Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2006 -3-41 (İlk İnceleme) Karar Sayısı : 07-34/339 -121 Karar Tarihi : 24.4.2007 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler :Tuncay SONGÖR, Rıfkı ÜNAL, P rof. Dr.Nurettin KALDIRIMCI, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B. RAPORTÖRLER: Onur Yelda YÜKSEL , Çağlar Deniz ATA C. BAŞVURUDA BULUNAN : TC Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı Başbakanlık Merkez Bina Bakanlıklar 06573 Ankara 20 D. HAKKINDA İNCELEME YA
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2006 -3-41 (İlk İnceleme) Karar Sayısı : 07-34/339 -121 Karar Tarihi : 24.4.2007 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler :Tuncay SONGÖR, Rıfkı ÜNAL, P rof. Dr.Nurettin KALDIRIMCI, Süreyya ÇAKIN, Mehmet Akif ERSİN B. RAPORTÖRLER: Onur Yelda YÜKSEL , Çağlar Deniz ATA C. BAŞVURUDA BULUNAN : TC Devlet Bakanlığı ve Başbakan Yardımcılığı Başbakanlık Merkez Bina Bakanlıklar 06573 Ankara 20 D. HAKKINDA İNCELEME YAPILAN: - E. DOSYA KONUSU: Gübre fiyatlarında son 1 yılda, özellikle son aylarda ortaya çıkan artış . F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuru dilekçesinde özetle; Türkiye Ziraat Odaları Birliği Başkanlığı (TZOB) tarafından ilgili Bakanlığa gönderilen yazıda, tarımsal üretimin temel girdilerinden biri olan gübrenin fiyatlarında son 1 yılda aşırı artışlar olduğunun belirtildiği ifade edilerek, TZOB un anılan yazısı ilgisi nedeniyle başvurunun ekinde Kurumumuza gönderilmiştir. 30 G. DOSYA EVRELE Rİ: Kurum kayıtlarına 19.3.2007 tarih, 2152 sayı ile intikal eden başvuru üzerine, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 4. maddesi uyarınca yapılan inceleme sonucu düzenlenen 12.4.2007 tarih ve 2007 -3-41/İİ-07-YY sayılı İlk İnceleme Raporu 16.4.2007 tarih, REK.0.0 7.00.00 -110/80 sayılı Başkanlık Önergesi ile 07 -34 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; gübre fiyatlarındaki artışın ulusal ve uluslararası piyasalardaki gelişmelerden ka ynaklı rasyonel ve ekonomik açıklamalarının olduğu göz önünde bulundurulduğunda, gübre sektöründe 4054 40 sayılı Kanun un ihlal edilmesi suretiyle bu fiyat artışlarına neden olunduğuna dair bu aşamada önaraştırma açılmasını gerektirecek emarenin bulunmaması n edeniyle, 4054 sayılı Kanun çerçevesinde bir işlem yapmaya gerek olmadığı sonucuna ulaşıldığı ifade edilmektedir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME TZOB tarafından Devlet Bakan lığına gönderilen yazıda, gübre fiyatlarındaki artışların, gübre kullanımını dolayı sıyla üretimi olumsuz etkileyeceği belirtilerek, bu durum karşısında çiftçilerin beklentileri konusunda TZOB un değerlendirmeleri sunulmuştur. 50 07-34/339 -121 2Söz konusu değerlendirmeleri içeren çalışmada gübre fiyatlarında son 1 yılda ortaya çıkan artışlar ile Mart ayınd a ortaya çıkan artışları gösteren iki tabloya yer verilmiştir. Bu bilgiler sırasıyla Tablo -1 ve Tablo -2 de sunulmaktadır: Tablo -1: 2006 -2007 Yılı Gübre Fiyatları Artışı1 Gübre Fiyatları (YTL/Kg) Gübre Türü Mart 2006 Mart 2007 Artış (%) Amonyum Sülfat (% 21N) 0,28 0,35 25,0 Amonyum Nitrat (% 26N) 0,31 0,38 22,6 Amonyum Nitrat (% 33N) 0,36 0,48 33,3 Üre 0,47 0,70 48,9 DAP 0,51 0,68 33,3 Kompoze 20 -20-0 0,37 0,50 35,1 Ortalama Artış Oranı 33,0 Tablo -2: 2007 Yılı Gübre Fiyatları (Bir Aylık Değişi m) Gübre Fiyatları (YTL/Kg) Gübre Türü Şubat 2007 Mart 2007 Artış (%) Amonyum Sülfat (% 21N) 0,33 0,35 6,1 Amonyum Nitrat (% 26N) 0,35 0,38 8,6 Amonyum Nitrat (% 33N) 0,44 0,48 9,1 Üre 0,58 0,70 20,7 DAP 0,62 0,68 9,7 Kompoze 20 -20-0 0,48 0,50 4,2 Ortalama Artış Oranı 9,7 I.1.Sektörün Genel Yapısı 60 Kimyasal gübreler, bitkilerin besin ihtiyacını karşılamak amacıyla mevsimsel olarak kullanılan, tarımsal üretimde tek başına % 40 verim artışı sağlayan tarım girdileridir. Kimyasal gübreler, öncelik le tek besinli ve çok besinli olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Tek