Rekabet Kurumu · D.2003 -1-67 (Soruşturma) Karar Sayısı : 07-76/908 - · K.07-76/908 -346 Karar Tarihi : 20.9.2007 10 A. TOPL

Rekabet Kurumu Başkanlığından, (Danıştay ın İptal Kararı Üzerine Verilen) REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2003 -1-67 (Soruşturma) Karar Sayısı : 07-76/908 -346 Karar Tarihi : 20.9.2007 10 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Tuncay SONGÖR (İkinci B aşkan) Üyeler : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B. RAPORTÖRLER: Mert KARAMUSTAFAOĞLU, Çiğdem ÜNAL C. ŞİKAYET EDEN : 20 - Özgür Çimento ve Beton Endüstrisi A.Ş. Plevne Cd. 27/A Gülseren -Ankara D. KAR

Rekabet Kurumu Başkanlığından, (Danıştay ın İptal Kararı Üzerine Verilen) REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2003 -1-67 (Soruşturma) Karar Sayısı : 07-76/908 -346 Karar Tarihi : 20.9.2007 10 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Tuncay SONGÖR (İkinci B aşkan) Üyeler : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B. RAPORTÖRLER: Mert KARAMUSTAFAOĞLU, Çiğdem ÜNAL C. ŞİKAYET EDEN : 20 - Özgür Çimento ve Beton Endüstrisi A.Ş. Plevne Cd. 27/A Gülseren -Ankara D. KARŞI TARAF : - Göltaş -Göller Bölgesi Çimento San. ve Tic. A.Ş., Temsilcileri Av. Serap Yaşar, Av. Hasan Şişman, Av. Cevdet Yavuz Büyükdere Cad. No:157 Kaynak Apt. K:3 D:11 Zincirlikuyu - İstanbul 30 - Denizli Çimento San. A.Ş. Temsilci leri Av. İnanç Akalın, Av. Gönenç Gürkaynak, Av. Hüma Akyıldız, Av. Cansel Baydinç Çitlenbik Sokak No:12 Yıldız Mah. Beşiktaş - İstanbul E. DOSYA KONUSU : Rekabet Kurulu nun Göltaş -Göller Bölgesi Çimento San. ve Ti c. A.Ş. ve Denizli Çimento San. A.Ş. nin 4054 sayılı Kanun u ihlal ettikleri iddiası üzerine aldığı 13.1.2005 tarih, 05 -05/42 -17 sayılı kararın Danıştay 13. Dairesi nin 2005/7482 E., 2006/2748 K. ve 2005/7628 E., 2007/1300 K. s ayılı kararları ile iptal edi lmesi üzerine ilgili dosyanın 40 yeniden değerlendirilmesi. F. İDDİALARIN ÖZETİ : Çimento üreticisi firmaların hammadde (çimento) pazarındaki hakim durumlarını mamul madde (hazır beton) pazarında arz boykotu, pazar paylaşımı, müşterileri arasında ayrımcılık yapma, sabit fiyat belirleme ve yıkıcı fiyatlama gibi eylemler vasıtasıyla kötüye kullanmaları sonucunda Özgür Çimento ve Beton End. A.Ş. nin zarar gördüğü iddia edilmektedir. 07-76/908 -346 2 G. DOSYA EVRELERİ 50 - 7.5.2003 tarih, 2021 sayı ve 13.5.2003 tarih, 2124 sayı ile g iren şikayet dilekçeleri üzerine hazırlanan 18.6.2003 tarih ve 2003 -1-67/BN -03-AÖ sayılı Bilgi Notu, 26.6.2003 tarih, 03 -45 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 4. maddesinde yasaklanmış olan davranışla rın gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğinin tespiti amacıyla, aynı Kanun'un 41. maddesi uyarınca, Akdeniz Bölgesi çimento pazarında faaliyet gösteren Batıçim Batı Anadolu Çimento San. A.Ş. (Batıçim), Çimsa Çimento San. ve Tic. A.Ş. (Çimsa), Göltaş -Göller Bölgesi Çimento San. ve Tic. A.Ş. (Göltaş) ve Denizli Çimento San. A.Ş. (Denizli 60 Çimento) hakkında soruşturma açılmasına karar verilmiştir. - 1.7.2003 tarihinde, Kanun un 43/2. maddesi uyarınca ilgili teşebbüslere soruşturma açıldığına dair bildirimde bul unularak 30 gün içinde ilk yazılı savunmalarını göndermeleri istenmiştir. Soruşturma kapsamındaki teşebbüslerin ilk yazılı savunmaları yasal süresi içinde Kurum kayıtlarına girmiştir. - Soruşturma süreci içerisinde Kurum kayıtlarına 30.9.2003 tarih, 471 4 sayı ile intikal eden ve Özgür Çimento ve Beton End. A.Ş. (Özgür Çimento) 70 tarafından yapılan başvuruda; Özgür Çimento nun 10.9.2003 tarihinden itibaren Isparta merkez pazarına torbalı çimento satmaya başlaması üzerine, kendilerinin tek klinker sağlayıcıs ı olan ve Isparta da kurulu Göltaş ın, çimentonun en önemli girdisi olan klinker arzını kısıtlamak ve klinker talebini caydırıcı fiyatlandırma yapmak suretiyle mamul madde olan çimento pazarındaki rekabeti engellemeye çalıştığının tespit edilmesi ve doğmas ı muhtemel ciddi ve telafi olunamayacak zararların önlenmesi amacıyla, önceki taahhütlerine uygun olarak Göltaş ın Özgür Çimento ya klinker sağlamaya devam etmesini teminen 4054 sayılı Kanun un 9/4. maddesi uyarınca geçici tedbir kararı alınması talep edil miştir. Söz konusu başvuru üzerine yapılan 80 inceleme ve tespitler neticesinde hazırlanan rapor, Rekabet Kurulu nun 9.10.2003 tarih, 03 -66 sayılı toplantısında görüşülmüş ve Göltaş ın Özgür Çimento ya uyguladığı ve ekonomik gerekçelerden yoksun olduğu anlaşı lan klinker arzı kısıtlamasının ciddi ve telafi olunamayacak zararlar doğuracağı kanaatine varılarak yürütülmekte olan soruşturma sonuçlanıncaya kadar, Göltaş ın Özgür Çimento ya, söz konusu ihlalden önceki duruma uygun ve durumu koruyucu nitelikte olmak ü zere, günlük 300 ton klinkerin satışının 29 ABD Doları/Ton fiyat ile sağlanması gerektiğine karar verilmiştir. Göltaş, Rekabet Kurulu nun geçici tedbir kararına karşı Danıştay a itiraz 90 başvurusunda bulunmuş; söz konusu başvuruya ilişkin olarak 9.3.2004 t arih, 2003/3592 Esas No ile Danıştay 10. Dairesi tarafından yürütmeyi durdurma kararı verilmiştir. Rekabet Kurumu nun 5.4.2004 tarihinde bu karara karşı Danıştay Dava Daireleri Genel Kurulu na yaptığı itiraz başvurusu, 1.7.2004 tarihinde reddedilmiştir. - Rekabet Kurulu nun 25.12.2003 tarih ve 03 -83/1016 -M sayılı kararı gereği soruşturmanın süresi 26.12.2003 tarihinden itibaren 6 ay uzatılmıştır. 07-76/908 -346 3 - Soruşturma Heyeti nce tamamlanan 18.6.2004 tarih ve SR/04 -11 sayılı 100 Soruşturma Raporu, Kanun'un 45/1. maddes i uyarınca tüm Kurul Üyeleri ile soruşturma kapsamındaki teşebbüslere tebliğ edilmiş ve aynı maddenin ikinci fıkrası gereğince, taraflardan 30 gün içinde yazılı savunmalarının gönderilmesi istenilmiştir. Tarafların savunmaları yasal süresi içinde Kurum kay ıtlarına girmiştir. - 4054 sayılı Kanun un 4. maddesi kapsamında soruşturma devam ederken, Göltaş ve Denizli Çimento ile ilgili olarak; Antalya bölgesi klinker pazarında birlikte hakim durumda oldukları yönünde kanaat oluşan her iki teşebbüsün bu hakimiye tlerini çimento fabrikası olmayan öğütme tesislerine (Ado Çimento ve 110 Özgür Çimento) mal vermeyi kesmek ve arz boykotu uygulamak suretiyle kötüye kullandıkları yönündeki iddia yeterli bulunduğundan, Rekabet Kurulu nun 25.12.2003 tarih, 03 -83 sayılı toplantı sında söz konusu teşebbüsler hakkında 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında soruşturma açılmış ve bu soruşturma yürütülmekte olan soruşturma ile birleştirilmiştir. - Rekabet Kurulu nun 14.9.2004 tarih, 04 -59/827 -M sayılı kararı gereği tarafların yazı lı ikinci savunmalarına ilişkin süreleri 15 gün uzatılmıştır. 120 - Soruşturma Heyeti nin hazırladığı Ek Yazılı Görüş, Kanun'un 45/2. maddesi uyarınca 30.9.2004 tarihinde tüm Kurul Üyelerine ve taraflara tebliğ edilmiştir. Tarafların savunmaları yasal süresi içinde Kurum'a intikal etmiştir. - 9.12.2004 tarih ve 04 -78/1140 -M sayılı Kurul kararı ile sözlü savunma toplantısının 10.1.2005 tarihinde yapılmasına karar verilmiştir. - 10.1.2005 tarihinde yapılan sözlü savunma toplantısının ardından Kurul, 11.1.2005 tarihinde, Karar ın 3. maddesindeki Batıçim Batı Anadolu Çimento San. A.Ş.'nin söz konusu eyleme katılıp katılmadığı hususunda, 4054 sayılı 130 Kanun un 51. maddesinde öngörülen karar yeter sayısı oluşmadığından, anılan maddenin ikinci fıkrasında öngörülen yö ntem izlenmek üzere dosya konusunun Kurul gündeminde incelemede kalmasına 05 -04/22 -M sayı ile karar vermiş; 13.1.2005 tarihinde yapılan ikinci oylama sonucunda ise 05 - 05/42 -17 sayı ile nihai kararını vermiştir. - Kurul un nihai kararı, gerekçeli karar dah a sonra tebliğ edilmek üzere 25.1.2005 tarihinde taraflara tefhim edilmiştir. - Anılan Kurul kararı na karşı açılan iptal davaları neticesinde , Danıştay 13. 140 Dairesi ; - 27.6.2006 tarih ve 2005/7482 E., 2006/2748 K. sayılı (Davacı Göltaş), - 13.3.2007 tarih v e 2005/7628 E., 2007/1300 K. sayılı (Davacı Denizli Çimento) 07-76/908 -346 4 kararları ile soruşturma heyeti başkanı olan Kurul üyesinin nihai karar toplantısına katılarak oy kullanmasının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmiştir. 150 Dosya kapsamındaki diğer iki teşebbüs olan Batıçim ve Çimsa dava açma süresi içinde D anıştay a başvurmamış oldukları için 05 -05/42 -17 sayılı Rekabet Kurulu kararının anılan teşebbüslere ilişkin kısmı kesinleşmiştir. Konuya ilişkin hazırlanan 12.9.2007 tarih ve 2003 -1-67/BN -07-MK say ılı Bilgi Notu 14.9.2007 tarih, REK.0.05.00.00 -110/170 sayılı Başkanlı k önergesi ile Rekabet Kurulu nun 20.9.2007 tarih ve 07 -76 sayılı toplantısında görüşülmüş olup, 2005 yılında görev yapan Kurul un yapısının değişmiş olduğu ve bu çerçevede soruşturmacı üyenin halen Kurul da görev yapmadığı da dikkate 160 alınarak, önaraştırma ve soruşturmaya ait tüm savunma, ek savunma, sözlü savunma tutanakları, sözlü savunma toplantısının ses kayıtlarının yazılı açılımı, raporlar, Danıştay ın iptal kararı, tüm dosya münde recat ında yer alan bilgi ve belgeler incele nerek karara bağlanmıştır . H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ : İlgili raporda; a) 2003 yılında, Göltaş ve Denizli Çimento nun, Antalya Bölgesi nde, çimento 170 ve hazır beton piyasalarını kontrollerinde tutmak amacıyla, çime nto pazarının üst pazarı olan klinker pazarında, uyumlu eylem halinde çimento ve hazır beton pazarında rakip teşebbüs konumundaki öğütme tesislerinin piyasa dışına çıkartılması amacıyla boykot uyguladıkları, b) Bu nedenle anılan teşebbüslere Kanun un 4. maddesini ihlal eder nitelikteki söz konusu uyumlu eylem nedeniyle 4054 sayılı Kanun un 16. maddesinin 2. fıkrası gereğince idari para cezası verilmesi gerektiği, ifade edilmiştir. 180 İ. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME İ.1. İlgili Pazar İ.1.1. İlgili Ürün Pazarı Şikayete ko nu olan eylemlerin gerçekleştirildiği sektör, arz ve talep ikamesi göz önünde bulundurulduğunda, klinker pazarı ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. 190 Klinker, çimento üretim sürecinde bir ara mamüldür. Klinker, çimento üretiminde ikamesi bulunmayan bir üründür. Çimentonun ana girdisi olan klinker, kırılmış kalker, kil ve gerekiyorsa demir cevheri ve/veya kumun öğütülüp toz haline getirildikten sonra, bu malzemenin 1400 -1500 C de döner fırınlarda pişirilmesiyle elde edilmektedir. Çimento ise klinkerin ka tkı maddeleriyle birlikte öğütülmesi neticesinde elde edilmektedir. 07-76/908 -346 5 Klinker üretimi için, kil ve kalker gibi ana hammaddeler dışında, ayrıca, ham karışımın kimyasal bileşimini düzeltici yönde etkiye sahip katkı maddeleri 200 kullanılmaktadır. Bunlara örnek o larak fırınlanmış pirit, düşük tenörlü demir cevheri, laterit, kuvarslı kum ya da metamorfik kayaçların bozulmasıyla oluşan kuvarslı materyaller ve boksitler verilebilir. Klinkerin öğütülmesi esnasında ise, alçı taşı, yapay ve doğal puzolonik maddeler, y üksek fırın cürufu, silisli ve kalkerli uçucu küller ve silika gibi maddeler, değişik tip çimento üretimlerinde katkı maddesi olarak kullanılmaktadır. İ.1.2. İlgili Coğrafi Pazar 210 Soruşturmaya konu olan eylemlerin gerçekleştirildiği bölge olması ve diğer bölgele rden farklılıkları nedeniyle, Antalya -Merkez ilgili coğrafi pazarı oluşturmaktadır. Antalya bölgesi çeşitli nedenlerle, çimento ve hazır beton fiyatlarının ülke geneline göre düşük olduğu bir pazardır. Antalya çimento pazarındaki düşük fiyatların, bu i lde çimento fabrikası bulunmayışı, dolayısıyla bölgeye civardaki pek çok fabrikadan mal getirilmesinden; hazır beton pazarındaki fiyat düşüklüğü1 ise özellikle Antalya da faaliyet gösteren bağımsız hazır beton 220 şirketlerinin varlığından kaynaklanmaktadır. Antalya pazarının önemli diğer özellikleri ise şu şekilde sıralanabilir: Turizm yatırımlarının ve göçe bağlı nüfus artışının yoğun olduğu bir merkez olması dolayısıyla bölge, inşaat yapımı açısından oldukça hareketli bir yapıdadır. Mevsimsel özellikler ne deniyle inşaat sezonu çok uzundur. Bu unsurlar, Antalya yı klinker, çimento ve hazır beton tüketiminin yoğun olduğu bir bölge haline getirmektedir. I.1.3. Savunmalar ve Savunmalara İlişkin Değerlendirmeler 230 Savunmalarda, 4054 sayılı Kanun un 4. madd esi çerçevesinde açılan ilk soruşturmanın çimento pazarı na yönelik olmasına karşın, Kanun un 6. maddesi çerçevesinde klinker pazarı na yönelik ikinci bir soruşturma açılması talebinde bulunularak, ilgili ürün pazarının klinker pazarı olarak tanımlandı ğı bir soruşturmada, söz konusu ürünler arasında bağ bulunduğundan ve klinkerin çimentonun hammaddesi olduğundan bahisle, ilgili ürün pazarının keyfi bir şekilde, çimento ve hazır beton pazarlarını da kapsayacak şekilde genişletilmeye çalışıldığı iddia edi lmiştir. 240 İlk soruşturmaya ilişkin teşebbüslere yapılan tebligat metninde, Antalya Bölgesi nde çimento pazarında faaliyette bulunan Göltaş -Göller Bölgesi Çimento San. ve Tic. A.Ş., Çimsa Çimento San. ve Tic. A.