Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2010 -3-195 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 10-73/1508 -576 Karar Tarihi : 25.11.2010 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10 Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR B. RAPORTÖRLER: Meltem BAĞIŞ AKKAYA, Erdem AKTEKİN C. ŞİKAYET EDEN : Gizlilik talebi vardır. D. HAKKINDA ÖNARAŞTIR MA YAPILANLAR: 20 Bolu ilin
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2010 -3-195 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 10-73/1508 -576 Karar Tarihi : 25.11.2010 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI 10 Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR B. RAPORTÖRLER: Meltem BAĞIŞ AKKAYA, Erdem AKTEKİN C. ŞİKAYET EDEN : Gizlilik talebi vardır. D. HAKKINDA ÖNARAŞTIR MA YAPILANLAR: 20 Bolu ilinde faaliyet gösteren fırıncılar E. DOSYA KONUSU: Bolu ilinde faaliyet gösteren fırıncıların aralarında anlaşarak bazı fırıncıları piyasa dışına çıkardığı ve 300 gram ekmek fiyatını 75 Kr olarak belirledikleri iddiası. F. İDDİALAR IN ÖZETİ: Yapılan başvuruda özetle; Bölgede ekmek pazarında önemli bir paya sahip olan Lider Gıda nın ve bölgenin diğer büyük üreticilerinden Karadeniz Ekmek ve Kalafatoğlu Unlu Mamullerinin aralarında şifahen anlaştıkları, 30 Bu oluşumun düşük fiyat uygulam asıyla sindirdiği diğer fırınları da kiralayarak daha da büyüdüğü, bölgede tekelleştiği ve ürettikleri ekmeği istedikleri noktada kendi belirledikleri fiyat üzerinden sattırdıkları, Anlaşmaya d ahil fırınların, diğer üreticilere de baskı yaparak satış nokta larında uygulanacak nihai fiyatları yükselttirmeye çalıştığı ifade edilerek gereğinin yapılması talep edilmiştir. G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 31.8.2010 tarih ve 6787 sayı ile giren başvuru üzerine hazırlanan 21.9.2010 tarih ve 2010 -3-195/İİ-10-185.MBA sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet Kurulu nun 30.9.2010 tarih ve 10-62/1293 -M sayılı 40 toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.11.2010 tarih ve 2010 -3- 195/ÖA -10-185.MBA sayılı Önaraştırma Raporu 11.11.2010 tarih ve REK.0.07.00.00 -110/5 05 sayılı Başkanlı k önergesi ile 10 -73 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; 10-73/1508 -576 2 50 1. Bolu ilinde faaliyet gösteren fırıncıların 4054 sayılı Kanun un 4. maddesi kapsamında değerlendirilebilecek uygulamalar içerisinde oldukları, ancak bu aşamada uygulamaların sona erdirilmesiyle şikâyet konusu rekabet sorununun çözüleceği; dolayısıyla konuya ilişkin soruşturma açılmasına gerek olmadığı, 2. Bununla birlikte 4054 sayılı Kanun un 9/3. maddesi uyarınca bahse konu uygulamaya son verilmesini sağlamak amacıyla belgede adı geçen fırıncılara ek olarak Bolu da fırın işleten üyelerine bildirim yapmak üzere Bolu Lokantacılar, Fırıncılar ve Pastacılar Odası ve Bolu Ticaret Odası na görüş bildirilmesinin uygun olacağı, 60 sonuç ve kanaa tine ulaşıldığı ifade edilmiştir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili Pazar I.1.1. İlgili Ürün Pazarı Önceki tarihli birçok Kurul kararında unlu mamuller pazarı analiz ed ilerek ilgili ürün 70 pazarı ekmek pazarı olarak belirle nmiştir. Bu bağlamda geçmişte alınan Kurul kararlarına da uygun olarak ilgili ürün pazarı ekmek pazarı olarak belirlenm iştir. I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar Şikayete konu fırınların tümü Bolu il merkezinde faaliyette bulunan teşebbüslerdir. Mevcut önaraştırma dosyası kapsamı nda hakkında inceleme yapılan fırınlardan biri olan Lider Gıda nın yıkıcı fiyatlandırma uygulamak suretiyle 4054 sayılı Kanun un 6. maddesini ihlal ettiğine yönelik iddiaların incelendiği 4.2.2010 tarih ve 