besinli gübreler; içerisinde bitki besin maddelerinden azot, fosfor veya potasyum elementlerinden yalnızca birisini bulunduran, içerdiği bu elementlere göre de azotlu, fosforlu ve potas yumlu şeklinde adlandırılan gübrelerdir. Kompoze gübreler ise, bu üç elementten birden fazlasını ihtiva eden gübrelerdir . Gübre cinslerinden üre, amonyum nitrat (AN) ve amonyum sülfat (AS) sadece azot içeren, tekli ve üçlü süperfosfatlar ise sadece fosfo r içeren gübrelerdir. Potasyum 70 sülfat sadece potas içerirken; kompoze gübreler, azot, fosfor ve potastan iki veya üçünü farklı desenlerde içeren gübrelerdir. Türkiye gübre piyasasında üretici olarak 7 kuruluş faaliyet göstermektedir. Bu 7 kuruluş topla m 5 sermaye grubuna ait bulunmaktadır. Sektörde yer alan kamuya ait kuruluşların (TÜGSAŞ ın bağlı ortaklığı Gemlik Gübre ve Samsun Gübre ile İGSAŞ) özleştirilmesi 2005 yılında tamamlanmış ve kamunun üretici olarak varlığı sona ermiştir. Özelleştirmeler son rası 2 yeni grup, Yılyak Yakıt Pazarlama Tic. A.Ş. Gemlik Gübre hisselerini, Yıldız Entegre Ağaç San. ve Tic. A.Ş. İGSAŞ hisselerini ve Kütahya Gübre varlıklarını satın alarak sektöre girmiş, sektörde yer alan Toros Gübre 80 Samsun Gübre hisselerini alarak ku rulu üretim kapasitesini artırmıştır. 1 TZOB yetkililerinden alınan bilgilere göre bu fiyatlar Ankara da faaliyet gösteren bir gübre bayiin in perakende satış fiyatıdır. 07-34/339 -121 3Türkiye gübre endüstrisi iç pazara yönelik kurulmuş olup iki ana mal, kompoze ve TSP dışında kurulu kapasitesi iç talebi karşılayamaz durumdadır. Türkiye deki üreticilerin toplam gübre üretim kapasitesi 5.341.000 To n/Yıl dır. 2000 -2005 döneminde ortalama kapasite kullanım oranı %602 civarında gerçekleşmiştir. Türkiye kimyevi gübre ihtiyacının yaklaşık %60 ı yerli üretimle karşılanırken %40 ı ise ithalatla karşılanmaktadır. İthalatın bu payının gübre cinslerine göre sebepleri değişmekle birlikte, kapasite yetersizliği ve ekonomik üretim yapılamaması ana 90 sebepler olarak sıralanabilecektir. Dosya mevcudu bilgi ve belgeler den Türkiye de 300 civarında kayıtlı ithalatçı nın bulun duğu bunun la birlikte, fiilen ithalat yapan firma sayısı nın 15 civarında olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca yerli gübre üreticileri de üretmedikleri gübre cinslerini, ya da üretebilmekle birlikte ithal etmeyi daha ekonomik buldukları gübreleri ithal etmektedirler. Toplam kimyevi gübre ithalatı içinde yerl i üreticiler tarafından gerçekleştirilen ithalat önemli bir pay almaktadır . Gübre ithalatının menşelerine göre dağılımı incelendiğinde; ithalatın yaklaşık % 65 inin BDT ülkelerinden, kalan %35 inin ise AB, Kuzey Afrika, ABD, Romanya ve Bulgaristan dan yapıldığı görülmektedir. Gübre talebinin mevsimsel olması, gübre satışlarının kısa sürelere sıkışması nedeniyle malın sağlanması, taşınması ve satış/dağıtım 100 noktalarına ulaştırılmasının planlı ve etkin bir şekilde yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluk , dışalımlarda ağırlıklı olarak yakın bölgelerdeki üreticilerin tercih edilmesine neden olmaktadır. Bunun sonucunda gübre ithalatının tamamına yakını Rusya Federasyonu, Ukrayna, Romanya ve Bulgaristan gibi yakın bölgelerdeki ülkelerden yapılmaktadır. Gübr e, bayi ve kooperatifler kanalıyla ülkenin çeşitli bölgelerindeki çiftçilere ulaştırılmaktadır. Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği (TKKMB), Pankobirlik, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş., Tariş in tarım satış kooperatif birlikleri ve benzeri kooperatif ler çiftçilerine gübre dağıtımı yapmak üzere, toplu alım yapmaktadırlar. 