Ş., Batıçim Batı 1 Antalya, Türkiye deki hazır beton fiyatlarının en düşük olduğu bölgelerden birisidir. Antalya daki hazır beton fiyatları ile genel olarak diğer bölgelerdeki hazır beton fiyatları arasındaki fark oldukça yüksektir. 07-76/908 -346 6 Anadolu Çimento San. A.Ş. ve Denizli Çimento San. A.Ş. nin, çimento ve hazır beton piyasalarını kendi kontrollerinde tutmak amacıyla, çimento üretim sürecindeki ara mamul olan klinker ürünü için piyasa unsurlarını ve arz miktarını kontrol ettikleri, arz miktarını piyasa dışında belir ledikleri, rakip teşebbüs konumundaki öğütme tesislerinin faaliyetlerinin zorlaştırılması, kısıtlanması veya piyasada faaliyet gösteren teşebbüslerin boykot ya da diğer davranışlarla piyasa dışına çıkartılmasına çalıştıkları iddiasının ciddi ve 250 yeterli bu lunması sebebiyle, 4054 sayılı Kanun un 40. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına karar verildiği ifade edilmektedir. Söz konusu soruşturma devam ederken, Göltaş ve Denizli Çimento ile ilgili olarak; Antalya bölgesi klinker pazarında birlikte hakim duru mda oldukları yönünde kanaat oluşan her iki teşebbüsün, bu hakimiyetlerini çimento fabrikası olmayan öğütme tesislerine (Ado Çimento ve Özgür Çimento) mal vermeyi kesmek ve arz boykotu uygulamak suretiyle kötüye kullandıkları yönündeki iddia yeterli bulund uğundan, Rekabet Kurulu nun 25.12.2003 tarih, 03-83 sayılı toplantısında söz konusu teşebbüsler hakkında 4054 sayılı 260 Kanun un 6. maddesi kapsamında soruşturma açılmasına ve bu soruşturmanın da, yürütülmekte olan soruşturma ile birleştirilmesine karar verilmiştir. Yukarıda yer verilen açıklamalardan görüleceği üzere, her iki soruşturma da çimento pazarında faaliyet gösteren üreticilerin klinker pazarında gerçekleştirdikleri rekabeti engelleyici eylemlere yönelik olarak yürütülmüş olup, ilk soruşturmanın çim ento, ikinci soruşturmanın ise klinker pazarına yönelik olduğu iddiası gerçeği yansıtmamaktadır. Antalya klinker pazarının yanı sıra, Antalya hazır beton ve çimento pazarlarının da incelenmesinin 270 nedeni; söz konusu pazarlar arasındaki ilişkinin, Antalya pa zarındaki rekabetçi yapı ve soruşturma konusu eylemlerin açıklanması açısından zaruri olmasıdır. Hazır beton ve çimento pazarlarına ilişkin bilgilere yer verilmesi, ilgili ürün pazarının üç pazarı da kapsayacak şekilde genişletildiği anlamına gelmemektedir . Soruşturma Raporu nda çimento ve hazır beton pazarlarında da faaliyet gösteren tarafların, rakipleriyle uyumlu eylem halinde bu pazarlardaki rakibi konumunda olan öğütme tesislerini pazar dışına çıkarmak amacıyla klinker vermeyi reddetmesinin Kanun un 4. maddesi kapsamında ihlal olduğuna yer verilmiştir. 280 Savunmalarda ayrıca her iki soruşturma kararı tebligatında ilgili coğrafi pazar Antalya Bölgesi olarak nitelenmekte iken; Soruşturma Raporu nda ilgili coğrafi pazarın Antalya Bölgesi nden daha dar bir şekilde Antalya -Merkez olarak tanımlanmış olduğu ve dolayısıyla, Soruşturma Heyeti tarafından ilgili coğrafi pazarın haksız bir şekilde daraltıldığı, Soruşturma Raporu nda yer verilen Bu raporda Antalya ya da Antalya bölgesi olarak, Antalya ili Merkez ilçesi kastedilmektedir. denilerek iki ifadenin birbirinin yerine kullanılabileceğine ilişkin açıklamanın soruşturma kararı tebligatlarında yer verilmesi gerektiği ifade edilmektedir. 290 Soruşturma tebligatı ve Soruşturma Raporu nda kullanılan ifadeler farkl ı pazarlara işaret etmemektedir. Antalya bölgesi olarak nitelendirilen bölgenin, Antalya -Merkez ilçesini ifade ettiği açıklamasına Soruşturma Raporunda da 07-76/908 -346 7 yer verilmiştir. Ayrıca, bölgede klinker alıcısı konumunda sadece Ado Çimento ve Özgür Çimento nun ol ması nedeniyle, Antalya -Merkez veya Antalya ilinin tamamı arasında bir fark bulunmamaktadır. Savunmalarda Göltaş tarafından Antalya -Merkez den daha geniş bir alana yayılmış bölgelere sürekli ve düzenli satış yapılıyor olmasının yanı sıra; 1999, 2000 ve 20 01 yıllarında Karadeniz Ereğlisi nde bulunan Erdem Ereğli San. ve 300 Tic. A.Ş. ye dahi klinker satılmış olmasının, ilgili coğrafi pazar tanımının ne kadar genişleyebileceğini ortaya koyduğu iddiası dile getirilmektedir. Bir teşebbüsün faaliyet gösterdiği böl gelerin tamamının ilgili coğrafi pazar tanımı içinde yer alması gerektiği iddiası yersiz olup; ilgili coğrafi pazar, söz konusu olayın nitelikleri ve pazar yapısı dikkate alınarak belirlenmiştir. 1997/1 sayılı Tebliğ in 4. maddesinde ...ülkenin önemli b ir bölümünden oluşan coğrafi pazar, teşebbüslerin, mal ve hizmetlerinin arz ve talebi konusunda faaliyet gösterdikleri, rekabet koşullarının yeterli derecede 310 homojen ve özellikle rekabet koşulları komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı olduğu için bu bölgelerden kolayca ayrılabilen bölgelerdir. Coğrafi pazar değerlendirmesi yapılırken, özellikle ilgili mal ve hizmetlerin özellikleri ile tüketici tercihleri bakımından giriş engellerinin, ilgili bölge ile komşu bölgeler arasında teşebbüslerin pazar payl arı veya mal ve hizmetlerin fiyatları bakımından hissedilir bir farklılığın varlığı gibi unsurlar dikkate alınır. düzenlemesine yer verilmektedir. Bu düzenlemeden de görüleceği üzere, ilgili coğrafi pazarın tespitinde teşebbüsün dile getirdiği hususlar dı şında birçok unsur dikkate alınmakta olup; Antalya bölgesi bu hususlar açısından malın satışının yapıldığı diğer bölgelerden önemli ölçüde farklılık göstermektedir. 320 Başka bir deyişle, ilgili coğrafi pazar, söz konusu olayın nitelikleri ve pazar yapısı dikk ate alınarak belirlenmiştir. İ.2. Pazar Hakkında Bilgi Soruşturma, klinker pazarına yönelik olarak açılmış olsa da, klinkerin çimento ve hazır beton ürünleriyle çok yakın bağının olması nedeniyle, söz konusu pazarlarda gerçekleşen olaylar birbirini oldukça etkilemektedir. Bu nedenle, klinkerle birlikte çimento ve hazır beton pazarlarının özelliklerinin de incelenmesi gerekmektedir. 330 Çimento üretimi iki sınıfa ayrılabilecek tesislerde gerçekleştirilir. Bunlardan ilki, yüksek yatırım maliyeti gerektiren ve p azara giriş engellerinin göreceli yüksek olduğu çimento fabrikaları dır. Bu tesislerde hem klinker üretimi, hem de bu klinkerin öğütülmesiyle çimento üretimi gerçekleştirilir. Ülkemizdeki tesislerin çoğunluğu bu yapıdadır. Diğer yapıda ise, göreceli düşük yatırım gerektiren ve sadece klinker öğütme işi yapılabilen öğütme tesisleri bulunmaktadır. Öğütme tesisleri, üretim süreçlerinin ana girdisi olan klinkeri, bölgelerindeki çimento fabrikalarından temin etmektedir. Bu itibarla bakıldığında klinker, bir alt pazarda yer alan çimento gibi yoğun bir biçimde ticarete konu bir ürün 340 07-76/908 -346 8 değildir. Yurt içinde sadece öğütme tesisleri tarafından talep edilmekte2, ayrıca ihracata da konu olabilmektedir. Hazır beton ise, son yıllarda özellikle deprem riski altında bulu nan bölgelerde ve büyük şehirlerde kullanımı zorunlu hale gelen ve bu nedenle tüketimi gittikçe artan bir yapı malzemesidir. Çimentonun3, su, agrega ve çakıl gibi bazı maddelerle karıştırılması neticesinde elde edilen hazır betonun, üretiminden itibaren ya klaşık 2 saat içerisinde kullanım zorunluluğu bulunduğundan, çimentoya göre çok daha kısa mesafeli coğrafi pazarlara hitap etmektedir. 350 Çimento, dökme ve torba çimento şeklinde pazarlanabilmektedir. Üretim süreçleri, paketleme hariç, aynı olsa da (arz ik amesinin çok yüksek olması durumu), kullanım özelikleri ve taşınabilme olanakları farklı olan bu iki tür çimento, rekabetçi özellikleri birbirinden farklı pazarlarda tüketilmektedir. Bu bağlamda daha ağır basan, talep yanlı pazar özellikleri açısından bakıldığında şu tabloyla karşılaşılmaktadır: Dökme çimento bazı istisnalar hariç sadece hazır beton santralleri tarafından kullanılmaktadır. Nakliyesi özel kamyonlarla yapılmakta ve genellikle büyük hacimlerle satılmaktadır. Dökme 360 çimento pazarında, üretici tüketici sayısı açısından bir denge bulunmakla birlikte, alıcı gücünden söz etmek olanaksızdır. Bunun ana nedeni hazır beton üreticisi şirketlerin, dökme çimentonun nakliyesinden kaynaklanan maliyetler nedeniyle, bölgelerindeki hammadde sağlayıcısı çiment o üreticilerine bağımlı olmasından kaynaklanmaktadır. Öte yandan, çimento üreticileri dökme çimento satışı konusunda hazır beton üreticilerine bağımlı değildir. Çimentoyu paketleyerek piyasaya arz etmek ya da kendi hazır beton tesislerinde kullanmak imkanı na da sahiptirler. Ayrıca çimento üreticisi şirketler, hazır beton üreticisi şirketlere göre pek çok bakımdan daha büyük olanaklara (üretim olanakları, finansman kaynakları, vs.) sahiptir. Diğer taraftan, çimento 370 üreticilerinin aynı zamanda hazır beton paz arında da faaliyet gösteriyor olması, hazır betoncuların bu pazarda, ana girdi dökme çimento pazarını kontrol eden çimento şirketleriyle rekabet etmekte zorluklarla karşılaşmasına yol açmaktadır. Bu durum, ileride değinileceği üzere, klinker -çimento -hazır beton üretim zinciri ve bu üretim zincirinde yer alan oyuncular bakımından, özellikle Antalya bölgesinde4 bazı önemli sonuçlar yaratmaktadır. Dökme çimentodan farklı olarak, özel bir nakliye aracı gerektirmemesinden dolayı, çift yönlü nakliye gibi olanakla r nedeniyle, daha fazla sayıda fabrikanın torbalı çimentosunu pazarda bulmak mümkündür. Buna karşılık, tüketim daha küçük tonajlarla ve çok sayıda alıcı tarafından gerçekleştirilmektedir. 380 Bu kapsamda, Antalya pazarındaki rekabetçi yapının özellikleri ve söz konusu soruşturmanın seyrine etkisinin değerlendirilmesi için, pazar klinker, dökme çimento ve hazır beton pazarları bağlamında ayrı ayrı incelenmiştir. 2 Çimento fabrikaları da, kendi ü retim süreçlerinde sorunlar yaşanması durumunda çok nadir de olsa diğer çimento fabrikalarından geçici olarak klinker alımı gerçekleştirebilmektedir. 3 Hazır beton üretiminde esas olarak dökme çimento kullanılmaktadır. Dökme çimento, özel yapım silolu kamy onlarla hazır beton santrallerine taşınmakta ve üretim sürecine dahil olmaktadır. 4 Antalya ya da Antalya bölgesi olarak, Antalya ili Merkez ilçesi kastedilmektedir. 07-76/908 -346 9 I.2.1. Hazır Beton Pazarı Antalya da 7 farklı hazır beton üreticisi faaliyet göstermektedir. Bu şirketler: 1. Göltaş Beton 390 2. Çimsa Beton 3. Çallıoğlu Beton 4. Kadıahmetoğulları Beton 5. Divarcılar Beton 6. Özgür Beton 7. Ado Beton5 dur. İnceleme konusu açısından bu üreticiler arasında üçlü bir ayrıma gidilmesi yararlı olacaktır. Göltaş Beton ve Çimsa Beton un yer aldığı ilk grupta, hazır beton pazarında faaliyet göstermekle birlikte çimento ve klinker üretimi de 400 yapan üreticiler yer almaktadır. Göltaş, Antalya ya 130 km. uzaklıkta Isparta yakınlarında kurulu fabrikasında klinker ve çimento üretimi gerçekleştirmekte dir. Çimsa nın fabrikası ise Mersin yakınlarında bulunmaktadır6. İkinci grupta ise; Ado ve Özgür Beton (Ado Çimento ve Özgür Çimento) bulunmaktadır. Bu üreticilerin hem çimento öğütme, hem de hazır beton tesisleri bulunmaktadır. Bir önceki grup şirketler e göre geriye doğru bir adım daha az dikey entegre olmuş yapıdadırlar. Bu bağlamda söz konusu şirketler, çimento (dökme ve torbalı) ve hazır beton pazarlarının ikisinde de faaliyet 410 göstermektedir. Son grupta ise, Çallıoğlu, Divarcılar ve Kadıahmetoğuları Beton bulunmaktadır. Bu firmalar, bağımsız hazır betoncu olarak nitelendirilen ve klinker -çimento -hazır beton dikey zinciri içerisinde, sadece hazır beton pazarında faaliyeti bulunan üreticilerdir. Bu itibarla, dökme çimento alımı için bölgelerindeki fa brikalara bağımlı durumdadırlar. Antalya hazır beton pazarında, yıllar itibarıyla satışlar ve pazar payları aşağıdaki şekilde gerçekleşmiştir: 420 5 Ado Çimento San. Tic. A.Ş. 6 Çimsa tarafından, 1996 yılında Antalya Limanı nda 500,000 t on/yıl kapasiteli bir depolama ve paketleme tesisi satın alınmıştır. 2003 yılı Mart ayında söz konusu tesis Denizli Çimento ya kiralanmıştır. Bu tarihten itibaren Çimsa nın Antalya çimento pazarındaki faaliyetleri çok düşük seviyelere gerilemiştir. Kendi h azır beton tesisleri için gerekli dökme çimento ise büyük oranda Denizli Çimento dan temin edilmeye başlanmıştır. 07-76/908 -346 10 Tablo 1 - Antalya Bölgesi Hazır Beton Satışları (m3) 2000 2001 2002 20037 Toplam Göltaş ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Çimsa ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Ado ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Özgür ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Divarcılar ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Çallıoğlu ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Kadıahmetoğulları ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Toplam 980.212 940.007 1.319.016 1.213.297 4.452.532 Tablo 2 - Antalya Bölgesi Hazır Beton Pazar Payları (%) 430 2000 2001 2002 2003 Göltaş ( ) ( ) ( ) ( ) Çimsa ( ) ( ) ( ) ( ) Ado ( ) ( ) ( ) ( ) Özgür ( ) ( ) ( ) ( ) Divarcılar ( ) ( ) ( ) ( ) Çallıoğlu ( ) ( ) ( ) ( ) Kadıahmetoğulları ( ) ( ) ( ) ( ) Toplam 100 100 100 100 I.2.2. Çimento Pazarı Antalya bölgesinde, bir kısmı düşük miktarda ve süreklilik arz etmeyen nitelikte de olsa, dökme ve torbalı olarak 8 farklı çimento üreticisinin ürünleri satılmaktadır. Bu üreticiler: 1. Göltaş Çimento 2. Denizli Çimento 3. Batısöke Çimento 440 4. Çimsa 5. Konya Çimento 6. Adana Çimento 7. Ado Çimento 8. Özgür Çimento dur. Öğütme tesisleri, çimento fabrikalarından klinker alarak çimento/hazır beton üretimini gerçekleştirebildikleri gibi, çimento üretemedikleri zamanlarda hazır beton üretimleri için çimento fabrikalarından dökme çimento da alabilmektedir. Bu durum ve torbalı çimentonun taşıma olanaklarının dökme çimentodan 450 7 2003 yılı ilk 9 aylık. 