Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008-3-74 (İlk İnceleme) Karar Sayısı : 08-31/392-131 Karar Tarihi : 1.5.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR , M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ , Hilmi BOLATOĞLU , Ussal ŞAHBAZ C. ŞİKAYET EDEN : Re sen 20 D. HAKKINDA İNCELEME YAPILAN LAR: Pirinç Alım ve Satımı Yapan Teşebbüsler E. DOS
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2008-3-74 (İlk İnceleme) Karar Sayısı : 08-31/392-131 Karar Tarihi : 1.5.2008 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof.Dr.Nurettin KALDIRIMCI Üyeler : Tuncay SONGÖR , M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN, Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE B. RAPORTÖRLER: Şahin YAVUZ , Hilmi BOLATOĞLU , Ussal ŞAHBAZ C. ŞİKAYET EDEN : Re sen 20 D. HAKKINDA İNCELEME YAPILAN LAR: Pirinç Alım ve Satımı Yapan Teşebbüsler E. DOSYA KONUSU: Son dönemde pirinç fiyatlarında yaşanan artışın rekabeti kısıtlayıcı bir uygulamadan kaynaklanıp kaynaklanmadığ ı. F. İDDİALARIN ÖZETİ: Son dönemde pirinç başta olmak üzere bazı hububat ürünlerinde yaşanan olağan dışı fiyat artışlarının spekülatif ve suni olduğu/olabileceği yönünde b asın yayın kuruluşlarında çıkan haber ve yorumlar ile Tarım Bakanı Mehdi EKER in konu hakkında 4054 sayılı Kanun çerçevesinde bir incelemenin gerekip 30 gerekmediğine yönelik olara k Başkanlı k Makamına yönelttiği soru . G. DOSYA EVRELERİ: Basın yayın kuruluşlarında çıkan haber ve yorumlar ile Tarım Bakanı nın Başkanlı k Makamına yönelttiği soru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 4. maddesi uyarınca yapılan ince leme sonucu düzenlenen 22.4.200 8 tarihli Bilgi Notu 22.4.2008 tarih, REK.0.07.00.00 -110/59 sayılı Başkanlık Önergesi ile Kurul un 24.4.2008 tarihli toplantısında görüşülmüş ve konunun ilk inceleme raporuna bağlanmasına 08 -30/384 -M sayı ile karar verilmişti r. İlgili karar üzerine hazırlanan 29.4.2008 tarih ve sayılı 2008 -3-74/İİ-07-Ş.YA İlk İnceleme Raporu 30.4.2008 tarih, REK.0.07.00.00 -110/60 sayılı Başkanlık Önergesi 40 ile 08 -31 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN G ÖRÜŞÜ: İlgili raporda; pirinç fiyatlarında son dönemde yaşanan artışla ilgili 4054 sayılı Kanun un ihlal edilip edilmediğine yönelik bir önaraştırma ya da soruşturma açılmasına gerek olmadığı kanaatine ulaşıldığı ifade edilmektedir. 50 08-31/392 -131 2 I. İNCELEME VE DEĞ ERLENDİRME I.1. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme Pirincin tarladan toplan ılan (işlenmemiş) haline çeltik adı verilmektedir. Çeltik ilkbaharda ekilmekte ve Ağustos sonu Eylül başında hasat edilmektedir. Değirmenciler tarafından yurt içinde üretil en veya ithal edilen çeltiğin kırılması yoluyla kahverengi pirinç, bunun parlatılması yla da beyaz pirinç üretilmektedir. Çeltik, müstahsilden (yetiştirici) değirmenciler tarafından satın alınabildiği gibi, T oprak 60 Mahsulleri Ofisi (T MO) veya tüccar aracıl ığıyla da değirmencilere