110 Gübrenin tarım alanında nihai kullanıcısı olan çiftçilerin ülkenin hemen her noktasına yayılmış olmaları ve taşıma maliyetleri, sağlayıcılar arasındaki rekabette yaygın bayi ağına sah ip olmayı önemli bir avantaj haline getirmektedir. Toplu satışlar yoluyla gübrenin fiziki toplamda yaklaşık %30 unun kooperatifler kanalıyla çiftçiye ulaşmasına karşın, satışların büyük kısmını oluşturan bayi satışlarında fazla sayıda ve ülkenin çeşitli bö lgelerine yayılmış bayilerle çalışmak önem taşımaktadır. Gübre büyük ölçekli, sermaye yoğun, sürekli üretim yapan, entegre tesislerde üretilmektedir. Son yıllarda ekonomik tesis büyüklüğündeki artış yatırım maliyetini daha da yukarıya çekmiştir. Yeni bir üretim tesisi kurma maliyeti 300 -400 milyon ABD 120 Doları nın üzerindedir. Gelişmiş teknolojiler kullanılmasına karşın ana üretim proseslerinde değişiklik yoktur. Pazara giriş engelleri potansiyel üretici ve ithalatçılar için yüksektir. Üretim için yatırım maliyetinin yüksekliğinin yanı sıra, ülkenin tüm bölgelerine yayılmış ve sayıca fazla çiftçinin ihtiyacının karşılanmasının yaygın bir dağıtım ağı ve satış sistemi gerektirmesi sağlayıcı olarak faaliyet gösterebilmenin zorluğunu artırmaktadır. Yaygın bir dağıtım ağına sahip olmaksızın sınırlı bir bölgede ve küçük ölçekli satışlarda bulunarak etkinliği sürdürebilmek ise, gübrenin özellikle deniz yoluyla taşınmasında ölçek ekonomilerinin geçerliliği nedeniyle oldukça güçtür. 130 2 Toplam üretimin (fiziki), toplam kapasiteye (fiziki) oranı . 07-34/339 -121 4Gübre pazarında ithalatçı olarak etkinlik göstermenin ön koşulu uygun koşullarda iskele kullanabilmektir. Yurt içi ve özellikle yurt dışı taşıma maliyetleri açısından deniz yolunun kara yoluna göre -mamül gübre ve ham maddenin uygun fiyatla temini açısından - daha avantajlı olduğu göz önü nde bulundurulduğunda, iskele tesislerinden faydalanabilmenin önemi anlaşılmaktadır. Ayrıca liman yakınında depoya sahip olunması, hem üretilen veya ithal edilen ürünlerin stoklanması hem de talebin yoğunlaştığı dönemlerde bayi ve kooperatiflere ürünün kıs a sürede ulaştırılması açısından önemlidir. Bu itibarla, iskele kullanabilmek ve iskele yakınında bir depoya sahip olmak da, pazarda uzun süredir faal olan ve iskele tesislerine sahip üreticilere karşı ithalatçı firmaların rekabet edebilmesinin bir unsurud ur. 140 27.11.1997 tarih ve 23183 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Tarımda Kullanılan Kimyevi Gübrelerin Yurt İçinden ve Yurt Dışından Tedariki, Dağıtımı ve Desteklenmesi Hakkında Karar da, gübre türlerine göre sabit değerler halinde destekleme miktarları belirlenmiştir. Daha sonra destekleme uygulamasının amacına ulaştığı düşünülerek, 2001 yılı Ekim ayında kaldırılmıştır. 2005 yılı Eylül ayında Bakanlar Kurulu kararı ile gübre desteği adı altında ekilen alan üzerinden sebze, meyve, süs bitkileri, özel çayı r, mera, orman emvali ürün alanları için 1, hububat, yem bitkileri, baklagiller, yumru bitkiler alanları için 1,6 ve yağlı tohumlu bitkiler ve endüstri bitkileri alanları için 3 YTL/dekar çiftçiye ödeme yapılması uygulamaya konulmuştur. 150 7.1.2007 tarihli R esmi Gazete de ise, Tarımsal Faaliyette Kullanılan Mazot ve Kimyevi Gübre için Çiftçilere Destekleme Ödemesi Yapılmasına Dair Bakanlar Kurulu Kararı yayınlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu karara göre ürünler yine 3 ana grupta toplanmıştır. Gübre desteklem e tutarları; sebze, meyve, süs bitkileri, özel çayır, mera ve orman emvali ürün alanları için 1,43 YTL/dekar, hububat, yem bitkileri, baklagiller ve yumru bitki alanları için 2,13 YTL/dekar, yağlı tohumlu bitkiler ve endüstri bitki alanları için ise 2,13 Y TL/dekar şeklinde belirlenmiştir. Tarım Bakanı tarafından yapılan açıklamalara göre kimyevi gübre desteği olarak 160 çiftçiye 2005 yılında 271 milyon YTL ödenmiştir. 