07-76/908 -346 11 daha fazla olması nedeniyle, değ erlendirme yapılırken sadece dökme çimento pazarı dikkate alınmıştır. Bu bağlamda, Antalya Bölgesi dökme çimento pazarındaki oyuncular ve bu oyuncuların satış hacimlerine göre büyüklükleri aşağıdaki gibidir: Tablo 3 - Antalya Bölgesi Dökme Çimento Satışlar ı (Ton) 2000 2001 2002 2003 Toplam Denizli ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) Göltaş ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) Çimsa ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) Batı Grubu ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) Özgür Çimento ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) Ado Çimento ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) ( .. ) Toplam 276.375 301.306 441.277 658.182 1.677.140 Tablo 4 - Antalya Bölgesi Dökme Çimento Pazar Payları (%) 2000 2001 2002 2003 Denizli ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Göltaş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Çimsa ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Batı Grubu ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Özgür Çimento ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Ado Çimento ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam 100 100 100 100 I.2.3. Klinker Pazarı 460 Klinker, çimento üretim sürecinde kullanılan bir ara mamüldür. Dolay ısıyla, klinker sadece öğütme tesisleri tarafından tüketilmektedir. Bu nedenle, bölgede faaliyet gösteren Ado Çimento ve Özgür Çimento yegane iki klinker alıcısıdır. Ado Çimento, 2000 -2002 yılları arasında ihtiyacı olan klinkerin tamamına yakınını Göltaş v e Denizli Çimento dan8 temin etmiştir. Ado Çimento 2003 yılında, ihtiyacının tamamına karşılık gelen toplam ( ..) ton klinker ithalatı gerçekleştirmiştir. Uzun yıllar boyunca sadece yurt içinden (Göltaş ve Denizli Çimento) klinker temin edilirken, 2003 yı lı başından itibaren tamamen ithalata yönelinmesinin altında yatan neden, Ado Çimento 470 tarafından, her iki fabrikanın da mal vermemesinden dolayı ithalata mecbur kalınması şeklinde ifade edilmektedir. Özgür Çimento ise, klinkeri ağırlıklı olarak Göltaş tan sağlamaktadır. Ancak, 2003 yılında başlayan ve esas itibarıyla bu soruşturmanın konusunu teşkil eden olaylar nedeniyle, ithalat yoluyla mal temini de denenmiştir. Antalya 8 Bu dönemde Ado Çimento ile Denizli Çimento arasında fason üretim anlaşması mevcuttur. 07-76/908 -346 12 klinker pazarındaki sağlayıcıların satış miktarları ve pazar payları şu şekildedi r: Tablo 5 - Antalya Bölgesi Klinker Satışları (Ton) 480 1997 1998 1999 2000 2001 2002 Toplam Denizli ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Göltaş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İthalat ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam 57.82 9 146.090 229.799 244.455 155.951 289.582 1.123.711 Tablo 6 - Antalya Bölgesi Klinker Pazar Payları (%) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 Denizli ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Göltaş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İthalat ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam 100 100 100 100 100 100 I.2.4. Klinker - Dökme Çimento - Hazır Beton İlişkisi Hazır beton üreticileri dökme çimentoya, öğütme tesisleri ise klinkere muhtaçtır. Bu nedenle, söz konusu ürünlerin sağlayıcı -alıcı ilişkisindeki güç deng esi, her durumda sağlayıcıdan yanadır. Bu bağımlılığın esas olarak iki nedeni vardır. Bunlar, söz konusu girdilerin ikamesinin olmaması ve bu ürünlerin nakliye koşullarından dolayı ekonomik olarak sadece bölgedeki 490 üreticilerden temin edilmesi zorunluluğudu r. Bu özellikler, bölgede faaliyet gösteren öğütme tesisleriyle (Ado Çimento ve Özgür Çimento), bağımsız hazır beton üreticileri (Divarcılar, Çallıoğlu ve Kadıahmetoğulları Beton) üzerinde9, ilgili ürünler bakımından bölgeye hitap eden çimento fabrikaların ın baskın olması durumunu gündeme getirmektedir. Antalya klinker pazarında 2000 -2002 yılları arasında, Denizli Çimento ve Göltaş ın pazar payları toplamı yıllar itibarıyla sırasıyla % ( ) % ( ) ve % ( ) olarak gerçekleşmiştir. Bu oranlar, söz konusu dönemde ilgili pazar olarak belirlenen Antalya bölgesi klinker pazarını, Denizli Çimento ve Göltaş ın çok 500 büyük oranda kontrol ettiğini göstermektedir. Dökme çimento pazarında ise, Göltaş ın bariz bir üstünlüğü bulunmaktadır. Özgür ve Ado Çimento nun % ( ) ler civarında seyreden pazar payları, söz konusu soruşturma açısından dikkate alınmayacak ölçüdedir. Çünkü, bu teşebbüslerin dökme çimento üretimlerinin çok büyük bir kısmı, kendi hazır beton tesislerinde kullanılmaktadır. Ayrıca, bu teşebbüsler dökme çimento 9 Ado ve Özgür Çimento nun ; hazır beton santrallerinin dökme çimento ihtiyaçları kendi öğütme tesislerinden karşılandığı için, hazır beton üretimi bağlamında çimento fabrikalarına, klinker temini bakımından dolaylı bir bağımlılıkları bulunmaktadır. 07-76/908 -346 13 üretimi için klinker temini bakımından Göltaş ve Denizli Çimento ya bağımlı durumdadır. Dolayısıyla, burada dikkat edilmesi gereken nokta, hammadde kaynaklarının kontrolü ve bunun alt pazarlarda bir baskı aracı olarak 510 kullanılması hususudur. I.2.5. İthalatın Durumu Klinker ve çimento ithalatı yapacak firmaların karşı karşıya kaldığı ilk sorun, ithalatın finansmanına ilişkindir. Kabul kredili, vadeli akreditif ve mal mukabili ödeme şekillerine göre yapılan ithalat, %3 oranında Kaynak Kull anımı Destekleme Fonu kesintisine tabi olup; bu durum firmaları, vade farkının yanı sıra yapılan ithalat bedeli üzerinden %3 oranında ekstra bir maliyete katlanmak durumunda bırakmaktadır. Deniz taşımacılığı yoluyla yapılan 520 ithalatın ekonomik olabilmesi i çin, ithalatın yüksek tonajlarda yapılması gerekmektedir. Yüklü miktarlarda yapılan ithalatın bedelinin peşin olarak ödenmesi ise, mali açıdan büyük güçlük teşkil ettiğinden, ithalat cazip görülmemektedir. Klinker ve çimento ithalatında karşılaşılan bir diğer sorun ise, nakliyeye uygun geminin temininde yaşanan sıkıntılardır. Türkiye menşeli gemiler genellikle tonaj ve benzeri nitelikler açısından Avrupa Birliği standartlarında olmadığından, nakliyeyi yabancı menşeli gemiler vasıtasıyla gerçekleştirme zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Dökme çimento ve klinker ithalatı için en 530 uygun olan gemiler, self -discharging olarak nitelendirilen, ürünü kendi pompasıyla doğrudan kamyona boşaltan gemilerdir. Ancak, çok pahalı olan bu gemilerden, Türk armatörlerde bulun madığı gibi, bu gemiler vasıtasıyla sadece çok kısa mesafeler arası nakliye yapılmaktadır. Bunun dışında buğday, demir gibi kuru yük taşımacılığında kullanılan gemiler, çimento ve klinker taşımacılığı için de kullanılabilmektedir. Ancak, bu tür gemilerle y apılan ithalatta, limanda yükün boşaltılabilmesi oldukça pahalıya mal olmakta, çevre sorunları yaratmaktadır. Yukarıda belirtilen unsurlara ilaveten, ülkemiz çevresindeki yoğun ticaret ağı 540 göz önüne alındığında, istenilen anda ithalata uygun bir gemi tem in etmek oldukça güçtür. Bunun yanı sıra, ithalatın yapılacağı ülkenin limanında ya da ülkemiz limanlarında çeşitli sebeplerle (limanın yoğunluğu, liman işçilerinin boykotu, vb.) veya hava koşulları nedeniyle meydana gelebilen beklemeler, kayıplar ithalatı n cazibesini azaltmaktadır. Çimento ürününün önemli bir özelliği, 2003/1 sayılı Dış Ticarette Standardizasyon Tebliği kapsamında İthalatta Uygunluk Değerlendirmesine Tabi Ürünler arasında yer almasıdır. İlgili Tebliğ uyarınca; ithalatçı veya temsilci si, ithal ettiği çimentonun, o çimento türünün standardına 550 uygunluğunun değerlendirilmesi için Türk Standartları Enstitüsü ne (TSE) başvurmak mecburiyetindedir. TSE tarafından, ithal edilen üründen numune alınması suretiyle yapılan uygunluk değerlendirmesi nin olumlu sonuçlanması halinde ithalatçıya, gümrüklere ibraz edilmek üzere, Uygunluk Belgesi verilerek malın gümrükten çıkışı yapılabilir. Bu işleme ilişkin temel sorun, 28 07-76/908 -346 14 günlük değerlendirme süresi10 boyunca ithal edilen çimentonun limanda bekletilmes i sebebiyle, limanın stok kapasitesinin büyük önem taşımasıdır. Limanın stok kapasitesinin yetersiz olduğu hallerde, ithalatçı kendisi bir depo kurma yoluna gidebilir. Bununla birlikte, çimentonun çok büyük miktarlarda ithal edilmesi nedeniyle, stok kapasi tesi oldukça yüksek bir depo yatırımına 560 ihtiyaç duyulmaktadır. Bu yöntem de oldukça maliyetli olduğundan, firmalar tarafından tercih edilmemektedir. Limandaki stok probleminin aşıldığı hallerde dahi, torba çimentonun üst üste depoda beklemesi, çimentonun s ertleşerek kalitesinde ciddi düşüşlere sebep olmaktadır. TSE tarafından yapılan uygunluk değerlendirmesi sebebiyle, ithal çimentonun limanda beklemesinden kaynaklanabilecek sıkıntıları aşmanın iki yolu bulunmaktadır: Bunlardan ilki, ithalat anlaşması yap ılan firma için TSE markası almaktır. Bu yolla, TSE uzmanlarının ithalat yapılacak firmanın ürünlerini yerinde incelemeleri sağlanmaktadır. TSE uzmanlarının 570 değerlendirmesinin sonunda, ithal edilecek ürünün standardı uygun bulunursa, üretici firmaya 1 sene lik TSE markası kullanma hakkı verilip, ürünün gümrükten ayrıca bir değerlendirmeye tabi tutulmaksızın geçişi sağlanır. Bu uygulamaya dair en büyük zorluk, yaklaşık $ 25,000 gibi yüklü bir maliyeti olmasıdır. İthal edilecek çimentonun uygunluk değerlendir mesinden muaf tutulmasının diğer yolu ise; CE işaretli çimento ithalatı yapılmasıdır. CE, bir çeşit Avrupa Birliği standardı olup, bu işarete sahip ürünlerin güvenilirliğini ortaya koymaktadır. 2003/1 sayılı Dış Ticarette Standardizasyon Tebliği nin 6. 580 maddesi uyarınca; bu işarete sahip ürünler için, uygunluk beyanı ve ürüne ilişkin teknik dosyanın, ithalattan önce TSE ye tevdi edilmesi halinde, Uygunluk Belgesi yerine geçen ve ilgili gümrük idaresine ibraz edilmek üzere en çok içinde bulunulan yılın sonun a kadar geçerli olan ve söz konusu ürünlerin uygunluk değerlendirmesinden muaf olarak ithal edilebileceğine ilişkin bir yazı verilir. Klinker ithalatında ise, kritik faktör nihai ürün olan çimentonun standarda uygun olup olmamasıdır. Standarda uygun olmay an klinkerde iyileştirme yapılarak standarda uygun çimento üretilebilmektedir. Bu nedenle, son 3 590 yıldır, standarda uygun nihai ürün üretiminde kullanılan klinker için standarda uygunluk aranmadığı, şirketlere 1 yıl geçerli olan muafiyet belgesi verilerek b u durumun sağlandığı, TSE tarafından ifade edilmiştir. İthalatta karşılaşılan diğer bir risk ise, ithalatın yabancı para cinsi ile yapılıyor olması nedeniyle yaşanabilecek olan kur riskidir. TL nin yabancı para birimleri karşısında değer kaybetmesi, ithal atın daha pahalı hale gelmesine neden olacaktır. Özellikle, TL de öngörülemeyen bir şekilde yaşanan değer kayıpları, ithalatla mal temininin önündeki en büyük sorunlardan birisidir. Ancak, ülke olarak dalgalı kur rejimini benimsemiş olmamız, kurların her i ki yönde de 600 hareketini olası kılmaktadır. Bu durumda son dönemlerde yaşadığımız gibi, TL nin değer kazanması ile ithalat cazip duruma da gelebilmektedir. Ado 10 Bu süre laboratuvardaki değer lendirme süresini ifade etmektedir. Alındığı takdirde Uygunluk Belgesi nin gümrüklere ulaştırılması daha uzun sürmektedir. 07-76/908 -346 15 Çimento nun 2003 yılında ihtiyacı olan klinkeri ithal edebilmesine izin veren unsurlardan birisi d e budur. Ancak yine de, sadece kur riski bağlamında bile, ithalatın süreklilik arz edecek bir kaynak olarak görülmemesi gerekir. Bu koşullar altında, çimento ve klinker ithalatının taşıdığı riskler, zorluklar ve maliyet dezavantajları sebebiyle, firmala r açısından cazip olmadığı; bu nedenle, en azından kısa vade için veya uzun süreli olarak11 çimento ve klinker ithalatının yurt içi kaynaklardan temine birebir ikame olmadığı 610 sonucuna ulaşılmıştır. İ.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme Söz konusu so ruşturma, Göltaş, Denizli Çimento, Batı Grubu ve Çimsa nın 4054 sayılı Kanun un 4. maddesini ihlal edip etmediklerinin tespiti amacıyla açılmış; daha sonrasında ise süreç, Göltaş ve Denizli Çimento için Kanun un 6. maddesini de kapsayacak şekilde genişleti lmiştir. Ancak, 6. madde kapsamında bir ihlal tespit edilemediğinden, soruşturma süreci 4. madde kapsamında yürütülmüştür. 