1 REKABET KURUMU REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : D1/1/C.S. -00/7 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 01-04/21 -4 Karar Tarihi : 16.1.2001 A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU Üyeler : Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER B- RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Harun ULU C- ŞİKAYET EDEN: İhbar D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR Kütahya Porselen San. A.Ş
1 REKABET KURUMU REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : D1/1/C.S. -00/7 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 01-04/21 -4 Karar Tarihi : 16.1.2001 A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU Üyeler : Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER B- RAPORTÖRLER: Cengiz SOYSAL, Harun ULU C- ŞİKAYET EDEN: İhbar D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR Kütahya Porselen San. A.Ş. Atatürk Bulvarı 8 . Km. KÜTAHYA Heriş Seramik ve Turizm A.Ş. Atatürk Bulvarı 5. Km. KÜTAHYA E- DOSYA KONUSU: Kütahya Porselen San. A.Ş. ve Heriş Seramik ve Turizm A.Ş.'nin (Güral Porselen) hakim durumlarını kötüye kullanmak suretiyle 4054 sayılı Kanun'un 6 ncı maddesini ihlal ettikleri iddiası. F- İDDİALARIN ÖZETİ: Yapılan ihbarda özetle; - Kütahya Porselen ve Güral Porselen firmalarının Güral Ailesi nin kontrolü altında olduğu ve bu firmaların piyasada hakim konumda bulunduğu, - Daha önce pazarda yer alan İstanbul Porselen in if las ettirilerek pazardan çekilmesinin sağlandığı, eski İstanbul Porselen bayilerine Kütahya Porselen ve Güral Porselen ürünü almaları şartı konulduğu, - Ürün ithalinin durdurulduğu, - Pazara Porland Porselen adında yeni bir firmanın girdiği, ancak Porland Porselen den mal alanlara Kütahya Porselen ve Güral Porselen in mal vermeyi kestiği, İddialarında bulunulmuştur. G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 4.10.2000 tarih, 4133 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan 13.11.2000 tarih, D1/1/C.S. -00/7 sayılı İ lk İnceleme Raporu, 23.11.2000 tarih, 00 -46 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 4 ve 6 ncı maddelerinin ihlaline ilişkin bir soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un 40/1 2 REKABET KURUMU inci maddesi uyarınca 23.11.2000 tarih, 00 -46/491 -269 sayı ile önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca düzenlenen 10.1.2001 tarih, D1/1/C.S. -01/1 sayılı Önaraştırma Raporu 10.1.2001 tarih, REK.0.05.00.00/3 sayılı Başkanlık ön ergesi ile 01-04 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Kütahya Porselen A.Ş. ve Heriş Seramik ve Turizm A.Ş. hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığı, bununla birlikte, Kütahya Porselen A.Ş. ve Heriş Seramik ve Turizm A.Ş.'nin 2001 yılı ve sonrasına yönelik yaptığı ve/veya yapacağı dağıtım ve bayilik anlaşmaları gibi her türlü dikey anlaşmalarının ivedilikle Kurumumuza bildirilmesi gerektiği düşünülmektedir. İ- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 1. İlgili Pazar Seramik ürün leri kendi içinde dört alt pazara ayrılmaktadır. - Kaplama malzemeleri (yer ve duvar karoları), - Sağlık gereçleri, - Sofra ve süs eşyaları, - Teknik seramikler, Bu alt pazarların gerek talep ikamesi, gerekse arz ikamesi yönünden birbirlerinden tamamen ay rıldıkları görülmektedir. Bu kararın konusu, porselen mamülü sofra ve süs eşyaları pazarına ilişkindir. Porselen, kil ihtiva eden hammaddelerden üretilmiş ürünlerin oluşturduğu seramik grubunun bir elemanıdır. Porselen, %50 oranında porselen toprağı (kaoli n), %25 oranında kuartz ve %25 oranında da feldspattan üretilir. Hammaddelerin uygun işlenmesi, öğütülmesi, karıştırılması ve tekrarlanan pişirimlerde bütünleştirilmesiyle porselen ortaya çıkmaktadır. 