2007 yılında ise, 363 milyon YTL gübre desteği ödenmesi öngörülmektedir . I.2. Yapılan Tespi tler ve Hukuki Değerlendirme TZOB tarafından Devlet Bakanlığı na gönderilen Gübre Fiyatlarındaki Aşırı Artışlar Karşısında Çiftçilerimizin Beklentileri başlıklı metinde gübre fiyatlarının son 1 yılda %23 ila % 49 oranında artış gösterdiği, son bir ayda üre gübresindeki fiyat artışının yaklaşık % 21 olduğu belirtilerek, gübre fiyatlarındaki bu artışın anlaşılmasının güç olduğu ve bu durumun gübre kullanımını dolayısıyla üretimi olumsuz etkileyeceği 170 belirtilmektedir. Metinde tarım ürünleri fiyatlarında %2, 23 oranında artış olan, yıllık enflasyonun %10 olarak açıklandığı bir dönemde gübre fiyatlarındaki artışın ve verilen desteğin gübreye ödenecek toplam tutarın küçük bir kısmını karşılayacak olmasının çiftçileri olumsuz etkileyeceği belirtilmektedir. Konu ya ilişkin olarak 28.3.2007 tarihinde Raportörlerce TZOB yetkilileri ve danışmanlardan oluşan bir heyetle yapıl an görüşmede n gübre için hazırladıkları söz konusu metin benzeri metinleri tüm tarımsal girdiler için hazırladıkları ve bu çalışmaları zaman zama n devletin ilgili kuruluşlarına gönderdikleri, böylelikle çiftçinin karşılaştığı zorluklara dikkat çekmek istedikleri ve ilgili kuruluşların çözüm arayışına 180 07-34/339 -121 5girmelerini umdukları öğrenilmiştir. Çiftçinin özellikle son aylardaki fiyat artışlarından rahatsız olduğunu belirten TZOB yetkilileri nin, gübre fiyatlarındaki artışın, sağlayıcı firmaların fiyat tespit etmek, pazar paylaşmak gibi eylemlerinden kaynaklandığına dair herhangi bir duyum, bilgi ya da delillerinin olmadığını, zaten söz konusu metinde de herh angi bir suçlamada bulunmadıklarını ifade et tikleri dosya mevcudu bilgi ve belgeden anlaşılmaktadır. Bu açıklamalar çerçevesinde, kimyasal gübre fiyatlarında son bir yılda, özellikle 2007 yılının ilk 3 ayında ortaya çıkan artışların piyasa ekonomisinin i şleyişinden kaynaklı gerekçelerinin bulunup bulunmadığı aşağıda değerlendirilmektedir. 190 I.2.1. Arz ve Talep Durumu Gübre talebi mevsimsel bir taleptir ve bu talebin ilkbahar ve sonbahar aylarında; ancak özellikle Mart, Nisan aylarında yoğunlaştığı görülm ektedir. Bu bilgi çerçevesinde gübre fiyatlarındaki artışın boyutu bir yana olmakla birlikte, gübre fiyatlarında bir artışın ortaya çıkmasının gerektiği durumda bu artışın gübre talebinin en fazla olduğu Mart, Nisan aylarına denk gelmesinin piyasa ve talep dinamiklerinin işleyişi bakımından makul karşılanması gerektiği kanaatine varılmıştır. 200 Türkiye de gübre tüketimi yıllık ortalama 5 -5,5 milyon ton arasında sabitlenmiştir. 2003 yılında yaklaşık 5 milyon ton düzeyinde olan gübre tüketimi ilerleyen yıllarda ufak artışlar göstermiş ve 2006 yılında ise yaklaşık 5,4 milyon ton düzeyine ulaşmıştır. Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden anlaşıldığı üzere toplam gübre üretiminde 2006 yılında dikkate değer bir azalma olma dığı, bu dönemde de üretici kuruluşların kapasi te kullanım oranları nın 2000 -2005 dönemi ortalaması olan yaklaşık %60 seviyesinde gerçekleş tiği anlaşılmıştır. 2006 da meydana gelen yaklaşık %3 düzeyindeki tüketim artışının ithalatla karşılandığı görülmektedir. Bu çerçevede Türkiye gübre üretim ve tüketi m rakamlarında ve kapasite kullanım oranlarında toplam rakamlar dikkate alındığında, 2006 yılında, önceki yıllara göre 210 önemli değişikliklerin meydana gelmediği görülmektedir. Bununla birlikte Türkiye deki üretim, tüketim ve kapasite kullanımındaki son gelişmeler bakımından ele alınması gereken bir konu da Türkiye de üre gübresinin tek üreticisi olan İGSAŞ ın İzmit teki fabrikasının doğalgaz fiyatlarındaki artış nedeniyle 2006 yılının Haziran ayında üretimini durdurmasıdır. Nitekim 2003 yılından itibaren 380 bin -390 bin ton aralığında gerçekleşen yıllık üre üretimi 2006 yılında 147 bin ton a gerilemiştir. TZOB ve TÜGEM yetkililerinden alınan bilgilere göre İGSAŞ halen üretime başlamamıştır. 