620 Söz konusu 4 teşebbüsten Göltaş ve Denizli Çimento, Antalya Bölgesi ne fiili olarak klinker satışı yapmaktadır. 2003 yılıyla birlikt e Denizli Çimento Ado Çimento ya mal vermeyi kesmiş; Göltaş ise Mayıs 2003 de, bu soruşturmanın konusunu oluşturacak şekilde, Özgür Çimento ya süregelen klinker sevkiyatında kısıtlamaya gitmiş ve Eylül 2003 te, Rekabet Kurulu nun geçici tedbir kararı alm asını gerektirecek biçimde sevkiyatı tamamıyla durdurma noktasına getirmiştir. Bu kapsamda, yukarıda özetlenen sürece ve ulaşılan sonuca ilişkin değerlendirmeler aşağıdadır. 630 I.3.1. Olayların Gelişimi ve Değerlendirme 1997 2002 döneminde Göltaş ve Deni zli Çimento nun Antalya klinker pazardaki payları toplamı, 2000 yılı hariç her yıl % ( ) olarak gerçekleşmiştir. 2000 yılında, söz konusu dönem toplamının % ( ) ine karşılık gelen ( ...) tonluk klinker ithalatı yapılmıştır. Öte yandan Özgür Çime nto ve Ado Çimento nun klinker alışlarının son dört yıllık dağılımına bakıldığında aşağıdaki tabloyla karşılaşılmaktadır. 640 Tablo 7 - Özgür Çimento Klinker Alışları (Ton) 2000 2001 2002 2003 Toplam Göltaş ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) İthalat ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) Toplam 48.870 33.803 68.085 95.149 245.907 07-76/908 -346 16 Tablo 8 - Özgür Çimento Klinker Alışlarının Dağılımı (%) 2000 2001 2002 2003 Göltaş ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) İthalat ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) Tablo 9 - Ado Çimento Klinke r Alışları (Ton) 2000 2001 2002 2003 Toplam Denizli ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) Göltaş ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) İthalat ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) Toplam 169.296 122.183 229.416 175.541 696.436 Tablo 10 - Ado Çimento Klinker Alışlarının Dağılımı (%) 2000 2001 2002 2003 Denizli ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) Göltaş ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) İthalat ( ...) ( ...) ( ...) ( ...) 650 2003 yılına kadar, klinker pazarına ilişkin kurulan bu sistemde pek de bir aksama yaşanmamıştır. A ncak 2003 yılında, önce Ado Çimento yurt içi temini tamamen keserek ithalata yönelmiştir. Böylece şirket, 2003 yılındaki tüm klinker ihtiyacını ithalat yoluyla temin etmiştir. 2000 -2002 arasında neredeyse hiç klinker ithal etmeden tüm gereksinimini Denizli Çimento ve Göltaş tan sağlayan Ado Çimento nun tamamıyla ithalata yönelmesi dikkate değer bir husustur. Bu durumun nedeni Ado Çimento tarafından, söz konusu iki sağlayıcının klinker vermemesinden kaynaklanan zorunluluk şeklinde ifade edilmiştir. 660 Ado Ç imento yetkilisi tarafından pazara ilişkin olarak Kurumumuza verilen bilgide; Bildiğiniz üzere fabrikamız 2003 yılında tamamen ithalat yapmak zorunda kalmıştı. 2004 yılı için çevre fabrikalardan klinker talebinde bulunmuştuk. Veremeyeceklerine dair birbi rine benzer cevaplar gelmiştir... ifadeleri yer almaktadır. Ado Çimento nun yurt içi klinker alış ve ithalat bilgilerinden ve şirket yetkililerinin yukarıda yer verilen ifadelerinden, 2003 yılı başından itibaren Denizli Çimento nun da, Göltaş ın da, uzun yıllar çalıştıkları Ado Çimento ya klinker vermeyi kestikleri anlaşılmaktadır12. 670 11 Örneğin bir çimento öğütme tesisinin, ihtiyacı olan klinkeri sadece ithalat yoluyla temin etmek üzere kurulması durumu. 12 Ado Çim ento nun 2005 yılında faaliyete geçmesi beklenen çimento fabrikası tamamlandığında, kendi klinkerini üretebileceğinden, Ado Çimento için klinker ithalatı geçici bir durumdur. Bu nedenle de yurt içinden klinker temininde Özgür Çimento gibi ısrarcı olmamıştı r. 07-76/908 -346 17 Özgür Çimento da, 2003 yılında benzer bir durumla karşılaşmıştır. Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere, şirketin ilgili döneme ilişkin yurt içi klinker alışlarının tamamı Göltaş tan gerçekleştirilmiştir. Göltaş, Özgür Çimento'nun ihtiyacı olan günlük 300 ton olan klinker sevkiyat miktarını, 6.5.2003 tarihinden itibaren günlük 100 tona indirmiştir. Özgür Çimento tarafından 7.5.2003 tarihinde, bu durumun düzeltilmesini tale p eden bir faks gönderilmiş; ancak cevap alınamamıştır. Haziran ayında ise Göltaş, klinker fiyatını 26,68 USD dan 29 USD a yükseltmiştir. 680 Bu süreçte, Özgür Çimento ilk olarak 16.4.2003 tarihinde ve 21.7.2003 tarihinde Göltaş, Çimsa, Denizli Çimento ve Bat ı Grubu na (Batısöke) ve 29.12.2003 tarihinde Çimsa, Denizli Çimento ve Batı Grubu na (Batısöke) gönderdiği yazılarla aylık ( ..) ton klinker ve ( ..) ton PÇ 42,5 dökme çimento talebinde bulunmuştur. Bu taleplere söz konusu teşebbüslerin verdiği yanıtlar ve bu teşebbüslerin söz konusu dönemlerde talepleri karşılayabilecek durumda olup olmadıklarına ilişkin değerlendirmelere aşağıda yer verilmiştir. I.3.1.1. Göltaş 690 6.5.2003 tarihinde klinker alımında sorun yaşanması üzerine bu tarihten itibaren Özgür Çi mento, faaliyetini devam ettirmek için Göltaş tan dökme çimento alımına başlamış ve bu alışlarını Göltaş Antalya bayisi Delta İnşaat A.Ş. kanalıyla gerçekleştirmiştir. Ancak, pazardaki PÇ 42,5 dökme çimentonun ton fiyatı 60 milyon TL iken, Özgür Çimento iç in bu fiyat 65 milyon TL/ton seviyesine yükseltilmiştir. 7.5.2003 tarihli faksa cevap gelmemesi üzerine, Özgür Çimento dan 21.7.2003 tarihinde Göltaş a gönderilen, dökme çimento alışında yaşanan 700 sıkıntıları anlatan faksa cevaben, 31.7.2003 günü Göltaş Yön etim Kurulu Başkanı tarafından Özgür Çimento ya faks gönderilmiş ve Özgür Çimento ya yapılan klinker satışlarındaki aksamanın nedeni olarak, Göltaş tarafından Haziran ayı içinde yapılması planlanan klinker ihracatı sürecinde mamul darboğazı yaşanması husus u gösterilmiştir. Ancak, Göltaş ta yapılan yerinde incelemede alınan, aylık hedef ve satış miktarlarını gösteren çizelgede; 10 Haziran da başlayan sevkiyatlarla, ay içerisinde toplam ( ..) ton civarında klinker ihraç ettiği anlaşılmıştır. Göltaş ın Haziran ayı başı toplam klinker stokunun ( ..) ton ve Haziran ayı sonu 710 stokunun ( ..) ton seviyesinde olduğu, fabrikanın günlük klinker üretim kapasitesinin ise ( ..) ton olduğu dikkate alındığında, günlük 300 ton gibi bir taahhüdün yerine getirilmesinde sı kıntı yaşanması olası görünmemektedir. Aynı faks metninde ayrıca; 2003 yılı içinde Özgür Çimento tarafından Göltaş a ulaşan herhangi bir dökme çimento talebinin bulunmadığı öne sürülmektedir. Göltaş tarafından 31.7.2003 tarihinde gönderilen faks metnini n devamında, Özgür Çimento ile Göltaş arasında akdedilen bir satış sözleşmesinden söz edilmekte ve bu sözleşmenin D maddesi esaslarında Özgür Çimento ya 29 720 07-76/908 -346 18 $/ton fiyattan günlük 300 ton klinker verilebileceği belirtilmektedir13.1 Ekim 2003 günü Göltaş ta yapılan yerinde incelemede söz konusu sözleşme şifahen istenmiş, ancak Göltaş Genel Müdürü tarafından böyle bir sözleşmenin bulunmadığı yine şifahen ifade edilmiştir. 3.10.2003 tarihli yazı ile Göltaş tan istenen söz konusu sözleşme, Kuruma gönderilmiştir. Göltaş ve Özgür Çimento arasında klinker alım -satımına ilişkin genel hükümlerin yer aldığı 5 maddelik sözleşmenin D maddesinde, Müşteri belirtilen ürünlerden talebi kadar yıl içerisinde alabilir. Özellikle şirketin üretim durum ve miktarına göre ihraca t bağlantılarının olması, resmi sektör taleplerinin artması veya beklenmedik arızaların meydana gelmesi nedeniyle üretimin yapılamaması 730 hallerinde klinker sevkiyatı sınırlanabilir, askıya alınabilir veya ertelenebilir. denilmektedir. Söz konusu sözleşme nin, soruşturma ile tek bağlantısı, Göltaş tarafından Özgür Çimento ya gönderilen faks metninde, söz konusu sözleşmenin D maddesine atıfta bulunularak, ihracat bağlantısı nedeniyle klinker satışlarının 300 ton/gün e düşürüleceğinin ifade edilmesidir. Zir a, soruşturmanın konusunu, çimento pazarındaki rekabetçi davranışlarına müteakip, çimento ve hazır beton pazarlarında rakip konumunda bulunan bir öğütme tesisinin pazar dışına çıkarılması amacıyla klinker temininin zorlaştırılması oluşturmaktadır. 740 Söz konu su sözleşme hiç yapılmamış da olsa, teşebbüsler arasında hiçbir hukuki bağlantı olmasa dahi, bahsedilen eylemlerin gerçekleştirilmesinin rekabet ihlali olduğu açıktır. Soruşturmanın konusu, Göltaş ın hukuki yükümlülüğünü, sözleşme çerçevesinde yerine getir memesiyle ilgili olmayıp, rakibin pazar dışına çıkarılması amacıyla klinker satışının kısıtlanmasını/durdurulmasını kapsamaktadır. Ayrıca, daha önce de bahsedildiği üzere, Göltaş ın 2003 yılı Haziran ayında gerçekleştirdiği ( ..) ton luk ihracatının, Hazi ran ayı başı klinker sto kunun ( ..) ton ve Haziran ayı sonu sto kunun ( ..) ton civarında olduğu göz önüne 750 alındığında, Özgür Çimento nun aylık 6.000 tonluk klinker talebinin karşılanmasında sorun yaratmayacak büyüklükte olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, sözleşmenin D maddesine atıfta bulunmayı gerektirecek bir durum bulunmamaktadır. Rekabet Kurulu nun soruşturma kararının tebliğini müteakiben, Göltaş tan Özgür Çimento ya Temmuz, Ağustos ayları ve 15 Eylül e kadar düzenli olarak klinker sevkiyatı yapıl mıştır. 10.9.2003 tarihinde, ( . - ) de inşaat malzemeleri ticaretiyle uğraşan 760 ( ..) Ltd. Şti. nin talebi üzerine Özgür Çimento, Isparta ya çimento satmaya başlamıştır. Özgür Çimento nun Kuruma gönderdiği yazıda, Isparta ya çimento satmaya başlanmas ından sonra, Göltaş ın Ticaret Müdürü nün kendilerini telefonla arayarak Isparta ya yapılan satışlarını durdurmaları için baskı yapmaya başladığı ifade edilmiştir. Ayrıca, söz konusu telefon görüşmelerini müteakiben, Isparta ya çimento satışındaki kararlı 13 Özgür Çimento yetkilileri, bu sözleşmenin kendilerine verilmediğini, şirketin Yönetim Kurulu Başkanı Cem Özgür tarafından imzalandıktan sonra Göltaş yetkililerine teslim edildiğini belirtmiştir. 07-76/908 -346 19 duruşları sonucunda, kendilerinin tek klinker satıcısı olan Göltaş ın günlük 300 ton klinker sevkiyatını kısıtlayarak 100 tona düşürdüğü de eklenmiştir. Göltaş ın Özgür Çimento ya klinker satış miktarlarına bakıldığında, Eylül ayı 770 içinde 16.9.2003 tarihin den itibaren ani düşüş görülmektedir: Bu konuyla ilgili olarak 1.10.2003 tarihinde, ( ) . Ltd. Şti. sahibi ile yapılan görüşmede, Özgür Çimento dan ucuz çimento alıp Isparta da satmasından Göltaş bayilerinin rahatsız olduğunu, Göltaş ın müşterilerin e ( ) ten çimento almamalarını, aksi takdirde kendilerine çimento vermeyeceklerini söylediklerini duyduğunu belirtmiştir. Özgür Çimento, Göltaş a 16.9.2003, 24.9.2003, 27.9.2003 tarihlerinde faks 780 çekerek, daha önce olduğu gibi 300 ton klinker gönd erilmesini talep etmiş; ancak Göltaş 17.9.2003 tarihindeki faksında, kamyonların mesai bitimine doğru gelmesi nedeniyle klinker yüklemesi yapılamadığını belirtmiştir. Oysa, ( ) nun nakliyecilerinin ifade tutanaklarından, öğle saatlerinde giden kamyo nların da bekletilerek, ertesi gün yükleme yapıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca Özgür Çimento nun nakliye işleriyle uğraşan ( ) . Ltd. Şti. yetkilisi ile 1.10.2003 tarihinde yapılan görüşmede, Göltaş tan kamyonlara mal yükleme işleminin 23:00 a kadar yap ıldığı da ifade edilmiştir. Dolayısıyla kamyonların Göltaş a mesai saatinin bitimine doğru 790 gelmesinin yükleme yapılmasına mani olmayacağı açıktır. Göltaş, 23.9.2003 tarihinde çektiği faksta ise, 1.10.2003 tarihinden itibaren klinkerin fiyatını 29 $ dan 32 $ a çıkardığını bildirmiştir. Göltaş ın İspanya ya E ylü l 20 03Miktar (ton)K lin ker S atış (Ö zg ür Çim en to) 07-76/908 -346 20 Ekim ayı ortasında satacağı klinkerin fabrika teslim fiyatının 17 $ olduğu14 göz önüne alındığında, Özgür Çimento ya fabrika çıkış 32 $ lık fiyatın ne kadar yüksek olduğu anlaşılmaktadır. Özgür Çimento, Mı sır dan klinkerin gemi taşıma maliyeti dahil 32 $ fiyatla getirmektedir. Dolayısıyla Göltaş ın, yurt içinde klinker sattığı tek firma olan Özgür Çimento ya klinker satışını kısıtlamanın yanı sıra, klinker fiyatını ithal klinkerin fiyatına göre ayarlayarak 800 caydırıcı fiyat uyguladığı da anlaşılmaktadır. Olayların gelişimi, Özgür Çimento nun Göltaş ın fabrika bölgesine çimento satması nedeniyle, Göltaş ın klinker satışını kısarak Özgür Çimento nun faaliyetlerini zorlaştırmayı amaçladığını göstermektedir. Göltaş ın 26.9.2003 tarihli faksında ise, ihracat yüklemeleri nedeniyle klinker sevkinde aksamalar yaşandığı ifade edilmiştir. Oysa Göltaş ın, 2003 yılı içindeki klinker ihracatının tamamı, Temmuz ayından önce gerçekleştirilmiştir (toplam ( .) ton). Çimento olarak ise, 2003 yılında yapılan ( .) ton ihracatın, 810 söz konusu çakışmaya sebep olabilecek kısmı sadece ( .) tondur. Ayrıca Eylül ayı sonu klinker stoku ise ( .) tondur. Dolayısıyla, söz konusu dönemde Göltaş ın ihracat yüklemelerinin, Özgür Çimento ya kli nker satışını aksatacak büyüklükte olmadığı, klinker satışını kısıtlamasının sebebinin ihracat yüklemeleri olmadığı anlaşılmıştır. Bu dönemde, Türkiye Çimento Müstahsilleri Birliği (TÇMB) nin 26.8.2003 tarihinde Dış Ticaret Müsteşarlığı na gönderdiği dil ekçe dikkat çekicidir. Söz konusu dilekçedeki, Antalya limanından standartlara uygun olmayan klinker ithalatı yapıldığı iddiası ve söz konusu ithalatın durdurulması talebi nedeniyle, 820 Özgür Çimento nun ithal ettiği klinker, 18.9.2003 tarihinde limanda incel enmek üzere bekletilmiş ve bu nedenle Özgür Çimento, çimento üretimini durdurmuştur. Özgür Çimento gibi öğütme tesisi ve hazır beton tesisi bulunan Ado Çimento da, klinker getiren geminin Antalya limanında, söz konusu uygulamadan dolayı bekletilmesi nedeni yle, öğütme tesisini durdurmak durumunda kalmıştır. Oysa, klinker kalitesine göre, kullanılan katkı maddelerinin oranının ayarlanmasıyla, nihai ürün olan çimentonun kalitesinde standart yakalanabilmektedir. Bu nedenle klinker, kalite standardı aranan bir ürün 830 değildir. Ayrıca, klinker ihraç eden şirketin, kalitesiz ürün göndermesi müşterisini kaybetme ve taahhüdünü yerine getirmemesi nedeniyle geminin geri gönderilmesi riski gibi yüksek bir maliyeti göze alabilmesini gerektireceğinden, böyle bir durum old ukça nadir rastlanır niteliktedir. Bu durumda, üyeleri çimento fabrikaları olan TÇMB nin, Antalya limanından yapılan klinker ithalatını durdurmak için girişimde bulunması, Antalya daki öğütme tesislerinin yurt içi klinker temininde sıkıntılar yaşamaları nedeniyle yöneldikleri ithalat yolunu kesmeye, öğütme tesislerinin faaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik bir girişim olduğu izlenimini uyandırmıştır. 