yaratmaları beklentis ini beraberinde getirse de; dağıtım faaliyetleriyle birlikte müşteri bilgilerine sahip olmak ve tüketici gözünde bölgenin dağıtım firması konumunda olmak gibi hususlar söz konusu dağıtım şirketlerine rekabetçi avantaj sağlayacaktır. Bu nedenle, özelleştirm eye tabi olan dağıtım şirketlerini devralan teşebbüslerin ikili anlaşmalar piyasasının talep tarafından da pay almış olarak kabul edilmeleri gerektiği ve söz konusu devir işlemlerinin toptan satış pazarında alım gücü bakımından da yoğunlaşma oluşturup oluş turmadığının dikkate alınması gerektiği görülmektedir . Bu kapsamda, daraltılmış pazar tanımı olan dağıtım şirketlerine yapılan toptan satışlar 820 itibarıyla bakıldığında, Türkiye deki dağıtım şirketlerinin 2007 yılı itibarıyla yapmış oldukları alım ve satımla r aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Tablo 19: Dağıtım şirketlerine ait alım -satım ve kayıp kaçaklara ilişkin veri (2007) Bölge Dağıtım Şirketi İsmi Alınan Elektrik (GWh) Satılan Elektrik (GWh) Kayıp ve Kaçak (GWh) Kayıp ve Kaçak Oranı (%) Alınan Elektrikte ki Pay (%) Satılan Elektrik teki Pay (%) 1 Dicle Elektrik 12608 4451 8158 64,70 8,38 3,47 2 Vangölü Elektrik 2292 1004 1288 56,20 1,52 0,78 3 Aras Elektrik 2116 1495 621 29,40 1,41 1,16 4 Çoruh Elektrik 2382 2096 286 12,00 1,58 1,63 5 Fırat Elektri k 2374 2113 261 11,00 1,58 1,65 6 Çamlıbel Elektrik 2161 1972 189 8,80 1,44 1,54 7 Toroslar Elektrik 14484 13068 1416 9,80 9,63 10,18 8 Meram Elektrik 5889 5426 462 7,90 3,91 4,23 9 BAŞKENT Elektrik 10913 9966 947 8,70 7,25 7,77 08-50/747 -303 21 10 Akdeniz 6168 5592 576 9,30 4,10 4,36 11 Gediz Elektrik 14261 13033 1228 8,60 9,48 10,16 12 Uludağ Elektrik 10188 9442 746 7,30 6,77 7,36 13 Trakya Elektrik 5439 5009 430 7,90 3,62 3,90 14 İstanbul A. Yakası 9008 8166 843 9,40 5,99 6,36 15 Sakarya Elektrik 8411 7890 521 6,20 5,59 6,15 16 Osmangazi Elektrik 5089 4769 320 6,30 3,38 3,72 17 Boğaziçi Elektrik 2*** *** ****73 12,50 13,67 14,02 18 Kayseri Elektrik 2420 2239 181 7,48 1,61 1,74 19 AYDEM 6081 5658 423 7,00 4,04 4,41 20 Göksu Elektrik 3390 3121 270 8,00 2,25 2,43 21 Yeşilırmak Elektrik 4213 3830 383 9,10 2,80 2,98 TOPLAM 150446 128327 22122 14,7 100,00 100 Tablodan da görüleceği üzere, SEDAŞ ın bütün dağıtım şirketleri içindeki payı %6,15 dir. Teklif sahibi her iki teşebbüsün de mevcut her hangi bir dağıtım şirketi bulunmadığı dikkate alındığında, tek başına bu devir işleminin alım gücü bakımından yeni bir hakim durum yaratmasının söz konusu olmadığı söylenebilir. Bununla birlikte özelleştirme sürecinde SEDAŞ ile eş zamanlı olarak devam etm ekte olan BAŞKENT özelleştirmesinde en yüksek teklifi veren iki teşebbüs ile SEDAŞ a en yüksek teklifi 830 veren iki teşebbüs aynıdır (Sabancı -Verbund ve Akcez). Bu nedenle, ÖİB nin her iki bölgeyi de aynı teşebbüse vermeyi kararlaştırması ihtimalinin de değer lendirmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Kaldı ki, bu yöndeki değerlendirme gelecekte yapılacak özelleştirmelere yön vermek açısından da önemlidir. Dağıtım şirketlerinin satışları içinde BAŞKENT in payının %7,77 olduğu görülmektedir. Bu durumda her iki b ölgenin aynı teşebbüse verilmesi halinde toplam pay %13,92 ye ulaşacaktır. Rekabet hukuku uygulamalarında hakim duruma ilişkin değerlendirmelerde pazar payı oranlarının en önemli gösterge olduğu ve genellikle %40 seviyesinden itibaren devralma işlemlerinde hakim durum yaratılmasına ilişkin