220 2004 yılında 862 bin ton, 2005 yılında 836 bin ton düzeyinde olan üre tüketimi, 2006 yılında 807 bin ton düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu çerçevede yerli üretimde önemli bir düşüşün yaşandığı 2006 yılında üre tüketiminde önemli bir düşüşten bahsetmek mümkün değildir. Dolayısıyla 2006 yılında üre gübresi bakımından kısıtlı bir yerli arzla, İGSAŞ ın halen üretime başlamamış olması nedeniyle 2007 yılının şimdiye kadar olan döneminde ise yerli arzın tamamen durması durumuyla karşı karşıya bulunulmaktadır. Yerli üretimdeki düşüş ise ithalattaki artışla karşılanmaktadır. 230 07-34/339 -121 6I.2.2. Uluslararası Girdi ve Gübre Fiyatları Gübrenin başlangıç hammaddeleri doğal gaz, fosfat kayası ve potas tuzu; ara maddeleri amonyak, nitrik asit, sülfürik asit, fosforik asittir. Maliyetlerin %65 -80 i hammadde maliyetidir ve yukarıda sayılan gir dilerin büyük kısmı, yaklaşık % 80-85 i, ithalat yoluyla tedarik edilmektedir. Bunun nedeni ne azotlu gübrelerin ne de fosfatlı gübrelerin Türkiye de hammaddesinin olmasıdır. Dolayısıyla Türkiye gübre sanayinin ithal girdilere bağımlı bir endüstri olduğu gö rülmektedir. Diğer yandan Türkiye, gübre ihtiyacının yaklaşık % 40 ını nihai ürün olarak gübre 240 ithal ederek karşıladığından, dünya piyasalarında gübrenin arz ve talebinde ortaya çıkan gelişmeler hem doğrudan hem de girdi fiyatlarını etkileyerek dolaylı o larak Türkiye deki gübre fiyatlarını etkilemektedir. Dolayısıyla Türkiye gübre piyasasının uluslararası piyasalardaki gelişmelerden ayrı düşünülemeyeceği görülmektedir. Hammadde, ara madde ve mamül gübre yönüyle yabancı sağlayıcılarla ilişki içinde olunan pazarda, fiyat ve üretime ilişkin firma kararları dünya çapındaki rekabet koşulları ve dış piyasalardaki gelişmeler dikkate alınarak belirlenmektedir. Bu çerçevede, DPT Gübre Raporu nda da belirtildiği üzere, iç piyasadaki gübre fiyat değişimlerini uluslar arası gübre ve uluslararası hammadde fiyatları ile döviz kur artışlarının belirlediği anlaşılmaktadır. 250 Bu nedenle öncelikle gübre fiyatlarındaki artışı, ithal hammadde fiyatlarını dolayısıyla gübrenin maliyet ve fiyatını etkileyen döviz kurundaki değişiml erin ne kadar açıkladığının değerlendirilmesi ihtiyacı ortaya çıkmakt adır. Bu amaçla ABD Doları nın 1.3.2006 ile 31.3.2007 tarihleri arasındaki seyri Grafik -1 de incelenmiştir. Grafik-1: Mart 2006 - Mart 2007 ABD Doları Kuru 1,200 1,300 1,400 1,500 1,600 1,700 1,800 01.03.2006 01.04.2006 01.05.2006 01.06.2006 01.07.2006 01.08.2006 01.09.2006 01.10.2006 01.11.2006 01.12.2006 01.01.2007 01.02.2007 01.03.2007YTL Grafikten Dolar kurunun 2007 yılının ilk üç ayında dalgalanmalar olmakla b irlikte yatay bir seyir izlediği görülmektedir. Bununla birlikte 2006 yılı Mart ayı ortalaması, 260 2007 yılı Mart ayı ortalamasıyla karşılaştırıldığında, Dolar kurunun bu bir yıllık dönemde % 5,58 oranında yükseldiği görülmektedir. Avro kuru ise aynı dönemde 07-34/339 -121 7%16,04 oranında yükselmiştir. Gübre ve girdilerinin ithalatının çoğunlukla ABD Doları üzerinden yapıldığı dikkate alındığında, Dolar kurundaki artış gübre fiyatlarındaki artışın kabaca % 5,58 lik kısmını açıklamaktadır. Bununla birlikte 2006 yılı Mart ayı ortalaması 2007 Ocak ayı ortalaması ile karşılaştırıldığında döviz kurundaki artış % 6,85 düzeyindedir. Ancak incelenen dönem içinde özellikle 2006 Haziran ve Temmuz aylarında dolar kurunun çok daha yüksek seviyelerde seyrettiği görülmektedir. TZOB un gübr e fiyatlarına ilişkin verilerine göre ise gübre fiyatlarında 2006 yılı Mart ayından 2007 Ocak ayına kadar olan dönemdeki ortalama artış ise %21,28 270 düzeyindedir. Dolayısıyla 2006 yılındaki bu fiyat artışının %6,85 lik kısmını n döviz kurundaki artış tan kayna klandığı kanaatine varılmıştır. Azotlu gübrelerin başlıca girdisi amonyaktır. AN türü gübreler temel olarak amonyak ve nitrik asitten üretilmekte, bunun yanı sıra üretim sürecinde kireç taşı ve dolomit gibi bir takım dolgu malzemeleri de kullanılmakta dır. Ayrıca üretim sürecinde elektrik ve buhar gibi enerji girdileri de bulunmaktadır. Bir tür azotlu gübre olan üre nin üretimi ise amonyak, doğal gaz ve sudan