840 14 24 $ olan liman teslim fiyatından, 7 -8 $ lık Isparta -Antalya nakliye ve boşaltım maliyeti düşüldüğünde fabrika teslim fiyatı 17 $ civarındadır. 07-76/908 -346 21 Ayrıca, limandaki sorunlar nedeniyle çimento üretiminin durması, şirketin müşteri kaybetmesi sonucu pazar payı kaybetmesine ve tekrar üretime başlarsa taahhütlerini yerine getirememiş olmasından kaynaklanan imaj kaybına neden olarak şirkete zarar verecek niteliktedir. Bu durum, klinkeri sadece ithal ederek çimento üretmenin çok zor ve yukarıda bahsi geçen riskler nedeniyle maliyetli olduğunu da göstermektedir. Bu değerlendirmeler çerçevesinde, konu, Rekabet Kurulu nun 9.10.2003 tarih, 03-66 sayılı toplantısında görüşülmüş ve Göltaş Göller Bölgesi Çimento San. 850 ve Tic. A.Ş. nin Özgür Çimento ve Beton End. A.Ş. ye uyguladığı ve ekonomik gerekçelerden yoksun olduğu anlaşılan klinker arzı kısıtlamasının ciddi ve telafi olunamayacak zararlar doğuracağı kanaatine varılarak, yürütülmekte olan soruşturma sonuçlanıncaya kadar, Göltaş Göller Bölgesi Çimento San. ve Tic. A.Ş. nin Özgür Çimento ve Beton End. A.Ş. ye, ihlalden önceki duruma uygun ve durumu koruyucu nitelikte olmak üzere, günlük 300 ton klinkerin satışının 29 ABD Doları/Ton fiyat ile sağlanması gerektiğine ilişkin 4054 sayılı Kanun un 9/4. maddesi uyarınca g eçici tedbir kararı alınmıştır. Söz konusu kararın geçerli olduğu, Danıştay 10. Dairesi nin 9.3.2004 tarihli 860 yürütmeyi durdurma kararına kadar, Özgür Çimento klinker ihtiyacını Göltaş tan alarak karşılamıştır15. I.3.1.2. Denizli Çimento Denizli Çimento Özgür Çimento nun klinker talebine, 18.4.2003 tarihli yazısıyla karşılık vermiştir. Bu yazıda, dökme çimento için ton başına 73,5 milyon + KDV (Özgür Çimento nun Antalya Aksu ve Belek teki hazır beton tesisleri teslimi16), klinker için ise fabrika teslimi olarak ton başına 32 $ + KDV fiyat verilmiştir. Klinker, kullanım alanı kısıtlı ara bir mamul olması dolayısıyla, 870 bir alt ürünü olan çimentoda olduğu gibi yoğun biçimde ticarete konu değildir. Ancak yine de, fiyatın oluşmasına baz teşkil edecek maliyet, ih racat fiyatı gibi bazı objektif unsurlar bulunmaktadır. Bu dönemde Denizli Çimento nun iç pazara klinker satışı yoktur. Ado Çimento ya yaptığı satışlar 2002 yıl sonu itibarıyla durdurulmuştur. Öte yandan, Denizli Çimento tarafından 2003 yılında toplam ( ) ton klinker ihracatı gerçekleştirilmiştir. Söz konusu dış satımlara ilişkin bağlantı ve yükleme tarihlerine bakıldığında, ağırlığın büyük oranda sene sonunda olduğu görülmektedir. 880 Tablo 11 - Denizli Çimento 2003 Yılı Klinker İhracat Bilgileri (Ton) Firma İsmi Bağlantı Miktarı Bağlantı Tarihi Gerçekleşen İhracat Yükleme Tarihi BMM ( .) ( .) ( .) ( .) VVM ( .) ( .) ( .) ( .) WILLCONE ( .) ( .) ( .) ( .) CEM.LA U. ( .) ( .) ( .) ( .) Toplam 221,820 15 Danıştay Dava Daireleri Genel Kurulu, 1.7.2004 tarihinde geçici tedbir kararını bozmuştur. 16 Denizli - Antalya arası yaklaşık 230 km.dir. 07-76/908 -346 22 Bu satışlara ilişkin ortalama FO B fiyat ise ton başına 26,70 $ dır. Bu değerler FOB cinsi olması dolayısıyla Antalya liman teslimidir. Şirketin bu işten net kazancını öğrenmek için, ortalama 7,69 $/ton olan Denizli Antalya nakliye masrafının, liman giderlerinin ve yükleme maliyetlerin in de hesaba katılması gerekir. Bu hususlar da dikkate alınarak bakıldığında, Denizli Çimento nun, Özgür Çimento ya yaptığı şekilde, fabrika teslimi ihracat fiyatı ton başına yaklaşık 19,00 $ civarına gelmektedir. Özgür Çimento ya verilen 32 $ fiyatla 890 karşılaştırıldığında, arada bu kadar yüksek farkın bulunması ve Denizli Çimento nun, örneğin Ado Çimento ya daha önceden 21,31 $ fiyatla klinker veriyor olması17, 32,00 $ lık fiyatın mal vermemek için konulduğu izlenimini uyandırmaktadır. Şirketin klinkere ilişkin üretim ve kapasite kullanım oranlarına ilişkin bilgiler ise aşağıdaki şekildedir. Tablo 12 - Denizli Çimento Klinker Kapasite Kullanımı Yıllar Kapasite (Ton) Üretim (Ton) Kapasite Kullanım Oranı ( % ) 2000 ( .) ( .) ( .) 2001 ( .) ( .) ( .) 2002 ( .) ( .) ( .) 2003 ( .) ( .) ( .) 900 Öte yandan Özgür Çimento nun 29.12.2003 tarihli ikinci klinker talebine Denizli Çimento, 12.1.2004 yazısında 2004 yılı stok, üretim ve satış programlarının dolu olması nedeniyle olumsuz yanıt verm iştir (Dökme çimento için ise 45 gün vadeli ve bant teslimi olmak üzere ton başına 82 milyon + KDV fiyat verilmiştir). 17 ( .) nun ( .) yla k linker alım -satımına ilişkin sözleşmede ton başına ( .) $ fiyat tespit edilmiş olmakla birlikte, bu fiyat ( .) tesislerinde kamyon üstü teslim fiyatıdır. Dolayısıyla ( .) nun bu işten net kazancını öğrenmek için nakliye ve yükleme giderlerinin çıkarılm ası gerekmektedir. Bu nedenle klinkerin bant teslimi fiyatı ( .) $ e denk gelmektedir (( .) $ - ( .) $). 07-76/908 -346 23 Grafikteki bilgilerden şirketin, Özgür Çimento tarafından ikinci talebin yapıldığı Aralık 2003 teki klinker stok miktarının ( .) ve O cak 2004 teki stok miktarının ise ( .) ton olduğu anlaşılmaktadır. Fabrikanın 2003 yılı kapasitesi kullanım oranının % ( ) olduğu da göz önüne alındığında, aylık 6.000 tonluk klinker 910 talebinin karşılanmasında sıkıntı olmayacağı kanaati oluşmaktadır. Yukarıdaki açıklamalardan görüleceği üzere Denizli Çimento, klinker satma konusunda uygun durumda bulunmasına rağmen, Özgür Çimento nun klinker taleplerinden ilkine yüksek fiyat teklif ederek, diğerine ise üretim -satış -stok programının doluluğunu sebep göst ererek olumsuz yanıt vermiş, Özgür Çimento ya klinker vermekten kaçınmıştır. I.3.1.3. Çimsa 920 Özgür Çimento tarafından, 16.4.2003 te Çimsa ya gönderilen yazıya makul bir sürede yazılı cevap alınamaması nedeniyle, şirkete 22.7.2003 tarihinde aynı içerikli bir başka yazı gönderilmiştir. Yazıda, Mersin limanı teslim18 klinker talep edilmiştir. Zira, Çimsa nın Mart 2003 te Antalya Limanı ndaki tesisini devretmesi, Özgür Çimento ya Mersin limanında teslim klinker satmasına engel olacak nitelikte değildir. Çimsa nın bu yazıya karşılık olarak 24.7.2003 tarihinde gönderdiği cevapta, klinkere ilişkin tüm bağlantıların 2003 yılbaşı öncesi yapılmış olması dolayısıyla klinker verilemeyeceği ifade edilmiştir (Dökme çimento için ise Mersin fabrika bant teslimi olarak ton başına 67,5 milyon + KDV fiyat verilmiştir). 29.12.2003 tarihli klinker ve dökme çimento 930 talebine ilişkin verilen 31.12.2003 tarihli cevapta, çimento için öncekiyle aynı koşullarda 72,5 milyon + KDV fiyat verilirken, klinkere ilişkin hiçbir ifade bulunmama ktadır. Söz konusu iki dönem için Çimsa nın klinker üretim -satış - 18 Çimsa nın klinker ve çimento üretim tesisi Mersin yakınlarındadır. Mersin Antalya arası yaklaşık 490 km.dir. Mart 2003 e kadar Çimsa Antalya bölgesine olan sevkiyatını Antalya Limanı ndaki tesislerini kullanarak deniz yoluyla yapmaktaydı. Ancak bu tarihten itibaren söz konusu liman tesislerinin Denizli Çimento ya kiralanması dolayısıyla bu bölgeye yapılan sevkiyat iyice azaltılmıştır. D e n iz l i Ç i m e n t o K li n k e r S t o k M i k t a r ı ( T o n ) 2 0 0 3 O c a k - 2 0 0 4 M a y ıs O c a .0 3 N is . 0 3 T e m .0 3 E k i. 0 3 O c a . 0 4 N is . 0 4 07-76/908 -346 24 stok, kapasite kullanım oranları gibi bilgilerine bakıldığında aşağıdaki tabloyla karşılaşılmaktadır19. Tablo 13 - Çimsa - Gri Klinker Kapasite Kullanımı Yıllar Kapasit e (Ton) Üretim (Ton) Kapasite Kullanım Oranı ( % ) 2000 ( .) ( .) ( .) 2001 ( .) ( .) ( .) 2002 ( .) ( .) ( .) 2003 ( .) ( .) ( .) Tablo 14 - Çimsa - Beyaz Klinker Kapasite Kullanımı Yıllar Kapasite (Ton) Üretim (Ton) Kapasite Kullanım Oranı ( % ) 2000 ( .) ( .) ( .) 2001 ( .) ( .) ( .) 2002 ( .) ( .) ( .) 2003 ( .) ( .) ( .) 940 Yukarıdaki bilgilerden de görüleceği üzere Çimsa 2003 yılında gri klinker kapasitesinin % ( ) ini kullanmıştır. Çimsa nın, Özgür Çimento nun yan ıtlanmayan ilk talebinin yapıldığı Nisan 2003 dönemindeki gri klinker stoku ( .) ton seviyesindedir. 22 Temmuz daki talebe karşılık olarak, yoğunluk nedeniyle klinker verilemeyeceği şeklindeki cevabın verildiği dönemdeki gri klinker stoku ise ( .) tondur . Özgür Çimento nun Çimsa dan ikinci talebini yaptığı Aralık 2003 ve sonrasına ilişkin Çimsa nın gri klinker stoklarına ilişkin bilgiler ise aşağıdaki şekildedir : 950 19 Birinci üretim hattı sadece gri klinker üretmektedir. Kuruluş kapasitesi 1.000.000 Ton/Yıl olup, 1.100.000 Ton/Yıl dolayında üretim yapılabilmektedir. İkinci üretim hattında hem beyaz, hem de gri klinker üretilebilmektedir. Yalnız gri klinker üretilmesi ha linde 600.000 Ton/yıl, beyaz klinker üretilmesi halinde 460.000 480.000 Ton/Yıl üretim kapasitesine ulaşılmaktadır. Üçüncü hat yalnız beyaz klinker üretimi için dizayn edilmiş olup, yılda 550.000 - 570.000 ton beyaz klinker üretebilmektedir. Bu hesaplamal ar, beyaz klinker üretiminin sadece beyaz klinker üretimi yapılan hatta gerçekleştirildiği ve ikinci hatta sadece gri klinker üretildiği varsayımıyla yapılmıştır. 07-76/908 -346 25 Yukarıdaki grafikten de görüleceği üzere, Çimsa nın Aralık 2003 teki gri klinker stok miktarı yaklaşık ( .) tondur. Öte yandan Çimsa nın 2003 yılı klinker ihracatı toplamda sadece ( .) tondur. Buna ilişkin aylık bazdaki bilgiler şu şekildedir. Ç i m s a 2 0 0 3 Y ı l ı K l i n k e r İ h r a c a t ı ( T o n ) O ca .03 Şu b.03 M ar.0 3 N is .0 3 M ay.03 H a z.03 Tem .03 A ğ u.03 E yl.03 E ki.03 Kas.0 3 A ra.0 3 960 I.3.1.4. Batı Grubu Özgür Çimento tarafından Batısöke y e yapılan ilk başvuruya herhangi bir cevap alınamamıştır. Özgür Çimento nun şirkete 29.12.2003 tarihli yazısıyla iletilen talebi ise, 7.1.2004 tarihinde yanıtlanmıştır. Batısöke nin cevabında, dökme çimento için Söke fabrikası teslimi20 olmak üzere ton başı na 82 milyon TL fiyat verilmiş, klinker talebi ise ihracat bağlantıları dolayısıyla reddedilmiştir. Söz konusu yazıda ayrıca, Batısöke nin yurt içinde grup şirketleri haricindeki taraflara klinker satışı yapmadığı belirtilmektedir. 970 20 Batı Grubu, Antalya il merkezine çimentoyu, 140 km. uzaklıkta bulunan Burdur/Çavdır daki öğütme tesisinden getirmektedir. Bu tesisin klinker ihtiyacını sağlayacak en yakın fabrikası ise buraya 205 km. mesafede olan Aydın/Söke de kurulu olan Batısöke dir. Çimsa Gri Klinker Stok Miktarı (Ton) / 2003 Ocak - Temmuz Oca.03 Şub.03 Mar.03 Nis.03 May.03 Haz.03 Tem.03 07-76/908 -346 26 Batısöke Klinker Stok Miktarı (Ton) / 2003 Ocak - 2004 Mart Oca.03 Şub.03 Mar.03 Nis.03May.03 Haz.03 Tem.03 Ağu.03 Eyl.03 Eki.03 Kas.03 Ara.03 Oca.04 Şub.04 Mar.04 Grafikten de görüleceği üzere, ilk talebin geldiği Nisan 2003 teki Batısöke nin klinker stok miktarı ( .) tondur. İkinci talebin yapıldığı Aralık 2004 ve Ocak 2004 e ilişkin klinker stok miktarları ise sırasıyla ( .) ve ( .) tondur. Batısöke nin klinker üretim ve kapasite bilgileri ise şu şekildedir. Tablo 15 - Batısöke - Klinker Kapasite Kullanımı Yıllar Kapasite (Ton) Üretim (Ton) Kapasite Kullanım Oranı ( % ) 2000 ( .) ( .) ( .) 2001 ( .) ( .) ( .) 2002 ( .) ( .) ( . ) 2003 ( .) ( .) ( .) 