1.1. Ürün Pazarı: Porselen sofra eşyası üreten üretici lerin ürün yelpazesine bakıldığında; yemek takımları, çay takımları, tabaklar, fincanlar, kaseler, vazolar, kül tabakları, demlikler, sütlükler, şekerlikler, tuzluk ve biberlikler, peçetelikler gibi ürünler göze çarpmaktadır. Bu ürünler ev kesimi (hane hal kına hitap eden) ve ikram kesimi (otel ve lokantalara hitap eden) şeklinde iki ayrı gruba ayrılabiliyor olsa da, her iki grubun aynı fabrikada ve aynı üretim prosedürü içinde üretiliyor olmasından dolayı sonsuz bir arz ikamesinin bulunduğu görülmektedir. B u nedenle, sofra eşyalarını ev kesimi ve ikram kesimi olarak iki ayrı ürün pazarına ayırma gibi bir durum söz konusu değildir. Porselenden üretilen ev eşyaları arasında süs eşyaları ve vitrifiye olarak adlandırılan tuvalet ve banyo malzemeleri de yer almak la birlikte, süs eşyaları ve vitrifiyenin üretim prosesinin porselen sofra eşyalarından tamamen ayrı olduğu, dolayısıyla bu ürünler arasında arz ya da talep ikamesinin söz konusu olmadığı görülmektedir. Porselen sofra eşyaları ile benzer tüketim amaçları i çin kullanılan ve dolayısıyla talep ikamesi açısından porselen ürünlere rakip olması söz konusu olabilecek olan ürünler şu şekilde sıralanabilir; 3 REKABET KURUMU - Camdan mamül sofra eşyaları, - Seramikten mamül sofra eşyaları, - Arcopaldan mamül sofra eşyaları, - Melamin den mamül sofra eşyaları, - Emayeden mamül sofra eşyaları, - Paslanmaz çelikten mamül sofra eşyaları, - Plastikten mamül sofra eşyaları, Paslanmaz çelikten mamül sofra eşyaları, daha çok tencere ve tava gibi pişirmeye yönelik ürünler olup, porselen ürünler le talep ikamesinin bulunması söz konusu değildir. Bu ürün gruplarından cam, melamin, emaye ve plastik sofra eşyalarının da gerek fiyatları, gerekse kullanım özellikleri açısından porselen sofra eşyalarını ikame edebilecek özelliklere sahip olmadığı görülm ektedir. Cam türü bir malzeme olan arcopal ise, yüksek derecede eritilen cam eriğinden pres veya üfleme yolu ile elde edilmektedir. Cam olduğu halde opaktır ve ışığı az geçirir. Porselenle benzer yönü, florik asit dışında hiçbir asitten etkilenmemesidir. Estetik açıdan porselen kadar cazip olmayan arcopal, yeni bir malzeme olduğu için porselen gibi çok eski bir geleneğe sahip değildir. Ayrıca arcopalin doğrudan ateşe konabilme özelliği mevcuttur. Porselen sofra eşyasının ise sıcak ocağın veya sobanın üstün e konması tavsiye edilmez. Genellikle porselen ürünler ısınma yavaş yavaş olduğu takdirde ısınmaya dayanabilirler. Ancak iyice ısındıktan sonraki soğumanın da yavaş yavaş olması gerekmektedir. Bu durum da, tüketicinin gözünde arcopal ve porselen sofra eşya ları arasında tercih farklılığını ortaya çıkaran bir özellik olmaktadır. Bütün bu bilgilerden, sıhhi, uzun ömürlü, kaliteli, gösterişli ve geleneksel olma özellikleri dikkate alındığında, porselen sofra eşyalarının ayrı bir ilgili ürün pazarı olarak kabul edilebileceği anlaşılmaktadır. 1.2. Coğrafi Pazar: Söz konusu ürünlerin, Türkiye nin bütün bölgelerine toptancılar vasıtasıyla dağıtımının yapıldığı dikkate alındığında, ilgili coğrafi pazar Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak alınmıştır. 