gerçekleştirilmektedir. Amonyak ise sadece doğal gaz ve elektrik kullanılarak üretilen bir ara girdidir. DAP, NPK gibi kompoze gübrelerde de girdi olarak amonyak kullanıldığı görülmektedir. AS türü gübreler ise 280 temel olarak amonyak ve sülfürik asitten üretilmektedirler. Dolayısıyla azotlu gübrelerin üretiminde ara girdi olarak amonyağın, amonyağın h ammaddesinin doğalgaz olması dolayısıyla hammadde olarak doğal gazın önemli bir ağırlığı bulunmaktadır. Dünya amonyak üretiminin yaklaşık %80 i doğal gazdan yapıldığından, bu ürünün üretim merkezi ise Rusya ve Ukrayna dır. Dolayısıyla dünya amonyak fiyatla rı Rusya ve Ukrayna tarafından belirlenmektedir. Üre gübresinde doğal gazın toplam maliyetler içindeki payı ise % 80 i bulmaktadır. Türkiye de azotlu gübreyi amonyaktan veya doğalgazdan elde etmektedir. Türkiye uluslararası gübre ve girdi fiyatlarının da ha ekonomik olmaları durumunda, nihai ürün 290 olarak gübreyi ya da ara girdi olarak amonyağı ithal edebilmektedir. Türkiye amonyak kurulu kapasitesinin hammadde olarak yılda yaklaşık 750 milyon m3 doğal gaza ihtiyacı bulunmaktadır. Dolayısıyla azotlu gübre (ü re ve AN) fiyatlarının en önemli belirleyicisi olan doğalgaz fiyatlarına bakmak gerekmektedir . Türkiye de BOTAŞ tarafından dağıtım şirketlerine uygulanan KDV hari ç doğal gaz satış fiyatlarının 1.2.2006 -1.3.2007 tarihleri arasındaki seyri BOTAŞ dan elde edi len veriler çerçevesinde Tablo -3 de sunulmaktadır. 300 310 07-34/339 -121 8Tablo -3: Doğal Gaz Fiyatları Yürürlük Tarihi Fiyat3 (YTL/Sm3) Artış Oranı (%) 1.3.2007 0,45025 0,00 1.2.2007 0,45025 0,00 1.1.2007 0,45025 0,00 1.12.2006 0,45025 0,00 1.11.2006 0,450 25 5,54 1.10.2006 0,42661 0,00 1.9.2006 0,42661 0,00 1.8.2006 0,42661 6,86 1.7.2006 0,39919 0,00 1.6.2006 0,39919 5,74 1.5.2006 0,37751 0,00 1.4.2006 0,37751 0,00 1.3.2006 0,37751 5,83 1.2.2006 0,35670 0,00 Tablodan da anlaşılacağı üzere, 2007 y ılının ilk 3 ayında doğal gaz fiyatlarında herhangi bir artış gözlenmemektedir. Bununla birlikte konu yıllık bazda değerlendirildiğinde, 1.3.2006 -1.3.2007 tarihleri arasında doğal gaz fiyatında %26,22 oranında artış olduğu görülmektedir. Bu durum Türkiye deki amonyak üretim maliyetlerini dolayısıyla özellikle azotlu gübreler olmak üzere gübre maliyetlerini 2006 yılında arttıran, dolayısıyla 2006 yılındaki fiyat artışlarını kısmen açıklayan bir 320 unsurdur. Doğal gaz fiyatlarındaki bu artışın İGSAŞ ın üreti mini ekonomik olmaktan çıkardığı ve dolayısıyla bu teşebbüsün üretimini durdurmasına yol açtığı anlaşılmaktadır. Bunun sonucu ise üre ve amonyağın yurt içi arzının kısıtlanmasıdır. Bu durum bir taraftan üre ve amonyak fiyatlarında yukarı yönde bir baskı ol uştururken, bir yandan da üre ve amonyak bakımından Türkiye nin ithalata olan bağımlılığını artırmıştır. Bu ürünlerin daha fazla oranda ithal edilmesi sonucu fiyatlarda gümrük vergilerinden kaynaklanan bir artışın da ortaya çıkmış olabileceği söylenebilece ktir4. 330 Diğer yandan gübrenin iç piyasa fiyatları aynı zamanda uluslararası piyasa fiyatları tarafından belirlenmektedir. Gübrenin uluslararası piyasalardaki arz talep dengesinde ortaya çıkan değişiklikler hem nihai ürün olarak gübrenin, hem de girdilerin in fiyatlarını etkileyerek, iç piyasadaki fiyat değişimlerinin belirleyicisi olmaktadır. Uluslararası gübre fiyatları değerlendirildiğinde ise, dünya gübre fiyatlarında son 3 ayda ciddi artışların olduğuna dair bilgiler edinilmiştir. Raportörlerce TZOB yet kilileri ile yapılan görüşme sırasında TÜGEM yetkililerinden telefonla alınan bilgilere göre, bioenerji amaçlı bitkisel üretimdeki artış, dünya piyasalarında gübreye olan talebi artırmıştır. ABD, Çin, Brezilya gibi ülkeler dünya piyasalarından yüklü miktar larda 3 Dağıtım şirketi serbest tüketici ÖTV dahil fiyattır. 