980 Öte yandan 2003 yılında, Batısöke ve Batıçim den gerçekleştirilen klinker ihracatına ilişkin bilgiler aşağıdaki gibidir21. Tablo 16 - Batı Grubu 2003 Yılı Klinker İhracat Bilgileri (Ton) Ülke Bağlantı Miktarı Bağlantı Tarihi Gerç ekleşen İhracat Ortalama Birim Fiyat İspanya ( .) ( ...) Euro İtalya ( .) ( .) ( .) ( ...) USD İtalya ( .) ( .) ( .) ( ...) Euro Kanarya A. ( .) ( .) ( .) ( ...) USD Toplam 626.210 21 Batısöke nin 2003 yılı klinker ihracatı ( ...) ton olarak gerçekleşmiştir. Kalan ( ...) tonluk kısım Batıçim in ihracatıdır. 07-76/908 -346 27 I.3.1.5. Savunmalar ve Savunmalara İlişkin Değerl endirmeler 990 I.3.1.5.1. Göltaş Göltaş ın savunmasında, uyumlu eylemin varlığından söz edebilmek için; a) En az iki veya daha fazla işletme olması, b) Bilinçli paralellik bulunması, c)Bu paralel davranışların ekonomik ve rasyonel gerekçelerle açıklanamaması , d) Rekabetin sınırlanması şartlarının bir arada bulunması gerektiği dile getirilerek, Göltaş açısından söz konusu şartların gerçekleşmemiş olduğu, Soruşturma Heyeti tarafından getirilen uyumlu eylem karinesinin hiçbir somut göstergeye dayanmadığı, soruşt urmaya konu teşebbüslerin davranışları arasında bilinçli paralellik olduğunu gösterir hiçbir delil bulunmadığı, paralel bir 1000 davranışın varlığı kabul edilse dahi, bunun oligopolistik bağımlılık kavramının doğal bir sonucu olduğu ve sonuca esas teşkil eden iddiaların kanıtlanamadığı bir noktada da karineye başvurulmasının söz konusu olamayacağı öne sürülmektedir. Teşebbüsün yukarıda yer verilen iddialarına ilişkin olarak öncelikle, uyumlu eyleme karine teşkil eden göstergeler ile ilgili pazarın rekabetin engellendiği piyasalardakine benzerlik gösteren özelliklerine ayrıntılı olarak yer verilmiş ve karineye dayanak teşkil eden delillerin somut bir şekilde sunulmuş olduğu ifade edilmelidir. Kanun un 4. maddesinin son fıkrasında yer aldığı üzere, 1010 uyumlu eylem de bulunmadığını iddia eden teşebbüsün, soruşturma konusu eylemlerin ekonomik ve rasyonel gerekçelere dayandığını ispat etme yükümlülüğü bulunmaktadır. Savunmada yer verilen, oligopolistik bağımlılık iddiası ise, mal vermeyi reddetmenin ekonomik ve rasyone l gerekçelere dayanmaması durumunda geçersiz hale gelecektir. Göltaş ın, uyumlu eylem iddiasına konu yapılan davranışının ekonomik ve rasyonel gerekçelere dayanan ticari bir karar olduğuna ilişkin açıklamalarına aşağıda yer verilmektedir: 1020 Teşebbüs tarafı ndan öncelikle, Göltaş ile Özgür Çimento arasında klinker alım-satımına ilişkin olarak 1 Ocak 2003 tarihinde akdedilmiş olan Sözleşme de miktar konusuna dair herhangi bir kısıtlama getirilmemiş ve sayılan haklı ve makul sebeplerin varlığı halinde klinker s evkiyatının sınırlanabileceğinin açıkça belirtilmiş olduğu ifade edilerek, Eylül 2003 döneminde Özgür Çimento ya klinker satış miktarında görülen azalmanın, Göltaş ın ihracat bağlantılarından kaynaklanmış olması sebebiyle, kısıtlama veya boykot olarak nite lendirilemeyeceği belirtilmektedir. Söz konusu iddiaya karşılık olarak, sözleşmede miktar konusuna dair bir 1030 kısıtlama getirilmemiş olmasının, söz konusu eylemin rekabeti kısıtlayıcı bir eylem ya da arz boykotu olarak değerlendirilmesinin önünde bir engel teşkil etmediği ifade edilmelidir. 4054 sayılı Kanun çerçevesinde yapılan değerlendirme neticesinde, söz konusu eylemin, rekabeti engelleme amacıyla ortaya çıktığı ve dolayısıyla bir arz kısıtlaması teşkil ettiği kanaatine ulaşılmıştır. 07-76/908 -346 28 Göltaş ın 2003 yıl ı içindeki klinker ihracatının tamamının Temmuz ayından önce gerçekleştirilmiş olması sebebiyle, Eylül ayındaki mal sevkiyatında meydana gelen azalmanın ihracat bağlantılarından kaynaklanamayacağının 1040 Ek Görüş te ifade edilmesi üzerine; Göltaş ın savunmasın da, karşı taraftan kaynaklanan birtakım nedenlerle gerçekleştirilememiş olduğu halde, ilgili dönemde, Ağustos ayının ortasından başlayarak yıl sonuna kadar 15.000/20.000 metre/ton luk gemilerle toplam ( ...) metre/ton çimento ihracatı yapılması için ( ..) Limited Şirketi ile anlaşılmış olduğu ve Göltaş ın stok miktarını bu doğrultuda şekillendirdiği ifade edilmektedir. Söz konusu bağlantıya ilişkin şirketler arasında gerçekleşen yazışmalarda çimentonun ( ..) Limited Şirketi ne teslim edilmesin e ilişkin en geç tarihin, 27.8.2003 tarihli faks mesajında belirtilen 5 -15 Ekim 2003 tarihi 1050 olduğu görülmektedir. Bunun yanısıra, teşebbüsler arasındaki son yazışmanın da 3.9.2003 tarihini taşımakta olduğu göz önüne alındığında, söz konusu anlaşmanın bu dö nemde bozulmuş olduğunu düşünmek yanlış olmayacaktır. Dolayısıyla, Göltaş ın söz konusu ihracat bağlantısı, teşebbüsün bu tarihten sonra Özgür Çimento ya mal vermeme yönündeki eylemini açıklamamaktadır. Teşebbüs tarafından, 2003 yılının Eylül, Ekim, Kası m aylarına denk gelen dönemde klinker kapasite kullanım oranı % ( ) civarında iken; 2004 yılının ikinci çeyreğine denk gelen dönemde kapasite kullanım oranının % ( ) lere kadar çıkmasına rağmen, stok miktarının yetersiz olması sebebiyle, başka 1060 teşebbüslerde n klinker satın alma yoluna gidildiği vurgulanmaktadır. Rekabet Kurulu tarafından, Göltaş hakkında Özgür Çimento ya klinker temin edilmesine yönelik olarak alınmış olan tedbir kararı ile piyasalarda suni bir ortam yaratılmış olduğu iddia edilerek, piyasada ki hareketlilik karşısında mevcut stoklarının yetersiz kalması sebebiyle 18 -21 Nisan 2004 tarihleri arasında Göltaş ın Set Afyon Çimento dan klinker almak zorunda kalmış olmasının söz konusu durumun kanıtı olduğu öne sürülmektedir. Öncelikle Göltaş ın baş ka bir teşebbüsten klinker alma zorunluluğunun, tedbir kararının yürütmesinin durdurulmuş olduğu dönemden sonraki bir dönemde 1070 ve sadece 4 günlük bir süre için söz konusu olduğu belirtilmelidir. Tedbir kararının alındığı 2003 yılının Ekim ayından, söz konus u kararın yürütmesinin durdurulduğu 2004 yılı Mart ayına kadar, teşebbüs başka teşebbüslerden klinker almak durumunda kalmamış olup, tedbir kararıyla suni bir ortam yaratılmış olduğu iddiası yersizdir. 2004 yılının ikinci yarısında % ( ) kapasiteyle çalışıl mış olmasına rağmen stokların yetersiz kalmasının ise; söz konusu talep artışının teşebbüs tarafından öngörülememiş olması ve önceki dönemlerde daha düşük kapasiteyle çalışılmış olmasından kaynaklanması muhtemeldir. Tedbir kararının uygulanmakta olduğu Eki m 2003 - Mart 2004 dönemi ve sonrasındaki klinker stok miktarlarına ilişkin tabloya aşağıda yer 1080 verilmektedir: 07-76/908 -346 29 Tablo 17 - Göltaş Ekim 2003 -Mart 2004 Dönemi Klinker Stok Miktarları AYLAR STOK MİKTARI Ekim 2003 ( .) Kasım 2003 ( .) Aralık 2003 ( .) Ocak 2004 ( .) Şubat 2004 ( .) Mart 2004 ( .) Nisan 2004 ( .) Mayıs 2004 ( .) Haziran 2004 ( .) Temmuz 2004 ( .) Yukarıda yer verilen tablodan da görüleceği üzere, Göltaş ın klinker stok 1090 miktarının yetersiz kalmasının tedbir kararıyla bir ilgisi bulunmadığı, söz konusu tedbir kararının yürütmesinin durdurulduğu Mart 2004 tarihinden sonra Göltaş ın stoklarındaki nisbi düşüşten anlaşılmaktadır. Göltaş tarafından Ado Çimento ya klinker verilmemesi hususuna ilişkin olarak ise; Ado Çimento nun Göltaş tan klinker satın almamasının kendi tercihi olduğu öne sürülmektedir. Oysa, Ado Çimento nun 12.11.2003 tarihinde Göltaş tan 2004 yılı için klinker talebinde bulunmasının yanı sıra, Ado Çimento yetkililerinin ithalata yönelme 1100 sebeplerinin Denizli Çimento ve Göltaş ın kendilerine klinker sağlamaması olduğuna ilişkin açıklamaları da dikkate alındığında, Ado Çimento nun ithalata yönelmesinin kendi tercihi olduğu iddiasının gerçekçi olmadığı anlaşılmaktadır. Teşebbüs savunmalarında ayrıca, yerinde inceleme sırasında sunulan yetki belgelerinin ilgili ürün pazarı, coğrafi pazar ve soruşturma konusu ile sınırlı olması gerekirken, bu belgelerin hiçbir sınırlama içermediğini ifade etmektedir. 4054 sayılı Kanun un 15. maddesinin son fıkrasında yer alan düzenleme 1110 ...Uzmanlar yerinde incelemeye giderken konusunu, amacını ve yanlış bilgi verilmesi halinde idari para cezası uygulanacağını gösteren bir yetki belgesi bulundururlar . şeklinde olup, yetki belgesinde incelemenin konusu, amacı ve yanlış bilgi verilmesi hal inde idari para cezası uygulanacağı hususlarının bulunması gerektiği belirlenmiştir. İlgili ürün ve coğrafi pazarın belirtilmesi gereğinden bahsedilmemiştir. Yerinde incelemelerde sunulan yetki belgelerinde yer alan ifadeler, incelemenin konu, amaç ve para cezalarına ilişkin açıklayıcı bilgilerin bulunması nedeniyle yeterli görülmüştür. I.3.1.5.2. Denizli Çimento 1120 Teşebbüs, klinker ve çimento kapasite, stok, ihracat miktarı vs. gibi rakamları içeren tablolardaki rakamlara itiraz etmemekle beraber, bu tablo larla iddialar arasında bir bağ bulunmadığını, örneğin Raporda, "Denizli Çimento'da stok varken klinker talebinin karşılanmasının sıkıntı yaratmayacağı" şeklinde ifade edilen görüşe katılmadığını; Denizli Çimento'nun klinker üretim kapasitesinin, 07-76/908 -346 30 asıl ürü n olan çimento için gerekli rezervi sağlama hedefine yönelik olup, ana amacın klinker satışı olmadığını; çimento üreten bir teşebbüsün çimento üretiminde aksaklık yaşanmaması bakımından çimento üretimi için asgari bir aylık klinker stoku bulundurmak zorund a olduğunu; bu stok miktarının da 1130 asgari 100 bin ton civarında bir miktara karşılık geldiğini; bu emniyetli rezervin stokta bulunmasının teşebbüsün zaten kendi doğal ihtiyacı olduğunu ifade etmektedir. Değerlendirmeye esas olan veriler, Denizli Çimento n un klinker ve çimento kapasite, stok, ihracat miktar ve fiyatları vs. gibi rakamlarıdır. Söz konusu verilerden hareketle, Denizli Çimento nun klinker satmamasının rasyonel bir gerekçesinin olup olmadığına ilişkin olarak klinker satabilecek durumda olduğu t espit edilmiş; daha sonra ise öğütme tesislerine klinker satışının ve ihracatın karlılığı sorgulanarak mal vermemenin rasyonel ve ekonomik bir 1140 gerekçesinin bulunmadığı anlaşılmıştır. Bu durumun, Denizli Çimento ve Göltaş ın öğütme tesislerine klinker satış larını kısarak/durdurarak çimento ve hazır beton pazarlarında rakibi konumunda olan öğütme tesislerinin faaliyetlerini zorlaştırmaya çalışmaları dışında bir açıklaması kalmamıştır. Denizli Çimento savunmalarında, bu durumun aksini ispatlayamamıştır. Ayrıc a, 100 bin tonluk stok miktarı, soruşturma tarafları teşebbüsler tarafından da çok nadiren bulundurulan bir miktardır. Zira stok bulundurma maliyeti ve stokların teşebbüse maliyeti göz önünde bulundurulduğunda, fazla stok bulundurmanın dezavantajı daha iyi anlaşılacaktır. 1150 Teşebbüs savunmalarında, Denizli Çimento nun 2003 yılından itibaren Ado Çimento'ya klinker satışı yapmayarak Ado Çimento'yu piyasadan çekilmeye zorlama amacıyla gerçekleştirildiği iddiasının varit olmadığı; iddianın doğru olması durumunda Ado Çimento'ya 2003 yılından önce de klinker satışı yapılmamış olmasının gerekeceği; oysa karşılıklı ticari ilişkilerin sağlandığı ve şartların uygun olduğu her dönemde Ado'ya klinker satıldığı; 2003 yılında böyle bir ilişkinin olmamasının nedeninin, Ado' nun 2002 yılında aldığı klinker bedelini uygun vade sağlandığı halde, 2003 yılı ortalarına kadar ancak ödeyebildiği; taraflar arasında vade fiyat gibi konularda tam bir uyum 1160 sağlanmadığı için 2003 yılında mal alışverişinin olmadığı ifade edilmektedir. Ado Çimento'ya klinker satışı yapılmaması daha önceki yılları kapsamamakla birlikte, bu durum, Denizli Çimento ve Göltaş'ın uyumlu eylem ile son dönemlerde uygulamaya koydukları yeni bir strateji olarak değerlendirilmektedir. Yani daha önceki dönemlerde mal verilmiş olması, hali hazırda aynı rekabetçi yapının korunmakta olduğunun garantisi değildir. Denizli Çimento'nun uzun bir dönem gerek fason üretim anlaşmaları, gerekse mevcut klinker ticareti şeklinde Ado Çimento ile gerçekleştirdiği ticaretin 1170 birden ke silmesi ekonomik gerekçelerle açıklanamamaktadır. İddia edilen Ado Çimento'dan tahsilatta yaşanan güçlüklere ilişkin belgeler, Ek Görüş te teşebbüsten istenmiş, ancak teşebbüs tahsilatta sorun yaşanması durumunda düzenlenen noter ihtarnamesi gibi belgeler yerine, sadece Ado Çimento nun 2002 yılında aldığı çimento bedelini 2003 yılı ortalarına kadar ödediğini gösteren Ado Çimento nun ödeme planını içeren faks mesajını göndermiştir. 