2. Yapılan Tespitl er ve Hukuki Değerlendirme 2.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Teşebbüsler 2.1.1. Heriş Seramik ve Turizm A.Ş. (Güral Porselen) Heriş Seramik ve Turizm A.Ş. nin (Heriş A.Ş.), bünyesinde bulunan işletmeler aracılığıyla gerçekleştirdiği faaliyet alanları; pors elen sofra eşyası üretimi, sağlık gereçleri ve vitrifiye üretimi, tuğla ve kiremit üretimi ve turizm hizmetleri ve aquapark işletmeciliği şeklinde sıralanmaktadır. Heriş A.Ş. nin 2000 yılı itibarıyla ortaklık yapısının; Rıza GÜRAL %23,34, Nafi GÜRAL %31,12 , İsmet GÜRAL %31,12, Sevim OLGUN %6,62, Erol GÜRAL %7,78 şeklinde oluştuğu görülmektedir. 1999 yılında tüm faaliyetlerinden 21.995.462.906.702 TL. gelir elde eden Heriş A.Ş., porselen ürünlerini Güral Porselen markası altında pazarlamaktadır. Heriş A. Ş. nin porselen üretimi yapan 2 fabrikası bulunmakta olup, bu fabrikaların 4 REKABET KURUMU yıllar itibarıyla toplam üretim kapasiteleri, üretim miktarları ve kapasite kullanım oranlarına ilişkin bilgilere aşağıdaki tabloda yer verilmiştir: Yıllar Üretim Kapasitesi (Adet/ Yıl) Üretim Miktarı (Adet) Kapasite Kullanım Oranı (%) 1995 64.800.000 35.112.749 0,54 1996 64.800.000 48.319.464 0,75 1997 64.800.000 47.132.303 0,73 1998 64.800.000 49.337.730 0,76 1999 64.800.000 28.978.021 0,45 Heriş A.Ş. nin porselen satış cirol arı ise şu şekildedir: Yıllar Yurtiçi Satışlar(TL) Yurtdışı Satışlar(TL) Toplam Satışlar(TL) 1995 1.377.200.916.000 80.304.469.238 1.457.505.385.893 1996 2.868.746.711.130 267.621.186.799 3.136.367.897.929 1997 5.217.292.647.517 709.596.340. 785 5.926.888.988.302 1998 8.827.405.562.972 1.203.147.412.703 10.030.552.975.675 1999 12.323.573.337.052 2.021.728.749.083 14.345.302.086.135 2.1.2. Kütahya Porselen A.Ş. Hisseleri İstanbul Menkul Kıymetler Borsası na kote ettirilmiş olan Kütahya Porselen Sanayi A.Ş. nin porselen sofra ve süs eşyası, seramik kaplama malzemeleri ile karton oluklu mukavva ve ambalaj üretimi yapan üç işletmesi bulunmaktadır. Şirketin 1999 yılı itibarıyla ortaklık yapısının şu şekilde gerçekleştiği görülmektedir; Gürok T ur. A.Ş. %26,5, Rıza Güral %15,7, Nafi Güral %15,7, İsmet Güral %15,7, diğer %26,4. Kütahya Porselen A.Ş. nin %26.5 hissesine sahip olan Gürok Turizm ve Madencilik A.Ş., kömür üretimi ve pazarlaması konusunda etkinlik göstermekte olup, şirketin pay sahipl eri ve pay oranları incelendiğinde; Rıza Güral'ın %23,36, Nafi Güral'ın %31,16, İsmet Güral'ın %31,15, Erol Güral'ın %7,80 ve diğerlerinin %6,53 hissesi olduğu anlaşılmaktadır. Kütahya Porselen in porselen sofra eşyası üretim kapasitesi, üretim miktarı ve kapasite kullanım oranlarına, yıllar itibarıyla aşağıdaki tabloda yer verilmiştir: Yıllar Kurulu Kapasite (Parça) Üretim Miktarı (Parça) Kapasite Kullanım Oranı (%) 1994 23.000.000 21.137.190 0,92 1995 23.000.000 23.322.790 1,01 1996 23.000.000 24.955. 329 1,09 1997 23.000.000 17.302.564 0,75 1998 23.000.000 17.484.668 0,76 1999 23.000.000 19.571.156 0,85 Kütahya Porselen in porselen satışlarından elde ettiği ciro, yıllar itibarıyla şu şekilde gerçekleşmiştir: 5 REKABET KURUMU Yıllar Yurtiçi Satış(TL) Yurtdışı Satış (TL) Toplam Ciro(TL) 1994 576.047.212.000 34.244.053.000 610.291.265.000 1995 1.135.446.407.000 94.797.469.000 1.230.243.876.000 1996 1.844.220.929.000 135.808.495.000 1.980.029.424.000 1997 3.222.129.848.000 514.388.122.000 3.736.517.970.00 0 1998 4.165.347.110.000 1.382.919.000.000 5.548.266.110.000 1999 7.027.188.917.000 1.805.973.255.000 8.833.162.172.000 2.2. Yerinde İncelemede Elde Edilen Belgeler 2.2.1. 