tespitlerde bulunulduğu görülmektedir. Bununla birlikte, söz konusu devir işlemini 840 herhangi bir devir işleminden ayıran unsurlar, ülke çapında tekel olan dağıtım ağının yatay anlamda ayrıştırılarak devredilme sürecinin ba şlamış olması ve ayrıca dağıtımda başlayan özelleştirmelerin üretimde de devam etmesi ile birlikte bu işlemler sonucunda serbestleşmeye yönelik geçiş dönemi sonrası piyasa yapısının oluşacak olmasıdır. Bunun dışında elektriğin homojen bir ürün olması, mali yet yapılarının benzerliği, şeffaflık, piyasa işleyişinde bilgi akışının hızı ve benzeri özellikler elektrik sektöründe birlikte hakim durum oluşturulmasını kolaylaştıran unsurlar olarak ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle %40 ın altında bir paya ulaşılması halinde de devralma işleminin hakim durum yarattığını ileri sürme k mümkün olabilecektir. Bu noktada , hangi paya ulaşıldığında hakim durum yaratıldığı 850 sorusunun yanında , hangi paya kadar hakim duruma ilişkin her hangi bir risk 08-50/747 -303 22 bulunmadığı yönünde bir tespit de önem kazanmaktadır. Dağıtım bölgeleri içinde en büyük tüketim seviyesine sahip olan İstanbul Avrupa yakası dağıtım şirketi olan Boğaziçi Elektrik Dağıtım A.Ş. nin toplam içindeki payının %14,02 olduğu dikkate alındığında, yaklaşık %15 e kadar olan devralm aların detaylı bir değerlendirmeye gerek kalmaksızın yatay yoğunlaşma bakımından hakim durum yaratma durumunun olmayacağını söylemek mümkündür. Bir teşebbüsün devraldığı dağıtım şirketleriyle sahip olduğu payın %15 i geçmesi halinde her devir işlemi özelin de hakim duruma geçilip geçilmediği yönünde değerlendirme yapmak gerekecektir. Bu değerlendirmelerde yoğunlaşma oranı ve dikey bütünleşme gibi unsurların yanında 860 dağıtım bölgelerinin birbirleriye kıyaslanabilir şekilde farklı teşebbüsler tarafından devralı nmasının da önemli olduğu görülmektedir . Şöyle ki, dağıtım faaliyetleri büyük oranda düzenlemeye tabi olup, EPDK nın denetimi ve düzenlemesi altındadır. Bu noktada özellikle doğal tekel sahiplerinin düzenleme yapan otoritelere karşı asimetrik bilgiye sahip olmaktan kaynaklanan bir avantajı bulunmaktadır. Dolayısıyla söz konusu kıyaslama şansının ortadan kaldırılması, bu doğal tekelleri elinde tutan teşebbüslerin tarifelerle ilgili ekonomik parametreleri belirleyebilme gücünü de beraberinde getirebilecektir. Söz konusu doğal tekellerin bu yönde elde edecekleri avantajla tarifeler üzerindeki etkilerini artırmalarının olumsuz sonuçları şüphesiz tüketiciye yansıyacaktır. Bu noktada düzenleyici kurumlar için birbirine benzer yapıda 870 farklı doğal tekellerin birbirl eriye kıyaslanabilmesinin, bu doğal tekellerin düzenlenmesindeki etkinliği artıracak bir husus olduğu anlaşılmaktadır . Söz konusu gruplandırmada dağıtım bölgelerinin kayıp -kaçak oranları, sanayi yoğunluğu, köy yoğunluğu, abone yoğunluğu gibi kriterler dikk ate alınabilir. Dolayısıyla, %15 i geçen devralmalarda hakim durum yaratılıp yaratılmadığının değerlendirilmesi aşamasında bu hususun da dikkate alınması gerektiği değerlendirilmektedir. BAŞKENT ve SEDAŞ devirlerine geri dönülecek olursa, her iki bölgenin toplam tüketiminin bütün dağıtım şirketleri toplam tüketimi içindeki payının %13,92 olduğu dikkate alındığında, teklif sahibi iki firmadan herhangi birinin her iki bölgeyi birden almasının dahi yatay yoğunlaşma açısından hakim durum yaratılması gibi bir sa kınca 880 doğurmayacağı anlaşılmaktadır . H.4.2.2. Dikey