07-76/908 -346 31 Söz konusu belgeler, ödeme koşullarına ilişkin bir anlaşmazlıktan ziyade, iki teşebbüsün üzerinde mutabık kaldıkları bir ödeme planını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, Ado Çimento nun vade tarihinden birkaç günlük gecikmelerle ödeme yaptığı görülmekle birlikte, söz konusu gecikmelerin Ado Çimento ya 1180 klinker satışına son verilm esini gerektirecek boyutlarda olduğu şüphelidir. I.3.1.5.3. Çimsa Teşebbüs, yaptığı savunmalarda; Antalya çimento ve hazır beton pazarındaki payının sürekli azalan bir trend izlemesi ve söz konusu pazarda son derece küçük bir oyuncu olması itibarıyla, so ruşturma kapsamındaki diğer teşebbüslerle aynı kefeye konulmasının yanlış olduğunu ifade etmektedir. Soruşturma, Antalya Bölgesi ne ekonomik olarak klinker satan/satma 1190 kapasitesine sahip olan teşebbüsler hakkında açılmıştır. Çimsa ve diğer teşebbüslerin pazardaki konumu, değerlendirme yapılırken dikkate alınmıştır. Ayrıca değerlendirme yapılırken, Çimsa nın Antalya Limanı ndaki tesisini Denizli Çimento ya kiralaması, Antalya daki hazır beton tesisleri için gerekli olan çimentoyu, bölgedeki çimento fabrika larından temin etmesi dikkate alınmıştır. Ancak, mevcut haliyle kendi çimentosunu kullanmasa dahi, Çimsa nın Antalya hazır beton pazarında faaliyet gösteriyor olması, Özgür Çimento nun söz konusu pazarda Çimsa nın rakibi konumunda bulunduğu da bir gerçekti r. 1200 Teşebbüsün yaptığı savunmada; 2003 yılında beyaz klinker ve beyaz çimentoya talebin artması nedeniyle, ( .) tarihinde II. üretim hattında gri klinker üretiminin durdurularak, ( .) tarihine kadar beyaz klinker üretimine geçildiği ifade edilmiştir. Bu durum, Tablo 14 te Çimsa nın beyaz klinker kapasite kullanım oranının % 138 olmasını da açıklamaktadır. Zira, ( .) nın gönderdiği veriler ile 22. dipnotta yer alan ( TİCARİ SIR .) varsayımı düzeltilmiştir. Dolayısıyla gri klinker kapasite kullanım oranının % ( ) görünmesine rağmen, aslında söz konusu hattın beyaz klinker üretmesi nedeniyle, kapasite kullanım oranının artırılması suretiyle gri klinker üretiminin artırılmasının mümkün olmadığı anlaşılmıştır. 1210 Bunun yanı sıra, gri klinker stoklarının Nisan dan itibaren iç piyasanın canlanacağı ve ikinci tesisin uzun süre beyaz çimento üretimine bağlı kalacağı dikkate alındığında, Çimsa nın ihtiyacını bile karşılayacağı şüpheli bir stok olduğu belirtilerek, takip eden aylarda stokların hızla eridiği ( ( .), ( .) aylarında gri klinker stoku ( .) ton, Eylül ayında ( .) ton) ve Çimsa nın 2003 yılında gerek iç gerekse dış klinker satışlarını azaltmasına rağmen ihtiyacı olan gri klinkeri karşılayamayıp, dışarıdan satın aldığı ifade edilmektedir. Fiyatlar açısından iç piyasaya yapılan satışların daha karlı olduğuna ilişkin değerlendirmeye yönelik olarak, Çimsa nın gri klinker satışını 1220 ( ..) gibi stratejik nedenlerle gerçekleştirdiği ve fiyat unsurunun ikinci planda kaldığı ifade edilmektedir. Savunmada yer verilen bir diğer husus ise, Çimsa nın gri klinker alış -satışına ilişkindir. ( .) nın, 2003 yılında Kayseri deki öğütme tesisine ve ekonomik birlik içerisinde yer aldığı ( .) San. Tic. A.Ş. nin gri kinker 07-76/908 -346 32 ihtiyacına yönelik ( .) ton gri klinker satışına rağmen, ( .) ton gri klinker satın aldığı ifade edilmiştir. Dolayısıyla, Çimsa nın Özgür Çimento nun klinker taleplerini karşılamalarının mümkün olmadığı anlaşılmıştır. 1230 Savunmada gönderilen 2003 yılı kapasite kullanım oranları, klin ker alış -satış miktarları, aylık stok miktarları incelendiğinde, teşebbüsün stoklarının özellikle yaz aylarında aşırı düştüğü, klinker alışlarının satışlardan daha fazla olduğu, daha çok klinker alıcısı konumunda bulunduğu görülmüştür. Böyle bir durumda, k linker alıcısı konumuna gelen bir şirketin, özellikle de stoklarındaki aşırı düşüş nedeniyle, taahhütlerini yerine getirememe pahasına klinker satmasını beklemek akılcı olmayacaktır. Bu durumda, ihracat -yurt içi satışların karlılıklarının karşılaştırılması da anlamsız hale gelmektedir. Teşebbüsün savunmalarına ilişkin olarak yukarıda yer verilen bilgi ve 1240 değerlendirmeler ışığında, savunmalarda belirtilen hususların, Özgür Çimento nun klinker talebinin yapıldığı dönemde, Çimsa nın klinker satışı yapabilece k durumda olmadığını, dolayısıyla 2003 yılına ait uyumlu eylem şeklindeki rekabet ihlaline katılmadığını ortaya koyduğu sonucuna ulaşılmıştır. I.3.1.5.4. Batı Grubu Teşebbüs savunmalarında, Batıçim'e ait olan Çavdır Öğütme ve Paketleme Tesisi ile Batısök e'nin merkezlerinin soruşturma konusu Antalya -Merkez'e uzak mesafede bulundukları ve buradan klinkerin taşınmasının ekonomik 1250 bulunmadığı; netice itibari ile bu soruşturma kapsamında Antalya -Merkez klinker pazarında herhangi bir faaliyeti olmayan Batıçim'in eylemlerinin, ekonomik ve rasyonel gerçeklerle açıklanabilen; borçlar hukukundaki "sözleşme serbestisi" ve serbest piyasa ekonomisindeki "teşebbüslerin serbestçe karar alabilmesi" ilkelerinin bir yansıması olan ve ayrıca tamamen bağımsız olarak belirlenen süregelen şirket politikalarına uygun alınmış tek taraflı kararların sonucu olduğu; Batıçim'in piyasadaki diğer şirketler ile hareketlerini bilinçli olarak aynı yöne yöneltme iradesinin bulunmadığı, tüm faaliyetlerini kendi bağımsız kararları ile yönlendi rdiği, Özgür Çimento tarafından yapılan ürün taleplerine bugüne kadar izlenen şirket politikası 1260 sonucu farklı bir yanıtın verilmediği, müvekkilin bugüne kadar gerek şikayetçi Özgür Çimento'ya, gerekse Ado Çimento'ya hiçbir şekilde klinker satmadığı; ( .TİCARİ SIR ) ; şirket eylemlerinin, 4054 sayılı Kanun'un 4. maddesine uygun olarak ekonomik ve rasyonel gerekçeler ile açıklanabileceğinin açıkça tespit edileceği; söz konusu klinker talebinin ihracat bağlantıları dolayısıyla reddedildiği ve bu gerekçe nin rasyonel ve diğer teşebbüslerin benzer davranışlarından tamamen farklı ekonomik dayanakları olan tek yanlı verilmiş bir karar ile ortaya çıktığı; söz konusu ürün talebine ilişkin cevabın paralel davranış olarak nitelendirilemeyeceği belirtilmektedir. 1270 Batı Grubu, Çavdır da bulunan öğütme ve paketleme tesisleri aracılığıyla bölgeye çimento satışının olması ve Antalya piyasasına olan klinker satma potansiyeli ve bu doğrultuda kendine yapılan klinker talebini karşılamaması doğrultusunda soruşturmaya dahil edilmiştir. 07-76/908 -346 33 Batıçim'in Antalya pazarına klinker satış potansiyeli bulunmakla birlikte, bölgeye daha önce klinker satışı yapmadığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla, 2003 yılında öğütme tesislerine klinker satmayarak, davranışlarında bir değişiklik gerçekle ştirmemiştir. Ayrıca, Antalya çimento pazarındaki payının çok düşük olması ve hazır beton pazarında faaliyetinin bulunmaması da dikkate 1280 alındığında; Batı Grubu nun, Antalya daki öğütme tesislerine klinker satmayarak, çimento ve hazır beton pazarlarındaki f aaliyetlerini zorlaştırmaya yönelik uyumlu eyleme katılmadığı sonucuna ulaşılmıştır. I.3.2. Uyumlu Eyleme İşaret Eden Diğer Göstergeler Önceki bölümde detaylı olarak yer verilen, çimento ve hazır beton pazarlarında rakibi konumunda olan öğütme tesislerin e klinker vermeyerek faaliyetlerini zorlaştırmaya çalıştıkları iddiasına ilişkin olarak öncelikle, bölgeye klinker satan teşebbüslerin mal vermeyi reddetmelerinin sebebine ilişkin 1290 olarak, teşebbüslerden Göltaş, Denizli Çimento ve Batı Grubu nun söz konusu talebi karşılayacak durumda oldukları, Çimsa nın mal verebilecek durumda olmadığı tespiti yapılmıştır. Bu durumda, klinker satabilecek teşebbüslerin, satış yapmama kararının bireysel veya rakiplerle koordineli olarak verilmiş olması önem kazanmaktadır. Soruşturma sürecinde yapılan yerinde incelemelerde, ilgili teşebbüsler arasında anlaşmanın varlığını gösterecek deliller bulunamamıştır. Ancak, anlaşma ispatlanamamakla birlikte, konuya ilişkin olarak uyumlu eylem karinesinin getirilebilecektir. 1300 Uyumlu ey lem karinesi, 4054 sayılı Kanun un 4. maddesinde ifade edildiği şekliyle, bir anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin veya arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin, rekabetin engellendiği, bozulduğu kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi durumunda kullanılabilecek bir kavramdır. Bir başka ifadeyle bir teşebbüs, diğer teşebbüslerle birlikte, normal piyasa koşulları altında kendi çıkarı için doğru olan bir hareketi yapmıyorsa ya da örneğin, fiyat gibi bazı parametrelerin hareketleri normal koşullarda olması beklenenden farklılıklar gösteriyorsa, söz konusu pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin 1310 uyumlu eylem yoluyla, anılan Kanun un 4. maddesini ihlal ettiği söylenebilir. Uyumlu eyl em suçlamasıyla karşılaşan teşebbüsler, aksini ispatlayarak bu sorumluluktan kurtulabilir. Uyumlu eylem karinesi, yukarıda da açıklandığı üzere ilgili pazar yapısının, rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzemesi durumund a kullanılabilmektedir. Yani bir pazarda normal şartlarda ya da pazarın olması gerektiği gibi doğal işleyişi içerisinde teşebbüslerden beklenen davranışlar gözlenmiyorsa, o pazarda suni bir takım oluşumların varlığından söz etmek gerekir. 1320 07-76/908 -346 34 Bu bağlamda Antalya pazarının klinker ithalat ihracat değerleri, söz konusu suni oluşumlara işaret eder niteliktedir22. Tablo 18 - Göltaş - İhracat Miktarları (Ton) 2000 2001 2002 2003 2004 (5 ay) T. Çimento ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Klinker ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Toplam ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Tablo 19 - Denizli Çimento - İhracat Miktarları (Ton) 2000 2001 2002 2003 2004 (5 ay) T. Çimento ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) D. Çimento ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Klinker ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Toplam ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Tablo 20 - Özgür Çimento ve Ado Çimento Klinker İthalatı (Ton) 2000 2001 2002 2003 2004 (5 ay) Özgür Çimento ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) Ado Çimento ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) 1330 Yukarıdaki tablolardan görüleceği üzere, Antalya Limanı ndan 2003 yıl ı içerisinde Denizli ve Göltaş tarafından toplam ( ) ton klinker ihracatı gerçekleştirilmiştir. Öte yandan, söz konusu dönemde Özgür Çimento ve Ado Çimento aynı limandan toplam ( ) ton klinker ithalatı yapmıştır23. Yani, aynı limandan ( ) tondan fazla kl inker yurtdışına satılırken, yine aynı limandan ( ) tona yakın klinker yurtdışından satın alınmıştır. Böyle bir durumu normal koşullarda açıklayacak bir takım nedenler olmalıdır. Bir başka ifadeyle, Özgür Çimento ve Ado Çimento nun, bölgelerinden klinker almaktansa ithalat yapmalarını gerektirecek bazı nedenleri bulunmalıdır. Bu nedenlerin ne olabilecekleri sorusuna gelen ilk cevap fiyattır. Eğer ithalat, yurt 1340 içi alıma göre daha hesaplıysa ithalat yapılması mantıklı olabilir. Bu bağlamda, söz konusu ithal atçı firmaların ithalat fiyatlarıyla yurt içi fiyatlarının karşılaştırması aşağıdaki gibidir: Tablo 21 - Özgür Çimento 2003 Yılı Klinker İthalat Yurt İçi Alış Bilgileri İthalat Miktarı (Ton) Ortalama Maliyet ($/Ton)24 Yurt İçi Alışlar (Ton) Ortalama Mali yet ($/Ton)25 ( ) ( ) ( ) ( ) 22 Özgür Çimento dan ve Ado Çimento dan alınan 2003 yılı klinker ithalat bilgisiyle, Ortadoğu Liman İşletmesi nin söz konusu şirketlerin ithalat miktarına ilişkin gönderdiği bilgi birbirinden farklıdır. 23 2000 -2002 ar asındaki üç yıllık dönemde ise ithalat miktarı çok düşük seviyelerde gerçekleşmiştir 24 Bu maliyet hesaplamasında bir ton klinkerin FOB fiyatı ( ) $, navlun bedeli 10 $ ve diğer masraflar da (yükleme -boşaltma, liman giderleri, vs.) 5 $ olarak alınmıştır. 25 Özgür Çimento nun Göltaş tan olan klinker alış fiyatı ton başına ( ) $, nakliye ve diğer giderler ise 7 $ olarak kabul edilmiştir. 07-76/908 -346 35 Tablo 22 - Ado Çimento 2003 Yılı Klinker İthalat Yurt İçi Alış Bilgileri İthalat Miktarı (Ton) Ortalama Maliyet ($/Ton)26 Yurt İçi Alışlar (Ton) Ortalama Maliyet ($/Ton) ( ) ( ) ( ) ( ) 1350 Bu bilgilerden de görülece ği üzere, ithalat yapan şirketler açısından, ithalatın yurt içi temine göre fiyat avantajı bulunmadığı, hatta daha pahalı olduğu söylenebilir. Ayrıca, dış ticaretin taşıdığı riskler de bu karşılaştırmada göz önüne alınmalıdır. Yukarıdaki soruya verilebil ecek ikinci yanıt ise, ithal klinkerin daha kaliteli olabileceği yönündedir. Ancak klinker kalitesinin, çimento üretiminde belirleyici olduğu söylenemez. Söz konusu klinkerden üretilecek olan çimentonun kalitesi önemli olup, çimentonun belirli standartlara uygunluğu gerekmektedir. Nitekim, TSE son üç yıldır ithal edilen klinker için her parti sevk ıyatta standart 1360 kontrolü yapılması uygulamasından vazgeçmiştir. Bunun yerine bir yıl geçerli olan muafiyet belgeleri vermektedir. İhracat yapan şirketler açısın dan bakıldığında, söz konusu teşebbüslerin yurt içi satışlara göre çok daha fazla risk içeren ihracata yönelmelerini gerektirecek bazı nedenleri olmalıdır. İthalatçı teşebbüsler tarafından yapılan değerlendirmeye benzer bir şekilde, ihracatın yurt içi satı şlara göre daha karlı olması, bu durumun sebebi olabilecek niteliktedir. Ancak, fiyat karşılaştırması yapıldığında, ihracat yoluyla elde edilen gelirin, yurt içi satışa göre oldukça düşük olduğu anlaşılmaktadır. Bu kapsamda, ilgili fiyatlara ilişkin özet b ilgi 1370 aşağıdaki şekildedir : Tablo 23 - Göltaş 2003 Yılı Klinker İhracat Yurt İçi Satış Bilgileri İhracat Miktarı (Ton) Ortalama Kazanç ($/Ton)27 Yurt İçi Satışlar (Ton) Ortalama Kazanç ($/Ton) ( ) ( ) ( ) ( ) Tablo 24 - Denizli Çimento 2003 Yılı Kli nker İhracat Yurt İçi Satış Bilgileri İhracat Miktarı (Ton) Ortalama Kazanç ($/Ton)28 Yurt İçi Satışlar (Ton) Ortalama Kazanç ($/Ton) ( ) ( ) ( ) ( ) İhracat yurt içi satışlar bilgilerinden de anlaşılacağı üzere, Denizli Çimento ve Göltaş için, klinkerin yurt içinde satışını yapmak, ihracata göre hem çok daha kazançlı, hem de daha az risklidir. Örneğin Göltaş, 2003 yılında ihracatını yaptığı ( ) ton klinkeri, başta Özgür Çimento ve Ado Çimento 1380 26 Bu maliyet hesaplamasında bir ton klinkerin FOB fiyatı ( ) $ (ithal limanında), navlun bedeli 10 $ ve diğer masrafla r da (yükleme -boşaltma, liman giderleri, vs.) 5 $ olarak alınmıştır. 