2000 Yılına ait Satış Sirküleri Güral Porselen de yapılan incelemeler sırasında şirketin 2000 yılına ait porselen satış genel sirküleri bulunmuş olmakla birlikte, şirket yetkilileri 2000 yılında hiç bir müşterinin si rküler imzalamadığını belirtmişlerdir. 101 no.lu porselen genel satış sirkülerinde, bayi olacak firmalar için özel koşullar ve prim sistemi getirilmemiş olup, tüm alıcılara %9 oranında iskonto uygulanacağı belirtilmektedir. 2000 yılına ait 102 no.lu, ev v e otel grubu porselenler için bağlantı yapacak bayilere sağlanan ek avantajlar satış sirkülerinde ise önceki yıllara ait sirkülerdeki hükümlere benzer maddeler bulunmaktadır. Söz konusu sirkülerde; fabrika ile bağlantı yapmış olan firmalara %9 oranında ba ğlantı/bayilik primi verileceği ve bu primin aylık bağlantının gerçekleştirildiği tarihte tahakkuk ettirileceği, yıllık bağlantı yapanlara ve bağlantısını üçer aylık devreler içinde eşit olarak veya herhangi bir aydaki eksiğini üç aylık dönem sonunda tamam laması koşulu ile gerçekleştiren ve porselen grubu olarak sadece fabrikanın porselen ürünlerini satan bayilere; 330 takım ve üzeri 80 YT 42 alımlara %0 660 takım ve üzeri alımlara %5 1320 takım ve üzeri alımlar %7 2640 takım ve üzeri alımlara %9 oranında 'istikrar primi' verileceği ve bu primlerin 3., 6., 9. ve 12. ay sonlarında 3 aylık dilimler halinde tahakkuk ettirileceği belirtilmektedir. 2.2.2. 2001 Yılında Uygulanması Düşünülen Pazarlama Politikası Heriş A.Ş. de yapılan incelemeler sırasında elde edilen 2001 Yılı Porselen Dağıtım Kanalının Yeniden Organizasyonu başlıklı belgede, şirketin mevcut dağıtım sisteminin durumu ile bu sistemde yapılması düşünülen değişiklikler yer almaktadır. Aynı belgede yer alan ifadelere göre, Türkiye 6 bölgeye a yrılarak, her bölge için 1 firma (seçilmiş firma) belirlenecek ve seçilmiş firmalar belirlenen bölgelerde faaliyet göstereceklerdir. Ancak, seçilmiş firmalar belirlenen bölge dışına mal satarlarsa buradan kazanacakları primler toplanarak seçilmiş firmalar arasında toplam cirolarına göre pay edilecektir. Porselen satışı yapacak bayilerin (seçilmiş bayiler), seçilmiş firmalar ile fabrika tarafından belirleneceği yeni düzenlemede, fabrikanın ve seçilmiş firmaların bayilere, otellere, otel tedarikçilerine ve s üper marketlere uygulayacağı iskonto oranlanları da belirlenmiştir. 6 REKABET KURUMU Seçilmiş firmaların sadece bayilere satış yapması, perakendeciye satış yapmaması öngörülen yeni düzenlemede, söz konusu seçilmiş firmalarda fabrikadan maaş alan elemanlar bulundurulacağı ve bu elemanların fabrika ile seçilmiş firma arasında koordinasyonu sağlayacağı, tüm bu düzenlemelerle birlikte piyasada vade ve fiyat istikrarının büyük ölçüde sağlanacağı ifade edilmektedir. 2.3. 4054 Sayılı Kanun un 6 ncı Maddesi Kapsamında Değerl endirme 4054 sayılı Kanun un 6 ncı maddesi Bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da birlikte davranışlar ile kötüye ku llanması hukuka aykırı ve yasaktır. hükmünü içermektedir. Buradan da anlaşıldığı üzere, bir fiilin Kanun un 6 ncı maddesi kapsamında sayılması için gereken üç unsur bulunmaktadır bunlar; "teşebbüs olma", "hakim durumda olma" ve "kötüye kullanma". Güral Gr ubu nun porselen sofra eşyası üreten firmaları aracılığıyla yaptığı pazar faaliyetleri bu unsurlar açısından aşağıda değerlendirilmiştir. 