ulaşabilmektedir. Bu işlemin ardından paketlemeciler tarafından perakende satışa hazır hale getiril en pirinç daha sonra ya toptancı bakkal ya da hipermarket kanalından tüketiciye ulaştırılmaktadır. Şekil 1 de özetlenen bu süreç içinde teşebbüsler üretim zincirinin tek bir halkasında bulunabildikleri gibi, birkaç halkasında da faaliyet gösterebilmektedir. Örneğin bir teşebbüs sadece TMO dan ya da tüccardan çeltik alıp değirmencilik yaparak bunu paketlemeciye satabil diği gibi, doğ rudan müstahsilde n altığı çeltiği önce değirmende pirince çevirip, sonra paketleyip bir hipermarkete de satabilmektedir. 70 Türkiye nin yıllık pirinç t üketimi 2007 yılı itibarıyla ortalama 550.000 ton dolayındadır. Yurt içi üretim, ithalat rakamları aşağıdak i tabloda verilmektedir: Tablo 1. Türkiye Pirinç Üretimi ve İthalatı (Ton) Yıllar 2004 2005 2006 2007 Üretim 294.000 360.000 417.600 388.800 İthalat 146.088 253.496 217.606 167.490 Toplam 440.088 613.496 635.206 556.290 Kaynak: TZOB 2007 yılında Türkiye pirinç tüketiminin yaklaşık 400 bin tonu yerli üretimden karşılanm ış, 150 bin tonu ise ithal edilm iştir. 1998 den itibaren ithalat yapmayan TMO nun çeltik piyasasında son yıllarda önemli bir alıcı olduğunu söylemek mümkün 80 değildir. Örnek vermek gerek irse, 2007 yılında TMO 30 bin tonluk alım yapmıştır. Dosya mevcudu bilgi ve belgeden, piyasadaki alım-satımın önemli bir bölümü nün üç büyük değirmenci [Akel (Akün)1, Torunlar, Göze ] tarafından gerçekleştirildi ği, TMO dan edinilen bilgilere göre ise bu deği rmencilerin pirinç piyasasındaki ticaretin yaklaşık %70 ini gerçekleştirdi ği anlaşılmıştır. Dünya üzerinde günlük kazancı bir doların altında bulunan 1,1 milyar kişinin yaklaşık 700 milyonu pirinç yetiştiricisi olan Asya ülkelerinde yaşamakta ve günlük gıda ihtiyaçlarının %40 ından fazlasını pirinçten sağlamaktadır. Tarım teknolojisinde 1960 larda yaşanan iyileşme sonucunda hızla artan üretim nedeniyle uzun bir düşüş 90 eğilimine giren dünya fiyatları , 2001 yılından itibaren tekrar yükseliş eğilimine geçmiş tir. 1 Akel ve Akün ün aynı eko nomik bütünlük içinde bulunduğu bilgisi teşebbüse ait web adresinde yer almaktadır. 08-31/392 -131 3 Şekil 1 Çeltik Kahverengi Pirinç Çeltik: %34 vergi K.Pirinç: %36 vergi B.Pirinç: %45 vergi T Ü K E T İ C İ Paketlemeci ler Hipe rmarket Toptancı Perakendeci Beyaz Pirinç İthalatçı Çeltik K. Pirinç B. Pirinç Yerli Üretim İthalat Değirmenler 08-31/392 -131 4 En önemli pirinç ihracatçısı ülkelerden olan Vietnam, Hindistan ve Mısır ın çeşitli 100 biçimlerde ihracat kısıtlarına gitmesi dünya pirinç arzını da olumsuz etkilediğinden, 2001 de 200 $/ton dolaylarında bulunan pirinç fiyatı 2007 Aralık ayında 362 $/ton, 2008 Mart ayında ise 715 $/ton düzeyine çıkmıştır. İçinde bulunduğumuz dönemde özellikle Afrika ülkelerinde şiddet ve yağma olaylarına yol açan pirinç krizinin yaşanmasında tüketimin artması, üretim artış hızını n düşmesi, bunlara bağlı olarak stokların erimesi, dünya pirinç ticaretinin 1/3 ünü teşkil eden Afrika nın ithalatındaki hızlı artış, Hindistan ve Çin deki ekonomik iyileşme sonucu artan talep ve küresel finansal krizin etkisiyle dolaşımdaki sermayenin emt iaya yönelmesi gibi etmenler rol oynamıştır . Ülkemizdeki durumun yukarıda bahsedilen küresel gelişmelerden bağımsız değerlendirilmesi mümkün değildir. 