10-13/146 -62 sayılı Kurul kararında; Bolu il merke zine Bolu nun ilçelerinden ihmal edilebilecek 80 miktarda ekmek arzı olduğu tespiti yapılarak ilgili ürün pazarı Bolu İl merkezi olar ak belirlenmiştir. Bu çerçevede, ilgili coğrafi pazar Bolu il merkezi olarak tespit edilmiştir. I.2. Yapılan Tespitler ve H ukuki Değerlendirme I.2.1. Yerinde İncelemede Elde Edilen Bulgular Raportörlerce Lider Gıda da yapılan yerinde incelemede ; Lider Gıda şirket ortağı tarafından birbirini takip eden tarihlerde hazırlandığı düşünülen iki tablo elde 90 edilmiştir. Hazırlanan il k tabloda Bolu il merkezinde daha önce faaliyet göstermekte iken yakın tarihte kapandığı öğrenilen üç fırının ismi, bu fırınlara diğer fırınlar tarafından yapılan/yapılacak ödemelere ilişkin veriler ve bu ödemelerin ödemeyi gerçekleştirecek fırınlar arasın da ne oranda paylaşılacağına yönelik hesaplamalar yer almaktadır. Belgeye göre Yıldız, Rizeliler, Lider, Karadeniz, Çalıkoğlu, Refik, Metin, Has, Kalafat, Atmaca ve Armek fırınları tarafından, kapatılan Tatmek, Çaydurt, Ordu ve Karacasu fırınlarına yapılac ak 182.500 TL lik ödeme, ödemeyi yapacak fırınlar arasında hesaplanan hisse oranlarına göre paylaştırılmaktadır. Tablonun ilk hali incelendiğinde hazırlanış tarihinde fırınlara 95.400 TL lik bir ödeme yapıldığı 10-73/1508 -576 3 görülmektedir. Aynı hesaplama tablosunun daha yakın bir tarihte hazırlandığı 100 düşünülen halinde ise toplam yapılacak ödeme miktarının 187.500 TL ye ve o tarihe kadar fırınlara ödenmiş miktarın ise 132.200 TL ye yükseldiği görülmektedir. Bu iki tablodaki kapanan fırınlara yapılan ödemeleri gösteren böl ümdeki farklı (95.400 TL den 132.200 TL ye yükselen) tutarlar kapanan fırıncılara yapılan ödemelerin devam ettiğini göstermektedir. Lider Gıda ortakları Sabit Ruhi Şerifoğlu , Sabit Şerifoğlu ve Erkan Saklı ile yapılan görüşmede şirket ortakları, kapanan üç fırın olduğunu, bu fırınlardan Çaydurt ekmeğin ruhsat sahibinin ruhsatını iptal etmesi nedeniyle piyasadan çıkmak zorunda kaldığını ve bu fırının makinelerinin Lider Gıda ortaklarından Fahrettin Arı tarafından 110 satın alındığını belirtmiş lerdir . Buna ek o larak şirket ortakları Karacasu ve Tatmek Ekmek in ise piyasadan kendi rızaları ile çıkmak istediklerini, bu fırınların da yine Fahrettin Arı tarafından kiralanarak kapatıldığını, bu işlemler için gerekli paranın ise bölgede faaliyet göstermekte olan fırın lar tarafından ortak olarak ödendiğini; buradaki amaçlarının ekmek fiyatını yükseltmek olduğunu fakat bu oluşumun bir ay sürdükten sonra dağıldığını; oluşumun sürdürülmediğinin Bolu ilinde mevcut farklı ekmek fiyatlarından anlaşılabileceğini ifade etmişler dir. Bu bilgiler üzerine Bolu da faaliyet gösteren esnaf niteliğindeki fırıncıların kayıtlı olduğu Bolu Lokantacılar, Fırıncılar ve Pastacılar Odası nda, elde edilen belgede 120 kapanan fırınlara ödeme yaptığı anlaşılan Atmaca Natürel Ekmek Fırını, Has Ekmek Fırını, Yıldız Ekmek Fırını, Kalafatoğlu Unlu Mamuller sahipleri ile kapatılan fırınlardan Karacasu ve Tatmek ekmek fırınların sahipleri ve bölgede faaliyet gösteren bir diğer fırın olan Damla Ekmek fırının sahibi ile raportörlerce görüşme gerçekleştirilm iştir. Yapılan görüşmelerde Lider Gıda da elde edilen belgede adı geçen ekmek fırını sahiplerine üç fırının kapatılması için herhangi bir ödeme yapıp yapmadıkları sorulmuş her dört fırın sahibi de böyle bir ödemede bulunmadıklarını, kapatılan üç fırının da Lider Gıda tarafından kiralandığını, ödemelerin yine Lider Gıda tarafından 130 yapıldığını ve bulunan belgedeki rakamları ödeme diklerini ifade etmişlerdir . Kapatılan Karacasu ve Tatmek ekmek fırınları sahipleri ise sektörden kendi istekleri ile