2.3.1 Teşebbüs Olma Niteliği İhbar başvurusu neticesinde Kütahya Porselen ve Güral Porselen hakkında yapılan Önaraştır ma nın amacı, söz konusu teşebbüslerin hakim durumlarını kötüye kullanıp kullanmadığını tespit etmeye yöneliktir. Bu noktada, ayrı tüzel kişilikler olan Güral Porselen (Heriş A.Ş.) ve Kütahya Porselen A.Ş. nin aynı ekonomik birliğe ait olup olmadığı, başka bir deyişle söz konusu iki işletmenin bir teşebbüs olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceği önem kazanmaktadır. 4054 sayılı Kanun un 3 üncü maddesinde teşebbüs, Piyasada mal veya hizmet üreten, pazarlayan, satan gerçek ve tüzel kişilerle, bağımsız karar verebilen ve ekonomik bakımdan bir bütün teşkil eden birimleri şeklinde tanımlanmıştır. Bu tanımdan hareketle aynı ekonomik birliğe ait olan, yani kontrolün tek elden sağlandığı işletmelerin bir teşebbüs olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Ali Güral, Nafi Güral ve İsmet Güral (Güral Ailesi), Güral Porselen nin (Heriş A.Ş.) 1995 ve 1996 yıllarında %93,36, 1997 yılından itibaren de %85,58 oranında hissesini elinde bulundurmaktadırlar. Güral Ailesi, Kütahya Porselen A.Ş. nin 1995 yılında %45, 1996 yılında itibaren de %47.1 oranında hissesine doğrudan sahiplerdir. Kütahya Porselen in 1995 yılından itibaren %26,5 hissesine sahip olan Gürok Turizm ve Madencilik A.Ş. nin hisselerinin %85,67 si yine Güral Ailesi ne aittir. Buradan da, Güral Ailesi nin Kütahya Porselen A.Ş. nin hisselerinin %26,5 ine de dolaylı olarak sahip olduğu anlaşılmaktadır. Bu çerçevede, Güral Ailesi nin Kütahya Porselen deki toplam hisse oranı %73,6 ya yükselmektedir. Güral Ailesi nin Kütahya Porselen ve Güral Porselen in (Heri ş A.Ş.) doğrudan veya dolaylı olarak sermayelerinin yarısından fazlasına sahip olması, dolayısıyla söz konusu bu şirketlerin Güral Ailesi tarafından tek elden kontrol ediliyor olması nedeniyle, iki şirketin aynı ekonomik birlik içerisinde yer aldıkları gör ülmektedir. Bu nedenle 4054 sayılı Kanun un uygulanması bakımından Kütahya Porselen A.Ş. ve Güral Porselen in (Heriş A.Ş.) tek teşebbüs olarak değerlendirilmeleri gerekmektedir. 7 REKABET KURUMU 2.3.2. Güral Grubu nun Hakim Durumuna İlişkin Değerlendirme Kütahya Porselen piyasadaki en eski ve köklü porselen sofra eşyası üreticisidir. Güral Porselen ise 1980 li yılların sonunda üretime başlamıştır. 1980 li yılların diğer en büyük porselen üreticilerinden İstanbul Porselen ise 1992 yılında etkinliklerini durdurmuştur. Porlan d Porselen, İstanbul Porselen in makina parkını satın alarak 1993 yılında faaliyete geçmiştir. Diğer üretici Deniz Porselen ise sermaye sıkıntısı nedeniyle faaliyetlerini düzenli olarak devam ettirememiş ve en son 1999 yılında 1 Trilyon TL satış cirosu eld e ettikten sonra 2000 yılında üretimini tamamen durdurmuştur. Piyasanın diğer aktörleri ise seramik sofra eşyası üretimi yapan küçük kapasiteli işletmeler ve atölyelerdir. Seramik sofra eşyaları üretimine ilişkin yeterli ve açık veri bulunamamakla birlikte , seramik üreten atolyelerin seri üretim yapamamaları, yüksek miktarlarda üretim yapan büyük seramik firmalarının bulunmaması ve ayrıca seramik üreticilerinin daha çok süs eşyaları üretimine yönelmiş olmaları dikkate alındığında, Türkiye de üretilen serami k sofra eşyalarının, porselen üreticilerine ciddi bir rakip olamayacakları anlaşılmaktadır. Pazar payı şu aşamada tam olarak hesaplanamamakla birlikte, Güral Grubu nun pazar gücü hakkında genel bir tespit yapmak amacıyla, ilgili pazarın Güral Grubu nun yur tiçi satışlardan elde ettiği ciro, Gürallar