Bütünleşme Elektrik endüstrisinin serbestleşme sürecindeki yeniden yapılandırılmasında üretim, iletim, dağıtım ve perakende satış faaliyetlerinin ayrıştırılması öngörülmekle birlikte, üretim ve perakende satış faaliyetlerinin bütünleşmesinin engellenmediği görülmektedir. Dikey bütünleşme sağlıklı işleyen rekabetçi bir piyasa yapısı açısından hem olumlu hem de olumsuz sonuçlar doğurabilecektir. Üretim ve perakende satış bütünleşmesinin sağlanmasıyla elde edilen olumlu sonuçlardan birinin, tüm tüketicilerin serbest olmasıyla uzun dönemli ikili 890 anlaşmaların azalması ve üretim yatırımlarının cazibesini kaybetmesi riskini azaltmaya yönelik olarak üretim yatırımlarının teşvik edilmesi olduğu söylenebilir. Bunun yanında, spot piyasada oluşacak değişken fiyat seviyelerine karşı da dağıtım/perakende satış firmalarının üretim ile bütünleşik bir yapıya sahip olmasının avantaj yaratacağı ileri sürülebilir. Tüm tüketicilerin seçme hakkını kazanmasıyla dikey bütünleşmen in bir risk olmaktan çıkacağı yönünde görüş ler bulunsa da, serbest olmayan tüketicilerden oluşan münhasır bir müşteri portföyüyle özelleştirilen dağıtım firmaları açısından, dikey bütünleşmenin rekabetçi yapı açısından hiçbir risk taşımadığını söylemenin m ümkün olmadığı görülmektedir . 900 08-50/747 -303 23 Dağıtım bölgelerinde perakende satış faaliyetlerinde rekabetin oluşturulması açısından, dağıtım şirketlerinin aynı ekonomik bütünlük içindeki üretim şirketleriyle ikili anlaşmalar yapmaları, yüksek fiyatla alınan elektriğin maliyetinin tüketicilere yansıtılması riskini taşımaktadır. Bu nedenle, iyi işleyen bir ikili anlaşmalar piyasası sağlanabilmesi açısından dağıtım ve üretim şirketlerinin özelleştirme işlemleri, dikey bütünleşme yönüyle de ayrıntılı olarak ele alınmalı ve hem yapısal hem de davranışsal olarak rekabetçi bir toptan satış piyasası oluşturulması sağlanmalıdır. Şüphesiz, üretim -perakende satış bütünleşmesi ile piyasada hakim durum yaratma riski, üretim ve/veya perakende satış seviyelerinde yoğunlaşmanın varlığı halinde ortaya çıkacaktır. Bu noktada, bir önceki bölümde dağıtım/perakende seviyesinin ele 910 alınmış olmasından hareketle, aşağıda kısaca Türkiye üretim pazarına göz atılacaktır. Öncelikle belirtmek gerekir ki, elektrik piyasasında üretim kapasitesi bakımı ndan da kamunun egemenliği söz konusudur. Türkiye de 2007 yılı itibarıyla kurulu gücün üretici kuruluşlara göre dağılımı aşağıdaki tabloda görüldüğü gibidir: Tablo 2 0: Türkiye nin Yakıt Cinslerine Göre Kurulu Gücü (2007, MW) Kuruluşlar Termik Hidroelektri k Rüzgar Kuruluş Toplamı Oran (%) EÜAŞ 8690,9 11.350,3 20.041,2 48,7 EÜAŞ'A Bağlı Ortaklık Santralleri 3.834,0 3.834,0 9,3 Ankara Doğal Elektrik (Özelleşti) 30,0 111,3 141,3 0,3 İHD Santraller 620,0 30,1 650,1 1,6 Mobil Santraller 262,7 262,7 0,6 Yap İşlet Santralleri 6.101,8 6.101,8 14,8 Yap İşlet Devret Santralleri 1.449,6 982,0 17,4 2.449,0 6,0 Serbest Üretim Şirketleri 3.318,1 421,5 307,0 4.046,5 9,8 Otoprodüktör Santralleri 3.066,9 558,2 1,2 3.626,3 8,8 TOPLAM 27.374,0 13.45 3,4 325,6 41.152,9 Kaynakların K. Güce Katkısı (%) 66,5 32,7 0,8 %100 Kaynak: TEİAŞ 920 Burada hemen belirtmek gerekir ki, EÜAŞ a ait santraller (%48,7), EÜAŞ ın bağlı ortaklıkları (%9,3) ve YİD (%6), Yİ (%14,8), İHD (%1,6) ve Mobil santraller (%0,6) gibi üretimini yaptıkları elektriği anlaşmalar çerçevesinde devlete satan santraller dikkate alındığında Türkiye kurulu gücünün