4 Rusya ve Ukrayna gibi ülkelerden yapılan üre ithalatı için gümrük vergisi oranı % 7,4, amonyak için se %6,6 (geçici olarak %3 uygulanmaktadır) dır. 07-34/339 -121 9gübre çekmeye başlamışlar ve bunun sonucunda son üç ayda uluslararası gübre 340 fiyatlarında önemli artışlar ortaya çıkmıştır . Gübreye olan bu talep artışının nedeni ethanol talebinin artmasıdır. Brezilya da şeker kamışı, ABD de mısır ve soya fasulyesi , Güney Asya da palmiye yağı, Avrupa da keten tohumu ethonol üretiminde kullanılmaktadır. ABD de mısırdan elde edilen ethanol nedeniyle mısır fiyatları 2006 yılında % 80 oranında yükselmiştir. 2007 yılına çok düşük düzeyde mısır stoklarıyla girilmiştir. Dosya mevcudu nilgi ve belgeden Ethanol endüstrisinin patlayan talebini karşılamak üzere ABD Tarım Bakanlığı nın (USDA) tahminlerine göre; ihtiyaç duyulan mısırın elde edilebilesi için 2007 yılında ABD de mısır ekilen alanların 12.1 million acre5 (2006 yılın a göre %15) artarak, 350 1944 den itibaren en yüksek seviyesi olan 90.5 milyon acre ye ulaşması nın beklendi ği anlaşılmaktadı r. 22.2.2007 tarihli ve Reuters kaynaklı bir habere göre ABD de gübre fiyatlarının ciddi oranda artması beklenmektedir. Çiftçilerin et hanol endüstrisinin güçlü talebini karşılayabilmek için son 60 yılın en fazla mısır üretimine başladıkları ifade edilen haberde, Illinois Gübre ve Kimya Birliği Başkanı bunun sonucunda bu baharda azot, potasyum ve fosfor fiyatlarının geçen bahara göre orta lama % 10 -15 oranında arttığını dile getirmektedir. 16.3.2007 tarihli bir başka habere göre ise üre, ve DAP gibi gübrelerin ton başına fiyatlarında şimdiden 80 ABD Doları artış olmuştur. Bu 360 artışın, TZOB verilerine göre Türkiye deki üre fiyatlarında 2007 yılı Ocak ayından Mart ayına kadar olan dönemde ortaya çıkan 0,12 YTL/Kg lık artışla uyumlu olduğu, DAP fiyatlarındaki 0,06 YTL/Kg lık artışın ise üzerinde olduğu görülmektedir. The Journal News de yayınlanan 25.3.2007 tarihli bir haberde ise dünyanın mısıra ihtiyacı olduğu ve çiftçilerin mısır talebini karşılayabilmek için harekete geçtikleri belirtilmektedir. Mısırın azotlu gübrelerin (AN ve üre) en önemli tüketicisi olması nedeniyle, gübre talebinin çok arttığı, gübre firmalarının artan talebi karşıl ayabilmek için tam kapasite üretime geçtikleri belirtilmektedir. Gübre fiyatlarındaki artış nedeniyle Amerikalı gübre üreticilerinin karlarının arttığı ve hisselerinin Amerikan 370 borsalarındaki fiyatlarının geçen yaz olduğu seviyenin 2 katına çıktığı belirti lmektedir. Rusya nın Sen Petersburg şehrinde 18 -20 Temmuz 2007 tarihinde yapılacak olan 5. FMB Doğu Avrupa Gübre Konferansı ve Fuarı na ilişkin broşürde dünya piyasalarında üre fiyatlarının 2007 yılında rekor seviyelere yükseldiği belirtilerek, bu durum k onferansta ele alınacak konular arasında sayılmıştır. Nisan 2007 tarihli çeşitli yayın organlarında yayınlanan haber lerde ise, Avustralya da bir ziraat odasının gübre fiyatlarındaki aşırı artışlar nedeniyle federal hükümete araştırma başlatması talebinde bulunduğu, MAP (Mono amonyum fosfat) ve DAP (Di - 380 amonyum fosfat) fiyatlarının % 50 artışla 400 ABD Doları/ton sınırını zorladığı belirtilmekte, bu durumun Avustralya çiftçilerinin bir 6 hafta daha gübre bulmakta sıkıntıyla karşılaşmalarına yol açacağı iler i sürüld üğü, haberde sağlayıcıların bu artışın gerekçesini gübreye olan beklenmeyen tale bin artışı olarak açıkladıkları ; diğer bir haberde ise, gübre üreticilerinin girdi olarak kullandıkları amonyağa olan talebinin artması nedeniyle amonyak fiyatlarının bir anda önemli ölçüde yükseldiği, bu durumun geniş kullanım alanı olan dizanteri ilaçlarını üreten ilaç firmalarının üretim 5 1 acre 4050 metre karelik bir alanı ifade etmektedir. 