herhangi b ir zorlama olmadan çıktıklarını, fırınlarını ise Lider Gıda ortaklarından Fahrettin Arı ya bir yıl süre ile kiraladıklarını ve fırınlarında hâlihazırda üretim yapılmadığını ifade etmişlerdir. Yapılan görüşmede son dönemde ilde gerçekleşen ekmek fiyatları sorul an Oda Başkanı ; ekmeğin 2 ay öncesine kadar 35 Kr dan satıldığını ancak son iki -üç aydır tüm fırınların ekmeği odanın 2008 yılında 300 gram ekmek için açıklamış olduğu 140 maksimum fiyat olan 75 Kr dan sattığı nı ifade etmiştir. I.2.2. Hukuki Değerlendirme Lider Gıda da yapılan yerinde incelemede elde edilen belge, Bolu ilindeki bazı fırınların kendilerine yapılan belirli miktar ödemeler sonucunda piyasadan çekilerek üretimlerine yönelik talebi diğer fırınlar a kaydırdıkları nı gösterir niteliktedir. Böylec e belirli bir toplu para ödemesi sonucu bu fırınlar piyasadan çıkmış ve üretim miktarları da diğer fırınlar arasında dağılmıştır. Yine son iki aya kadar 35 Kr olan ekmek 10-73/1508 -576 4 fiyatının il genelinde Oda tarafından b ildirilen maksimum satış fiyatı olan 75 Kr a 150 çıkmasının bu oluşumun bir sonucu olduğu kanaatine varılmıştır. Bolu ilindeki fırınların aralarındaki anlaşma sonucu uygulamakta oldukları arz kontrol davranışları belirli bir ürünün arzını kısmak suretiyle fi yatını arttırmak veya teşebbüsler arası gerçekleşmiş bir fiyat anlaşmasının sürdürülebilirliğini sağlamak için uygulanabilmektedir. Ancak incelenen ilgili ürün pazarı bakımından arzın kısılarak fiyatların arttırılması yönünde bir uygulamanın başarılı olama yacağı kanaati oluşmuştu r. Öncellikle tüm Türkiye genelinde olduğu gibi Bolu ilinde faaliyet gösteren fırıncılar da yüksek miktarlarda atıl kapasiteye sahiptir. Toplam sektör kapasitesi üç fırının kapatılmasının sonrasında bile mevcut talebin oldukça üstün dedir. İncelenen 160 olayda olduğu gibi atıl kapasitenin azaltılması yoluyla fiyatların arttırılması ancak kapasitenin talebi karşılayamayacak düzeye kadar düşürülmesi ile mümkün olabilecektir. Buna ek olarak bir ürünün fiyatını n yükseltil ebilmesi için o ürün e yakın ikame olan ürünlerin üreticilerinin de en azından bir kısmının bu tip bir anlaşmaya dâhil olması beklenir. Yapılan görüşmelerde n bölgedeki toplam ekmek talebinin yaklaşık %30 unun köylüler tarafından üretilen ve bölgede yoğun bir biçimde tüketilen köy ekmeği tarafından karşılandığı anlaşılmıştır. Fiyatların yükseltilmesi amacıyla arzın kısılması sonucu genel talebin köy ekmeğine kayması nedeniyle , bu ekmek türünün 170 üretiminin artması sonucunda talep ve arz arasında bir dengesizliğin oluşmayacağı kana atine varılmıştır . Buna ek olarak ekmek fiyatlarının maksimum hadleri, esnaf ve sanatkar statüsündeki işletmeler için bağlı bulundukları odanın önerisinin, odanın bağlı bulunduğu birlik yönetiminin onayı ile belirlenmekte bu fiyata belediyelerin ve mülki amirlerin itiraz etmemeleri durumunda fiyat kesinleşmektedir. Maksimum satış fiyatları ekmek üretimindeki maliyet kalemleri göz önüne alınarak ve esnaflara belirli bir kar marjı bırakarak belirlenmektedir. Sektörde bu şekilde işleyen bir tavan fiyat uygul amasının olması işletmeler tarafından fiyatın yükseltilebileceği düzeyi ve işletmelerin fiyat 180 anlaşmaları yoluyla elde edebilecekleri aşırı karları sınırlamaktadır. Bu bağlamda ilgili ürün pazarında mevcut kapasitenin azaltılması yoluyla arzın kısıtlanma sı ve bu yolla tüketimin azaltılması sonucu fiyatın yükseltilmesi mekanizmasının işlemesi mümkün gözükmemektedir . Bu nedenle Bolu ilindeki fırıncıların aralarında anlaşarak bazı fırınların üretimine son vermesinin esas amacının kapatılan fırınlara yönelik talebi , kalan fırınlar arasında dağıtmak olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Aralık 2009 da Kurum kayıtlarına giren bir başvuruda Lider Gıda nın yıkıcı fiyat 190 uygulamak suretiyle piyasadaki rekabeti bozduğu şikâyeti yer almıştır. Konu ile ilgili olarak Kurul , Lider Gıda nın ilgili pazarda hakim durumda olmadığını tespit ederek bu teşebbüsün tek taraflı eylemlerinin 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında ihlal oluşturamayacağına karar vermiştir. Bu başvuru Aralık 2009 da da 35 Kr luk ekmek fiyatının uygulandı ğına işaret etmektedir. Temmuz ayında ise fırınların kapatılmasıyla aynı zaman aralığında bölgede 35 Kr olan ekmek fiyatı 75 Kr a yükselmiştir. Fırıncılar odasından da ekmek fiyatının uzun bir süredir 35 Kr olduğu ancak son iki -üç aylık dönemde tüm ilde 75 Kr a yükseldiği bilgisi teyit edilmiştir. 10-73/1508 -576 5 4054 sayılı Kanun un 4. maddesinde teşebbüsler arası rekabeti bozucu etkisi veya 200 amacı olan anlaşmaların hukuka aykırı ve yasak olduğu belirtilmekte ve aynı maddenin 2. fıkrasının (a) bendinde Mal veya hizmetle rin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet, kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespit edilmesi ve b bendinde Mal veya hizmet piyasalarının bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılm ası ya da kontrolü bu hallere örnek olarak sayılmaktadır. Bu çerçevede Bolu ilindeki fırıncıların aralarında anlaşarak bazı fırınların üretimini durdurmak ve son iki aylık dönemde ekmek fiyatını aralarında anlaşarak 75 Kr a çıkartmak eylemlerinin 4054 sa yılı Kanun un 4. maddesinde yasaklanan türden 210 eylemler olduğu kanaatine ulaşılmıştır. Ancak bu iki eylemden üzerinde durulması gereken esas olarak fiyata yönelik anlaşma dır. Yukarıda sıralanan nedenlerle yüksek atıl kapasiteye sahip sektörde kapasite azalt ılması ve bu yolla arzın kısılması sonucu tüketici zararının doğması mümkün gözükmemektedir. Fırıncıların uyguladıkları anlaşma sonucu il genelinde 300 gramlık ekmeğin fiyatı artışmışsa da Bolu merkezine çevre köylerden önemli miktarda köy ekmeği arzı olması ve anlaşmaya dâhil olmayan fırıncıların bulunması nedenleriyle pazardaki rekabetin tamamen ortadan kalkmadığı, ilde ekmek piyasasında son döneme kadar ekmek fiyatının Türkiye de ilan edilen maksimum fiyatın oldukça altına düşmüş 220 olmasının il genelinde önemli bir rekabet ortamının yaşandığına işaret etmesi, Kurul un önceki kararlarında da yer verildiği üzere sektördeki yapısal sorunların bu tip oluşumlara zemin hazırlaması ve teşebbüsler tarafından gerçekleştirilen uygulamanın henüz birkaç ayla sınırlı olması hususları dikkate alınarak bu aşamada ilgili teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı kanaatine varılmıştır. J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; 230 1- Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına , 2- Bununla birlikte, a) Dosya konusu uygulamaların 4054 sayılı Kanun kapsamında ihlal teşkil edebilecek nitelikte olması nedeniyle, bu uygulamalara son verilmesi, aksi takdirde 4054 sayılı Kanun çerçevesinde işlem başlatılacağı yönünde aynı Kanun un 9 . maddesi nin üçüncü fıkrası uyarınca Yıldız 240 Ekmek Fırın, Has Ekmek Fabrikası, Kalafatoğlu Unlu Mamuller, Atmaca Naturel Ekmek Fırını, Karadeniz Ekmek Fırını, Bolu Ekmek Fırını, Çalıkoğlu Ekmek Fırını , Trabzon Ekmek Fırını, Rizel iler Ekmek Fırını, Armek Unlu Mamuller Gıda Hayv. İnşaat San. ve Tic. Ltd. Şti. ve Lider Gıda Sanayi A.Ş. ye; b) Bolu da fırın işleten üyelerine bildirim yapmak üzere Bolu Lokantacılar, Fırıncılar ve Pastacılar Odası ve Bolu Tic aret Odası na 10-73/1508 -576 6 görüş bildirilmesi hususunda Başkanlığın görevlendirilmesine 250 OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.