yaklaşık %81 inin kamu kuruluşu ve onlarla ilişkili şirketler tarafından işletildiği görülmektedir. Sabancı -Verbund ortaklığının sah ip olduğu kurulu güce ilişkin tablo aşağıdadır: Tablo 2 1: Enerjisa nın Yakıt Cinslerine Göre Kurulu Gücü (2007, MW) Üretim Tesisi Yakıt Cinsi Kapasite (MW) Kentsa Doğalgaz 120,0 Adana Doğalgaz 131,0 Çanakkale Doğalgaz 65,0 Mersin Doğalgaz 66,0 Birka pılı Hidroelektrik 48,5 Kızılduz Hidroelektrik 16,0 Sahmallar Hidroelektrik 14,0 Sucati Hidroelektrik 7,0 Toplam 467,5 Enerjisa K. Gücünün Türkiye K. Gücüne Oranı (%) 1,14% 08-50/747 -303 24 930 Ayrıca Enerjisa nın yapım aşamasında olan toplam ( ) MW lık elektrik üretim tesisi yatırımı bulunmaktadır. İhalede ikinci en büyük teklifi veren Akcez ortak girişim grubunda yer alan Akenerji nin faaliyetteki santrallerine ilişkin tablo aşağıdadır: Tablo 2 2: Akenerji nin Yakıt Cinslerine Göre Kurulu Gücü (2007, MW) Üretim Tesisi Yakıt Cinsi Kapasite (MW) Kemalpaşa Doğalgaz 127,2 Bozüyük Doğalgaz 132,0 Çerkezköy Doğalgaz 96,0 Yalova Doğalgaz 70,0 Toplam 425,2 Akenerji K. Gücünün Türkiye K. Gücüne Oranı (%) 1,03% Akenerji nin de yapım aşamasında olan toplam ( ) MW lık elektrik üretim tesisi yatırımı bulunmaktadır. 940 Tablolardan da görüldüğü üzere Enerjisa nın ve Akenerji nin sahip oldukları kurulu gücün Türkiye kurulu gücü içindeki payları %1,14 ve %1,03 tür. Bu teşebbüslerin yaptıkları satışların Türkiye fiili toplam tüketimi içindeki payı aşağıdaki tabloda yer almaktadır: Tablo 2 3: Türkiye Elektrik Enerjisi Üretimi (2007, GWh) EÜAŞ 73.839,2 EÜAŞ'A Bağlı Ortaklık Santralleri 18.488,2 Ankara Doğal Elektrik 215,9 İşletme Hakkı Devredilen Santraller 4.267,5 Mobil Santraller 797,3 Yap İşlet Santralleri 44.970,5 Yap İşlet Devret Santralleri 14.255,7 Serbest Üretim Şirketleri 19.398,6 Otoprodüktör Santralleri 15.325,4 TÜRKİYE ÜRETİM TOPLAMI 191.558,1 DIŞ ALIM 864,3 ÜRETİM+DIŞ ALIM 192.422,5 DIŞ SATIM 2.422,2 TÜRKİYE TÜKETİM TOPLAMI 190.000,3 Enerjisa Toplam Üretim ( ..) Enerjisa Toplam Üretiminin Türkiye Toplam Üretimine oranı ( .)% Akenerji Toplam Üretim ( ..) Akenerji Toplam Üretiminin Türkiye Toplam Üretimine oranı ( .)% 08-50/747 -303 25 Bütün bu veril er göstermektedir ki, teklif sahibi teşebbüslerin sahip oldukları üretim kapasiteleri dikey bütünleşme açısından rekabetçi risk doğuracak büyüklükte değildir. 950 Dikey bütünleşme konusu, dağıtım ve üretim özelleştirmelerinde izlenen strateji kapsamında daha s onra gerçekleşecek olan üretim özelleştirmeleri aşamasında daha detaylı değerlendirmeyi gerektirecek bir husus olarak görülmektedir. Bu çerçevede, Akcez ya da Sabancı -Verbund un SEDAŞ ı devralmasının dikey bütünleşme açısından da hakim durum yaratılması ya da mevcut bir hakim durumun güçlendirilmesi bakımından bir sakınca doğurmadığı değerlendirilmektedir. H.4.3. İhale Şartnamesinin 20. Maddesi Kapsamında Değerlendirme SEDAŞ ın özelleştirilmesine ilişkin 4.9.2006 tarihli ihale şartnamesinin devir ve 960 teslim başlıklı 20. maddesi ihale sonucu ÖYK kararının ardından yapılacak devirin en az %51 ini ihaleye teklif veren teklif sahibinin oluşturacağı şirket ile tamamlaması öngörülmektedir. Söz konusu hüküm şu şekildedir; İhale sonucunda ÖYK tarafından tüzel k işiye satışın yapılmasına karar verilmesi halinde, Teklif Sahibi nin talebi durumunda idarece belirlenecek süre içerisinde sermayesinin en az % 51 ini (elli bir) ihaleye teklif veren teklif sahibinin oluşturacağı bir anonim şirket kurulacak ve Hisse Satış Sözleşmesi bu surette kurulacak anonim şirket ile yapılacaktır. 