07-34/339 -121 10maliyetlerini yükselttiği ; bir başkasında ise çiftçilerin, Ocak ayında üre gübresinin (46 - 0-0- nitrogen) bir tonu için 350 ABD Dola rı ödediği, bu hafta ise aynı gübreyi 400 ABD Doları/ton fiyattan aldığı, bazı gübre çeşitlerine son 1 ayda 5, 6 kez zam 390 yapıldığı, Brezilya ve Malezya gibi ülkelerin gübre taleplerinin arttığı belirtilmektedir. ABD Ticaret Bakanlığı nın6 (USDC) web sayf asında ise Rusya dan ithal edilen AN gübresinin FOB fiyatlarına yer verilmiştir. ABD Ticaret Bakanlığı tarafından yayımlanan referans AN fiyatları 2007 yılında istikrarlı bir şekilde yükselmiş ve 4.1.2007 tarihindeki 223,63 ABD Doları düzeyinden, % 21 lik bir artışla 3.4.2007 tarihinde 270,52 ABD Doları düzeyine yükselmiştir. Konuya ilişkin olarak TÜGEM yetkilisinden de bilgi alınmıştır. Bu bilgilere göre azotlu gübrelerin fiyatları doğal gaz kaynaklarına sahip olmaları nedeniyle Rusya ve 400 Ukrayna tarafında n belirlenmektedir. Uluslararası piyasalarda son 2 -3 ayda gübre fiyatları yaklaşık % 15 oranında artmıştır. Bu artışın nedeni ABD, Brezilya, Çin, Hindistan gibi ülkelerin gübre taleplerindeki artıştır. Gübreye olan talep artışı, gübre üretiminde kullanılan girdilere olan talebi de artırmıştır. Uluslararası fiyatlar, hem Türkiye gübre ihtiyacının % 40 ının ithalatla karşılanması, hem de yerli gübre üretiminin % 80 -85 oranında ithal girdiye bağımlı olması nedeniyle, yurt içi fiyatları belirlemektedir. TÜGEM yetkililerine göre, uluslararası gübre fiyatlarında ortaya çıkan artışlar iç piyasaya çok daha az bir şekilde yansımıştır. Yukarıda verilen bilgiler çerçevesinde, özellikle 2007 yılında dünya piyasalarında 410 gübre talebinin önemli miktarda artmasıyla birlik te gübre fiyatlarında ciddi artışların ortaya çıktığı anlaşılmaktadır. Gübre talebinde ortaya çıkan bu artışın, fiyat artışına dönüşmesinin, gübrenin, tüketimi ve satışları belli aylara sıkışan bir ürün olması nedeniyle çok daha hızlı olduğu söylenebilecek tir. Gübre talebindeki artışla bağlantılı olarak üretimde kullanılan amonyak gibi girdilere olan talebin ve dolayısıyla girdi fiyatlarının artmaya başladığı anlaşılmaktadır. Dünya piyasalarında ortaya çıkan bu gelişmelerin, gübre ihtiyacının % 40 ını ithal atla karşılayan ve %80 -85 oranında ithal girdi kullanan Türkiye de de fiyatların artmasına neden olması makul karşılanabilecektir. Ayrıca TZOB verilerine göre Ocak 2007 den Mart 2007 ye ortalama %9,7 oranında olan Türkiye gübre fiyatlarındaki artışın, düny a piyasalarında 420 son 3 aylık dönemde ortaya çıktığı belirtilen % 15 düzeyindeki artışın altında kaldığı görülmektedir. 2006 yılında görülen ortalama % 21 lik artışın ise daha önceki bölümlerde değinildiği gibi hem döviz kurunda hem de doğalgaz fiyatlarında meydana gelen artıştan etkilendiği, bu dönemde İGSAŞ ın üretimini durdurmasının üre fiyatlarında ortalamanın üzerindeki artışı tetiklediği söylenebilecektir. Ağırlıklı olarak 2007 yılının Şubat ayından sonra olmak üzere, Mart 2006 - Mart 2007 döneminde gübre fiyatlarında ortaya çıkan ortalama %33 lük artışta, yukarıda açıklanan ve uluslararası piyasalarda gözlenen gelişmelerin yanı sıra, 2006 yılındaki doğalgaz fiyat artışının ve kısmen döviz kurundaki artışların etkili olmuş olabileceği 430 sonucuna ulaşılm ıştır. Bu çerçevede gübre fiyatlarındaki artışın ulusal ve uluslararası piyasalardaki gelişmelerden kaynaklı açıklamalarının olabileceği, söz konusu fiyat artışlarının bu gelişmelerden kaynaklanması ihtimalinin, gübre sağlayıcısı teşebbüslerin 4054 sayılı 6 http://ia.ita.doc.gov/reference -price/refprice -a821811.html 07-34/339 -121 11Kanun u ihlal etmelerinden kaynaklanma ihtimalinden çok daha yüksek göründüğü, söz konusu firmaların 4054 sayılı Kanun u ihlal etmek suretiyle bu fiyat artışlarına neden olduklarına yönelik herhangi bir iddiayı içeren bir başvurunun söz konusu olmadığı b ir durumda, önaraştırma açılmasını gerektirecek emare de bulunmamı ştır. 440 J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, başvuru konusu na yönelik olarak , 4054 sayılı Kanun çerçevesinde önaraştırma yapılmasına ya da soruşturma açılmasına ge rek olmadığına, OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.