ın en büyük rakibi Porland Porselen in cirosu ve ithalat tutarı olarak ele alınması halinde, Güral Grubu nun pazar payının 1996 yılında %85, 1997 yılında %84, 1998 yılında %72 ve 1999 yılında da %77 olduğu görülm ektedir. Kurulu kapasite açısından bakıldığında ise Güral Grubu nun üretim kapasitesinin en yakın rakibi olan Porland Porselen in 3,6 katı büyüklüğünde olduğu görülmektedir. (Gürallar ın kurulu kapasitesi: 87.800.000 parça/yıl, Porland ın kapasitesi: 24.00 0.000 parça/yıl) Türkiye de porselen sofra eşyası üretiminin sadece iki teşebbüs tarafından yürütülmekte olduğu dikkate alındığında, niçin daha fazla girişimcinin bu alana yatırım yapmadığı sorusu akla gelmektedir. İnceleme esnasında yapılan görüşmelerde a lınan bilgilerden, porselen işinin emek yoğun ve tecrübe isteyen bir iş olması nedeniyle büyük girişimciler için cazip bir alan olmadığı, bu nedenle de büyük girişimcilerin porselen pazarına yatırım yapmayı tercih etmedikleri anlaşılmıştır. Bunun yanında, porselen sofra eşyası sektöründeki kurulu üretim kapasitesinin fazlalığının da piyasaya girişi zorlaştıran bir unsur olduğu görülmektedir. Şöyle ki, 87.800.000 parça/yıl üretim kapasitesine sahip olan Güral Grubu nun en yüksek kapasite kullanım oranına ula ştığı 1996 da kapasite kullanım oranı %83 olmuş iken, bu oran 1998 yılında %77 ye 1999 yılında ise %55 e düşmüştür. Porland Porselen in ise kapasitesini genişlettiği 1995 yılından sonra yıllık kapasite kullanım oranı en çok %82 olmuştur. Güral Grubu nun ka pasite kullanım oranındaki bu düşüşün genel ekonomik krize bağlı talep düşüşünden kaynaklandığı görülmektedir. Bütün bu veriler Güral Grubu'nun büyük bir pazar gücüne sahip olduğu yönünde göstergeler olarak kabul edilmekle birlikte, yapılan incelemeler ne ticesinde, sektörde yoğun bir rekabetin yaşandığı, özellikle ithalat ve sınır ticareti yoluyla yurtiçine giren ve çok ucuz fiyata satılan Uzakdoğu menşeli porselen sofra eşyalarının miktarının giderek çoğaldığı ve 1999 -2000 yıllarında yerli teşebbüslerin bu sebepten dolayı yurtiçi satışlarının düştüğü, nihayetinde de iki fabrikası bulunan Güral Porselen in bir fabrikasında üretimin 2000 yılında durdurulduğu ve 800 8 REKABET KURUMU civarında işçinin işine son verildiği tespit edilmiştir. Ayrıca hakim konumda olmanın gösterge lerinden biri olan işletmenin pazardaki tutumu açısından Güral Grubu nun faaliyetleri ele alındığında, 2000 yılına kadar bayileri çeşitli yükümlülükler altına alan ve kendisine bağlayan bayilik anlaşmalarının bulunduğu, 2000 yılında ise bayilerin bu tip an laşmaları imzalamaya yanaşmadıkları görülmektedir. Başka bir ifadeyle, 2000 yılında Güral Grubu nun pazar gücünü nispeten kaybettiği gözlenmektedir. Bununla birlikte, 2000 yılında görülen bu durumun sebebinin, pazara yeni firmaların girmesi ya da rakip fir maların daha etkin çalışması değil (rakiplerin artmasının tersine Deniz Porselen in pazardan çıktığı görülmektedir), genel ekonomik krizden kaynaklanan talep daralmasının yol açtığı pazarlama sorunları olduğu anlaşılmaktadır. Güral Grubu'nun satışlarındaki azalmanın bir diğer nedeni olarak da, 1996 yılında Türkiye'nin Gümrük Birliği'ne girmesiyle birlikte Avrupa Birliği ülkelerinden yapılan ithalata uygulanan gümrük vergisi oranlarının sıfırlanmasıyla başlayan durum görülmektedir. Ayrıca işçilik ücretleri v e ucuz doğal gaza sahip olmaları yönüyle önemli rekabet avantajlarına sahip olan porselen üreticisi konumundaki ülkelerden