970 İhale sonucunda ÖYK tarafından Ortak Girişim Grubu na satışın yapılmasına karar verilmesi halinde, İdarece belirlenecek süre içinde, Ortak Girişim Grubu Beyannamesindeki pay oranları esas olm ak üzere sermayesinin en az % 51 ini (ellibir) ihaleye telif veren Ortak Girişim Grubu üyelerinin oluşturacağı bir Anonim Şirket kurulacak ve Hisse Satış Sözleşmesi bu surette kurulacak anonim şirket ile yapılacaktır. İhale sonucunda Teklif Sahibi nin k uracağı ve sermayesinin en az % 51 ini (elli bir) Teklif Sahibi nin oluşturacağı anonim şirketteki diğer hissedarların Rekabet Kurulundan ve EPDK nezdinde Kurul dan İdare ce belirlenecek süre içinde izin ve onay alması ve 980 İdare ye başvurması gerekmektedir. Hiç şüphesiz, İhale Şartnamesinin 20. maddesi ile teklif sahibine verilen hakkın kullanılması aşamasında en az % 51 i teklif sahibi tarafından oluşturulacak yeni tüzel kişideki diğer hisselerin farklı bir teşebbüse ait olması ve bir kontrol değişikliğin in söz konusu olması halinde, bu işlemin yeni bir devir işlemi olarak ele alınması ve 4054 sayılı Kanunun 7. maddesi kapsamında yapılacak değerlendirmeyle yeni oluşuma izin verilip verilmeyeceğinin değerlendirilmesi gerekecektir. Yeni kurulacak anonim şirketin hissedarları içinde Teklif Sahibi ya da Teklif Sahibi Ortak Girişim Grubunun ortakları dışında rekabet hukuku çerçevesinde farklı bir teşebbüsün bulunmaması 990 halinde ise söz konusu işlemin yeni bir devir işlemi olarak bildirilmesine gerek olmadığı, mez kûr bildirim kapsamında verilen kararın yeterli olduğu anlaşılmaktadır . Nitekim ADÜAŞ ın Zorlu Grubu na devri işleminde İhale Şartnamesi nde bulunan benzer hükümden dolayı kurulan yeni anonim şirketin devir sözleşmelerini imzalaması aşamasında yapılan Kuru m a yapılan bildirim kapsamında Kurul, işlemin 4054 sayılı Kanun ve 1997/1 sayılı Tebliğ kapsamında olmadığına karar vermiştir. Bu nedenle, bu özelleştirme kapsamında, ÖYK kararının ardından SEDAŞ hisselerini devralacak şirketin hisselerinin % 51 inin Tekl if sahibine ait olması ve kontrolün de Teklif Sahibine ait olması durumunda anılan durumun yeni bir işlem olarak nitelendirilemeyeceği , ancak devralacak yeni şirketin içinde Teklif Sahibi dışında 1000 08-50/747 -303 26 başka teşebbüslerin bulunması ve kontrolün bunlarla ortak ol ması durumunda bu işleme ilişkin bildirim yapılması gerektiği görülmektedir. I. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre , 1- Sakarya Elektrik Dağıtım A.Ş. nin %100 oranındaki hissesinin blok olarak satış yöntemiyle Akcez Ortak Girişim Gru buna veya H.Ö. Sabancı Holding A.Ş. Österreichische Elektrizitätswirtschafts Aktiengesellschaft - Enerjisa Enerji 1010 Üretim A.Ş. Ortak Girişim Grubuna devri işleminin, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 7. maddesi ve 1998/4 sayılı Özelleştirm e Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ kapsamında izne tabi olduğuna, 2- Adı geçen teklif sahiplerinden herhangi biri t arafından gerçekleştirilecek muhtemel devralma işlemi sonucunda aynı Kanun maddesinde belirtilen nitelikte hakim durum yaratılmasının veya mevcut hakim durumun güçlendirilmesinin ve böylece ilgili pazar larda rekabetin önemli ölçüde 1020 azaltılmasının söz konus u olmadığına, bu nedenle bildirim konusu işleme izin verilmesinde sakınca bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.