110 Türkiye de p irinç/çeltik ithali, Tarım Bakanlığı ndan koruma belgesi alan her teşebbüs tarafından gerçek leştiril ebilmekle beraber, uygulanan gümrük vergileri nedeniyle (pirinçte %45, kahverengi pirinçte %36, çeltikte %34) iç pazardaki fiyatlar son döneme kadar dünya fiyatlarının üzerinde oluşmuştur. İthalatımızın yaklaşık %80 i Mısır dan yapılmakta, kalanı A BD ve Asya piyasalarından karşılanmaktadır. Son haftalarda pirinç pazarında yaşanan hareketliliğin başlıca nedenlerinden biri de Nisan başında Mısır ın kendi iç talebini karşılayamayacağı endişesiyle pirinç ihracını durdurması olmuştur. Bunun üzerine yurt içinde radikal biçimde artan fiyatlar dikkate alınarak TMO vergisiz pirinç ithalatı yapmakla görevlendirilmiş tir. 120 Dünyada en büyük ihracatçı konumunda bulunduğu için dünya fiyatlarını etkileyen Tayland ve yine önemli oyunculardan ABD de son bir yıl içinde ki fiyat düzeyi ile Türkiye de aynı dönemdeki fiyat düzeyi aşağıda ki tabloda sunulmuştur : Tablo 2. Türkiye, Tayland ve ABD Çeltik Fiyatları Türkiye ABD Tayland $/ton Aylık Değişim (%) FOB $/Ton Aylık Değişim (%) FOB $/Ton Aylık Değişim (%) 2007 Mart 527 420 - 324 - 2007 Nisan 471 -11 415 -1,19 322 -0,61 2007 Mayıs 510 8 412 -0,72 321 -0,31 2007 Haziran 502 -1 412 0 327 1,86 2007 Temmuz 486 -3 407 -1,21 333 1,83 2007 Ağustos 528 9 410 0,73 331 -0,60 2007 Eylül 497 -6 428 4,39 330 -0,30 2007 Ekim 445 -10 461 7,71 336 1,81 2007 Kasım 450 1 480 4,12 358 6,54 2007 Aralık 465 3 511 6,45 380 6,14 2008 Ocak 477 3 533 4,30 397 4,47 2008 Şubat 507 6 580 8,81 484 21,91 2008 Mart 649 28 654 12,75 580 19,83 Kaynak: ABD Tarım Bakanlığı , TÜİK Tablo 3. Türkiye, Tayland ve ABD Çeltik Fiyatı Artış Oranları (%) Türkiye ABD Tayland Son bir yıl 23 56 79 Ekim 2007 Mart 2008 46 42 73 Ocak 2008 Mart 2008 36 23 46 130 08-31/392 -131 5 Yukarıdaki tablolarda yer alan veriler son üç aylık dönemde yaklaşık % 36 düzeyinde yaşanan fiyat artışının esas itibarıyla dünya fiyatların daki artışa paralel bir seyir izlediği ne işaret etmektedir. Dolayısıyla son haftalarda, çeltik/pirinç fiyatlarında yaşan hareketlerin, dünya fiyatlarındaki değişiklikler, arz/talep koşullar ı gibi ekonomik gerekçelerle açıklanabileceği ortaya çıkmaktadır. Bunun dışında fiyatlarda artışın rekabeti sınırlayıcı nitelikte bir anlaşmadan kaynaklandığı yönünde bir bulguya rastlanmamıştır. 140 J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına g öre, Pirinç fiyatlarında son dönemde yaşanan artışla ilgili olarak 4054 sayılı Kanun un ihlal edilip edilme diğine yönelik önaraştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.