Polonya, Romanya ve Çek Cumhuriyeti mallarına 2000 yılında uygulanan gümrük vergileri sırasıyla %17,2, %9,8 ve %7,4 iken, 2001 yılınd a bu oranlar %9,8, %4,9 ve %0'a indirilecektir. İthal ürünlerin alım satım şartlarına ilişkin kolaylıkların artması sonucunda, büyük bayilerin yurtiçi teşebbüslerin ürettiği ürünler yerine ithal ürünlerin ticaretini tercih etmeye başladıkları görülmektedir . Bu şartlar altında Güral Grubu'nun, müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücünün bulunmadığı dolayısıyla Güral Grubu'nun porselen pazarındaki hakim durumundan bahsetmenin söz konusu olmadığı anlaşılmaktadır. Yine de, üretim kapasitesi ve pazarın emek yoğun olmasından dolayı girişlerin az olduğu gibi kriterler göz önüne alındığında, genel ekonomik krizin geçmesi ve talebin normale dönmesi durumunda Güral Gurbu nun yeniden b üyük bir pazar gücüne sahip olması söz konusu olabilecektir. 2.3.3. Kötüye Kullanma Güral Grubu'nun hakim durumuna ilişkin yapılan değerlendirmede de belirtildiği üzere, 1999 yılından itibaren, gerek ithalatın artması, gerekse daralan talep ve faiz oranlar ınadaki değişmeler gibi genel ekonomik krizin getirdiği bir sonuç olarak hakim durumda bulunmadığı anlaşılmaktadır. Hakim durumda bulunmayan bir teşebbüs için, gerçekleştirdiği faaliyetlerin Kanun'un 6 ncı maddesi anlamında kötüye kullanma olarak sayılıp s ayılamayacağına ilişkin bir değerlendirme yapmak gereksizdir. 2.4. Kanun un 4 üncü Maddesine İlişkin Değerlendirme Güral Grubu nun 1993 -2000 yılları arasında bayileriyle yapmış olduğu satış sirkülerleri incelendiğinde, 1999 yılına kadar uygulanan satış si rkülerlerinin, 4054 sayılı Kanun un 5 inci maddesine dayanılarak çıkarılmış olan 1997/3 sayılı Tek Elden Dağıtım Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği ve 1997/4 sayılı Tek Elden Satın Alma Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği kapsamında oldukları anlaşılmaktadır. 2000 yılında ise bayilerin sirküler imzalamayarak, her hangi bir taahhüt altına girmedikleri görülmektedir. Güral Grubu nun 2001 yılı için uygulamaya sokmak istediği satış stratejisinin; 9 REKABET KURUMU - Türkiye yi 6 bölgeye ayırarak, her bölg eye 1 seçilmiş firmanın verilmesi, - Bayilere, otellere, otel tedarikçilerine ve süper marketlere uygulanacak iskonto oranlarının fabrika ve seçilmiş firmalarca belirlenmesi, - Seçilmiş firmaların sadece bayilere satış yapıp, perakendecilere satış yapmamas ı, gibi unsurlar içerdiği görülmektedir. Bununla birlikte, 2001 yılında faaliyete geçirilmek istenen yeni dağıtım sisteminin, inceleme döneminde henüz hazırlık aşamasında olduğu ve yürürlüğe girmediği anlaşılmıştır. 4054 sayılı Kanun un 5 inci maddesine da yanılarak çıkarılmış olan 1997/3 ve 1997/4 sayılı Tebliğler aracılığıyla, belirli dikey anlaşmalar bu Tebliğlerde düzenlenen koşullara uygun olmak kaydıyla, Kanun un 4 üncü maddesindeki yasaklamadan grup olarak muaf tutulmaktadırlar. Güral Grubu nun geçmiş yıllarda yapmış olduğu dikey anlaşmalar, bu Tebliğler kapsamında olmaları nedeniyle Rekabet Kurumu na bildirilmemiş olsalar da, Güral Grubu nun pazar gücü dikkate alındığında, hakim durumda kabul edilsin ya da edilmesin, pazarın rekabetçi yapısını önemli ölçüde etkileyeceği açıktır. Bu nedenle, söz konusu dikey ilişkilerin pazarın rekabetçi yapısına etkilerinin anılan Tebliğler aracılığıyla değil, yapılacak bireysel incelemelerle analiz edilmesi ve ihtiyaç hissedildiği takdirde bireysel muafiyete konu olma sı gerekmektedir. Nitekim 