27 Bu maliyet hesaplamasında bir ton klinkerin FOB fiyatı, Göltaş ın 2003 yılı ortalaması olan ( ) $ (Antalya limanında), nakliye bedeli (Isparta Antalya) ve diğer masraflar 7 $ olar ak alınmıştır. Bu itibarla Göltaş ın bir ton klinkerin ihracatıyla oluşan net kazancı yaklaşık ( ) $ civarındadır. 28 Denizli Çimento nun 2003 yılı klinker ihracatının ağırlıklı ortalama ton fiyatı FOB olarak ( ) $ dır. Şirketin gönderdiği bilgilere g öre ihracata ilişkin diğer maliyetlerin toplamı ise (Denizli Antalya nakliye, yükleme, gümrükleme ve gözetim) ton başına 7,69 $ a gelmektedir. Bu itibarla şirketin klinker ihracatından kaynaklanan ortalama kazancı ( ) $ seviyesindedir. 07-76/908 -346 36 olmak üzere yurt içi pazarlarda değerlendirseydi, ya klaşık ( ) $ daha fazla kazanç sağlayabilirdi29. Benzer şekilde Denizli Çimento da, bu yolla yaklaşık ( ) $ bin daha fazla kazanabilirdi. Dolayısıyla, rasyonel bir seçim yapılması durumunda, ihracat yerine yurt içi pazarlara satış yapılmasının daha muhtem el olduğu anlaşılmaktadır. Şirketlerin, yakın bölgelerden temin imkanı varken, fazladan bir takım risklere katlanarak ve daha fazla bedel ödeyerek ithalat yapmasının makul olmadığı görülmektedir. Ado Çimento ve Özgür Çimento nun ithalat yapmasının altında , diğer bölümlerde de açıklandığı üzere, yurt içi teminin mümkün olmaması 1390 yatmaktadır. Yine benzer şekilde Denizli Çimento ve Göltaş ın, ihracattan daha karlı olmasına rağmen, Ado Çimento ve Özgür Çimento ya klinker satmaktan kaçınmasının altında yatan ned enin de, klinker sağlayıcılarının arasındaki bir uyumlu eylem neticesinde, söz konusu teşebbüslerin, özellikle çimento pazarında rekabetçi davranışlar gösteren Ado Çimento ve Özgür Çimento yu zor durumda bırakarak, çimento ve hazır beton pazarı dışına çıkarma isteği bulunmaktadır. Soruşturma döneminde, Özgür Çimento nun, Göltaş ın kurulu bulunduğu Isparta ya çimento satması sonucu yaşananlar da bu durumu doğrulamaktadır. 1400 Yukarıda açıklandığı üzere; Göltaş ve Denizli Çimento arasında gerçekleştirilen uyuml u eylem yoluyla, Özgür Çimento dan gelen klinker taleplerinin çeşitli bahanelerle karşılanmaktan kaçınıldığı tespit edilmiştir. Bu durumun sebebinin ise, bağımsız çimento ve hazır beton üreticisi öğütme tesislerinin çimento ve hazır beton pazarlarındaki re kabetçi etkileri olduğu anlaşılmıştır. Nitekim, Özgür Çimento nun Göltaş ın fabrika bölgesi olan Isparta ya çimento satması üzerine, Eylül 2003 tarihinde Göltaş ın Özgür Çimento ya klinker satışını durdurma noktasına getirmesine sebep olmuştur. Yurt içi kl inker teminine alternatif olan ithalat ise, en azından kısa vadede yurt içi temine birebir ikame değildir. 1410 Bu aşamada, bağımsız öğütme tesisi ve hazır betoncuların önemini vurgulamak yerinde olacaktır. Dikey entegre olmuş çimento üreticilerinin yanı sıra öğütme tesislerinin varlığının, Antalya gibi talebin yüksek olduğu bir bölgede pazar dengesinin oluşmasında oldukça yüksek rekabetçi etkisi bulunmaktadır. Ayrıca öğütme tesisleri, fiyatlar uygun olduğunda, Antalya yakınındaki diğer illere de (Isparta, B urdur, Denizli gibi) torbalı çimento satışı yaparak rekabetçi etkisini söz konusu bölgelerde de göstermektedirler. Bu durumun pazarda rekabeti artırması sonucunda, çimento üreticisi entegre tesisleri rahatsız etmesi ise doğaldır. Antalya Bölgesi ndeki çime nto ve hazır 1420 beton fiyatlarının, talebin oldukça yüksek olmasına rağmen, diğer bölgelerdeki fiyatlardan düşük olması, yukarıdaki değerlendirmeyi doğrular niteliktedir. 29 ( ) ton * ( ( ) $ - ( ) $) = ( .. ) $ 07-76/908 -346 37 I.3.2.2. Savunmalar ve Savunmalara İlişkin Değerlendirmeler I.3.2.2.1. Göltaş 1430 Göltaş, yurt içi satışların daha karlı olmasına rağmen yurt dışına klinker satışı yapmasını da uluslararası alandaki müşteri portföyünü kaybetmeme isteğinin bir neticesi olarak açıklamakta olup, Özgür Çimento ile teminat ve düzenli ödeme konularında yaşanmış olan sıkıntıların, bu türden sorunların söz konusu olmadığı yurtdışı bağlantıları daha da rasyonel bir hale getirdiği iddia edilmektedir. Göltaş ın, hem uluslararası alandaki müşteri portföyünü kaybetmemek açısından, hem de Özgür Çimento yla yaşanan temin at ve düzenli ödemelere 1440 ilişkin sıkıntılar sebebiyle, klinker ihracatının iç satışa nazaran daha rasyonel olduğu iddiası, Özgür Çimento ya yapılan klinker satışlarının 2003 yılı başlarından itibaren neden daha az rasyonel hale geldiği sorusunu akla getirme ktedir. Özgür Çimento yla yaşanan teminat ve düzenli ödemelere ilişkin sıkıntıların kanıtı olarak banka dekontu ya da ihtarname yazısı gibi daha güvenilir kaynaklar istenmiş ancak, söz konusu belgeler gönderilmemiştir. Teşebbüs tarafından gerek önaraştı rma gerekse soruşturma raporuna dayanak yapılan bilgi ve belgelerin eksik gönderildiği ve bu şekilde savunma hakkının ciddi şekilde kısıtlandığını öne sürülmektedir. 1450 Gerek önaraştırma, gerekse soruşturma sonrası gönderilen belgeler, iddiaların ortaya koy ulması bakımından yeterli bulunmaktadır. Ticari sır veya gizli bilgi niteliğinde olmayan tüm bilgi ve belegeler teşebbüse gönderilmiştir. I.3.2.2.2. Denizli Çimento Teşebbüs tarafından; iç piyasa yerine ihracat yoluyla satış yapılmasının nedenlerinin fa rklı olduğu; klinkerin çimentodan farklı olarak her zaman ticarete konu olan bir ürün olmadığı, fabrikanın ana hedefinin çimento üretimi 1460 için gerekli olan rezervi garanti edecek kapasite ile sınırlı bulunduğu; hiçbir çimento fabrikasının sırf satmak için k linker üretmeyeceği; ana üretimi için şart olan klinker rezervini elinde bulundurmaya yönelik üretim yapılacağı; ancak önceden öngöremediği bazı arızi durumlarda ihtiyaç fazlası stok oluştuğunda, klinkerin uzun süreli stoklanamaması nedeniyle bu stokları e ritmek amacıyla elden çıkarılacağı; böyle bir anda iç piyasadan talep yoksa doğal olarak ihracat yapılacağı; kaldı ki ihracatın, iddia edildiği gibi iç piyasadan daha az karlı olmadığı belirtilmektedir. Daha önceki dönemlerde Denizli Çimento'nun gerçekle ştirdiği klinker ticareti 1470 dikkate alındığında stok vb. açılardan bir sıkıntı içinde olmadığı söylenebilecektir. ( ..TİCARİ SIR ) Çimento ürününün sezonluk özelliği, uzun süre stoklanamaması da dikkate alındığında, çimento olarak satışı yapılamıyorsa klinker olarak satışın tercih edilmesi, kar maksimizasyonu amaçlı her şirketin uygulaması beklenen bir stratejidir. Ayrıca, Özgür Çimento ve Ado Çimento nun 2003 yılında değişik tarihlerde klinker talebinde bulundukları dikkate alındığında, iddia edilenin aksine, iç 07-76/908 -346 38 piyasada talebin bulunduğu, ancak Denizli Çimento nun ihracatı tercih ettiği görülmektedir. 1480 Diğer yandan ihracat/ithalat ile iç piyasa satış fiyatlarının karşılaştırılması sonucu ortaya çıkan tablo oldukça açıktır. Böyle bir durumda gerek öğüt me tesisleri, gerekse çimento fabrikaları açısından makul olan, iç piyasaya yönelmek iken; çimento fabrikalarının iç piyasadan gelen talepleri karşılamamalarının ve öğütme tesislerinin ithalat yapmak durumunda kalmalarının temelinde, Denizli Çimento ve Göl taş ın öğütme tesislerinin rekabetçi etkilerini ortadan kaldırmak amacıyla, uyumlu eylem halinde öğütme tesislerini pazar dışına çıkarmaya çalışmalarının yattığı sonucuna ulaşılmıştır. Teşebbüs tarafından, klinker ithalatının her zaman dezavantajlı ve sı kıntılı 1490 olmadığı; esasen, bir malın iç piyasadan temini ile ithalat yoluyla sağlanmasının tamamen teşebbüslerin tercihi olduğu iddia edilmektedir. Öğütme tesisleri açısından, nakliye riski (hava koşulları, gemi temini ve liman sorunları vb.), döviz kuru dalgalanmalarından kaynaklanan kur riski ile birlikte, uluslar arası yurt dışı klinker sağlayıcılarından istikrarlı olarak klinker ithal etmenin sıkıntılı olduğu gibi veriler düşünüldüğünde, yurt içinden temin yerine ithalata yönelten nedenlerin ekonomik g erekçeler olmadığı anlaşılmaktadır. Bu durum, yurt içi klinker tedarikçisi konumdaki teşebbüslerin ortak tutumundan kaynaklanmaktadır. 1500 Savunmalarda, daha önceki soruşturmalardaki iddiaların yaygın bir tüketici gurubunun (çimento, hazır beton kullanan in şaatçılar gibi) haklarının korunması amacına yönelik olmasına karşın, bu soruşturma ile aynı sektörde faaliyet gösteren iki teşebbüsün çıkarlarının korunmaya çalışıldığı da belirtilmektedir. Mevcut soruşturma, iki rakibin uyumlu eylem yoluyla pazardaki diğer rakipleri pazar dışına çıkarmaya çalışmasıyla ilgili olup, doğrudan öğütme tesislerinin çıkarını korumaya yönelik değildir. Ayrıca, bazı durumlarda, pazardaki bazı 1510 teşebbüslerin korunmasının, nihai anlamda rekabetin korunmasını sağladığı da bilinmekt edir. Diğer bir ifadeyle, piyasadaki rakipler korunarak, piyasanın rekabetçi yapısının korunması sağlanmakta ve böylece rekabetten kaynaklanan faydaların gerçekleşmesi beklenmektedir. J. GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK 4054 sayılı Kanun un 4. maddesinde, belirl i bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan 1520 teşebbüsler arası anlaşmaların hukuka aykırı ve yasak olduğu düzenlenmiştir. Bu hüküm, bütün teşebbüsler arası anlaşma, karar ve uyumlu eylemlere geniş bir şekilde uygulanmakta olup, temel amacı, her bir teşebbüsün kendi ticari politikalarını ve piyasadaki faaliyetlerini tek başına, diğerlerinden bağımsız olarak belirlemesidir. 07-76/908 -346 39 Rekabet Hukuku açısından fiyat tespitine yönelik anlaşmalar en ağır rekabete aykırılık halleri arasında değerlendirilmiş ve çok açık bir biçimde yasaklanmıştır. 1530 Bir anlaşmada, rekabeti sınırlama amacı açıksa, anlaşmanın kendisi veya en azından rekabeti boz ucu hükümleri, per se bir rekabet ihlali oluşturur. Bu durumda anlaşmanın rekabet üzerindeki etkilerinin incelenmesine gerek yoktur. Rekabeti bozucu nitelikte olan anlaşmalar, tarafların kendi bağımsız rekabetçi faaliyetlerini ortak çıkarlar adına gözden çıkardıkları bir yapısal çerçeve yaratır. Bu sebepten dolayı, sadece rekabete aykırı bir anlaşmaya taraf olmak, anlaşma etkilerini gerçekleştirmemiş olsa dahi yasaktır. Öte yandan, 4054 sayılı Kanun un 4. maddesinin gerekçesinde, Bu Kanunun amacı rekab etin korunması olduğuna göre, rekabeti engelleyici, kısıtlayıcı 1540 veya bozucu teşebbüsler arası anlaşma ve uygulamaların yasaklanması gerekir. Maddenin amacı bakımından anlaşma, hukuki şekil şartlarına uymasa bile tarafların kendilerini bağlı hissettikleri h er türlü uzlaşma ya da uyuşma anlamında kullanılmıştır. Anlaşmanın yazılı veya sözlü olmasının önemi yoktur. Teşebbüsler arasında bir anlaşmanın varlığı tespit edilemese bile teşebbüsler arasında kendi bağımsız davranışları yerine geçen bir koordinasyon ve ya pratik işbirliği sağlayan, doğrudan veya dolaylı ilişkiler de, eğer aynı sonucu doğuruyorsa, yasaklanmıştır. Böylece teşebbüslerin Kanuna karşı hile yolu ile rekabeti sınırlayıcı uygulamaları meşru göstermeleri engellenmek istenmiştir denilerek, anlaşm a kavramının, sözleşmelerden çok 1550 daha geniş bir irade birlikteliği niteliğinde olduğu açıklanmıştır. Sözleşme olmaksızın da rekabet ortamını bozan her türlü ilişkinin uygulamaya sokulması da anlaşma niteliğindedir. Ayrıca, rekabeti kısıtlayıcı, sınırlayıcı , ya da ortadan kaldırıcı etkileri nedeniyle, "centilmenlik anlaşmaları" ve "sözlü anlaşmalar" da 4054 sayılı Kanun un 4. maddesi kapsamında değerlendirilmektedir. Ayrıca, 4054 sayılı Kanun un 4. maddesinin son fıkrasında; Bir anlaşmanın varlığının ispat lanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin veya arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin, rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik 1560 göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde oldukl arına karine teşkil eder. Ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmak koşuluyla taraflardan her biri uyumlu eylemde bulunmadığını ispatlayarak sorumluluktan kurtulabilir. hükmü ye

• Rekabet Kurumu · D.2003 -3-148 (Muafiyet) Karar Sayısı : 05-7/63-28 K · K.05-7/63-28 Karar Tarihi : 3.2.2005 A. TOPLANTIYA K
• Rekabet Kurumu · D.2007 -2-6 (Devralma) Karar Sayısı : 07-27/252 -87 · K.07-27/252 -87 Karar Tarihi : 22.3.2007 A-TOPLANTIY
• Rekabet Kurumu · D.2008-4-263 (Devralma ) Karar Sayısı : 09-02/19-12 · K.09-02/19-12 Karar Tarihi : 14.1.2009 A. TOPLANTIYA
• Rekabet Kurumu · D.2009 -3-87 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-41/988 · K.09-41/988 -250 Karar Tarihi : 9.9.2009 A. TOPLANTI