1997/3 sayılı Tebliğ'in 6 ncı maddesi, muafiyetin geri alınmasına ilişkin hükümler içermektedir. Aynı şekilde 1997/4 sayılı Tebliğ'in 'Muafiyetin Geri Alınması' başlıklı maddesi de benzer hükümler taşımaktadır. Bu doğrultuda, Güra l Grubu nun yaptığı dikey anlaşmaların söz konusu Tebliğler kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği, eğer bireysel değerlendirmeye tabi tutulmasına karar verilirse ne gibi kısıtlamalara tabi tutulacağı konusunun, Güral Grubu nun dikey anlaşmaların a ve bu anlaşmaların ilgili pazara etkilerine ilişkin yapılacak ayrıntılı bir incelemeyle açıklığa kavuşturulması gerektiği açıktır. Bu incelemenin yapılabilmesi için de, Güral Grubu'nun 2001 yılına ve sonrasına yönelik Kütahya Porselen A.Ş. ve Heriş Seram ik ve Turizm A.Ş. aracılığıyla yaptığı ve/veya yapacağı dağıtım ve bayilik anlaşmaları gibi her türlü dikey anlaşmaların Kurum'a bildirilmesinin ilgili tarafa tebliğ edilmesi gerekmektedir. J- SONUÇ Yukarıda yer verilen açıklamalar, bulgular ve değerlendirmel erin ışığında; 1. Kütahya Porselen A.Ş. ve Heriş Seramik ve Turizm A.Ş. hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile, 2. Kütahya Porselen A.Ş. ile Heriş Seramik ve Turizm A.Ş.'nin 2001 yılı ve sonrasına yönelik her türlü dikey anlaşmaları nın ivedilikle Kurumumuza bildirilmesi gerektiğine OYÇOKLUĞU ile, karar verilmiştir. 10 REKABET KURUMU KARŞI OY GEREKÇESİ Bir ihbar üzerine Kütahya Porselen A.Ş. ve Heriş Seramik ve Turizm A.Ş. hakkında yapılan önaraştırma sonucunda Rekabet Kurulu nca verilen 16.1. 2000 tarih ve 01-04/21 -4 sayılı kararın sonuç bölümünün 2 numaralı bendine aşağıdaki gerekçeler ile karşı oy kullanılmıştır. Sözü edilen kararda, şikayet edilen teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek olmadığına ve anılan teşebbüslerin 2001 yılı ve sonrasına yönelik yaptığı ve /veya yapacağı dağıtım ve bayilik anlaşmalarının ivediklikle Kurum a bildirilmesi gerektiğine karar verilmiştir. 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 10. maddesi uyarınca, Yasa nın 4. maddesi kapsamına giren an laşmalar yapıldıkları tarihten itibaren bir ay için de Kurul a bildirilecektir. Bildirilmeyen anlaşmalara muafiyet hükümleri uygulanmayacağı gibi ayrıca Yasa nın 16/1 -c maddesi uyarınca bildirmeme cezası verilecektir. Bildirimin ne şekilde yapılacağı da 99 7/2 numaralı Tebliğ de ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu düzenlemelere göre, Yasa kapsamındaki sözleşmelerin tarafı olan teşebbüslere bildirim yükümlülüğü verilmiştir. Bunun karşıtı olarak, Yasa kapsamında olmayan ya da grup muafiyetinden yararlanan anla şmaların bildirilmesine gerek yoktur. Önaraştırma sürecinde, şikayet olunan teşebbüslerin bayileriyle aralarındaki uygulamaların grup muafiyeti tebliğleri kapsamında oldukları, bundan sonra uygulayacakları dağıtım sistemi yönünden bazı hazırlıklar içinde bulundukları belirlenmiştir. Teşebbüsler arasında henüz imzalanmamış (doğmamış) ve imzalanıp imzalanmayacağı, hangi hükümleri içereceği, grup muafiyeti tebliğleri kapsamına girip girmeyeceği belli olmayan bir anlaşma için yapılması halinde bildirilmesi gereklidir şeklinde bir karar verilmesi ve anılan teşebbüslerin bu konuda şimdiden yükümlendirilmesi, Yasa da öngörülen bildirimin amacını aşar nitelikte olduğundan bu yolda bir karar verilmemesi gerektiği düşüncesiyle sayın çoğunluğun kararına katılmıyoruz . A. Ersan GÖKMEN R. Müfit SONBAY Murat GENCER Kurul Üyesi Kurul Üyesi Kurul Üyesi