Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2002 -3-132 Karar Sayısı : 03-05/58 -20 Karar Tarihi : 17.1.2003 A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER: 10 II.Başkan : Dr. Kemal EROL Üyeler : Nejdet KARACEHENNEM, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Tulez BARUTOĞLU B- RAPORTÖRLER: Hakan SABUNCU, Ali Fuat KOÇ C- ŞİKAYET EDEN: Ankara Fırıncılar Odası 20 Strazburg Cad. No:30/21 Kat:4 06430 Sıhhıye / Ankara D-
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2002 -3-132 Karar Sayısı : 03-05/58 -20 Karar Tarihi : 17.1.2003 A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER: 10 II.Başkan : Dr. Kemal EROL Üyeler : Nejdet KARACEHENNEM, A. Ersan GÖKMEN, R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER, Mustafa PARLAK, Prof. Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL, Tulez BARUTOĞLU B- RAPORTÖRLER: Hakan SABUNCU, Ali Fuat KOÇ C- ŞİKAYET EDEN: Ankara Fırıncılar Odası 20 Strazburg Cad. No:30/21 Kat:4 06430 Sıhhıye / Ankara D- HAKKINDA İNCELEME YAPILAN: Türkiye Un Pazarında Faaliyet Gösteren Un Değirmenleri E- DOSYA KONUSU: Ankara ve Konya başta olmak üzere un sektöründe faaliyet gösteren birtakım spekülatörler ve değirmencilerin Türkiye genel inde gerçekleştirdikleri uygulamalarla tekel oluşturdukları ve bu sebeple yüksek fiyatla buğday satımı gerçekleştirdikleri iddiası. 30 F- İDDİALARIN ÖZETİ: Ankara Fırıncılar Odası'nın şikayet başvurusunda, özetle; -un sektöründe faaliyet gösteren birtakım spekülatörler ve değirmencilerin Türkiye genelinde yaptıkları uygulamalarla tekel oluşturdukları ve bu sebeple yüksek fiyatla buğday satımı gerçekleştirdikleri, -anılan kişi ve/veya kuruluşlarca Hükümetin ithalatı yasaklaması gerekçesi kullanılıp iç piya sada 18 -20 milyon TL aralığında satılan ekmeklik un fiyatının yaklaşık %60 artırılarak 28 -33 milyon TL seviyesine çıkartıldığı ve bunun 40 sonucunda ekmek imal eden esnaf niteliğini haiz fırıncıların yüksek maliyetler karşısında ekmek üretemez duruma geldiği, -1.10.2001 tarihinde 200 gr ekmek fiyatının 200.000.TL olarak belirlendiği, girdi maliyetlerindeki artışlara rağmen 15 aydan bu yana enflasyonla mücadele 03-05/58 -20 2programı içerisinde tüm kesimler gibi fırıncı esnafının da iyi niyet göstererek zam yapmadığı belirt ilerek; - un ithalatında uygulanan %50 oranındaki fonun geçiçi de olsa kaldırılması 50 - orta ve küçük ölçekli işletme niteliğinde faaliyet gösteren değirmencilerin de faydalanabileceği şekilde en az iki üç ay vadeli ve düşük faizli buğday temin ve tevzii gerçekleştirilmesi, - ilgili kuruluşların, değirmencilerin ve Fırıcılar Odası nın da çağrılı olacağı bir toplantının düzenlenerek soruna ilişkin netice elde edilmesi, - un fiyatlarındaki spekülasyon kaynaklı artışın önüne geçilerek ekmek üreticilerinin v e tüketicilerin zarar görmemesi amacıyla duruma müdahale 60 edilmesi, gerektiği ifade edilmiştir. G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 25.12.2002 tarih, 5512 sayı ile giren başvuru üzerine yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 10.1.2003 tarih, 2002 - 3-132/B N-02-HS sayılı Bilgi Notu 13.1.2003 tarih, REK.0.07.00.00/2 sayılı Başkanlık önergesi ile 03 -04 ve 03 -05 sayılı Kurul toplantılarında görüşülerek karara bağlanmıştır. 70 H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Bilgi Notunda; - ekmeklik buğday pazarı ndaki fiyat o luşum mekanizmaları ve dönemler itibarıyla arz talep dengesinin takibi, - ilgili dönemlerdeki arz talep dengesi gözetilerek, ilgili pazarda oluşan ekmeklik buğday fiyatlarının un fiyatlarını belirleme gücünün ortaya konulabilmesi, - tespit olunduğu takdi rde un fiyatlarında spekülasyonlarla meydana getirilen artışların kaynaklarının açıklığa kavuşturulabilmesi ve 4054 sayılı Kanun ile 80 ilişkisinin ortaya konulabilmesi, amacıyla birbiriyle yakın ilişkili olan ekmeklik buğday ve ekmeklik un pazarında öna raştırma yapılması gerektiği ifade edilmektedir. I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME Ekmek maliyetini oluşturan unsurlar şartlara göre değişkenlik gösterse de, genel 90 olarak bu unsurların toplam maliyet içindeki payı; 03-05/58 -20 3 - Un Gideri % 30 -45 - Genel İmalat G iderleri % 20 -30 - İşçilik ve Yasal Yan ödemeler % 15 -30 - İmalatçı Karı % 10 -25 - Bayi Karı % 10 -20 - Katma Değer Vergisi % 1 100 aralığında gerçekleşmektedir. Nihai ürünün maliyeti içinde tek başına %30 -45 aralığında bir maliyet kalemini oluştur an unun, ekmeğin pazardaki fiyatının oluşumun katkısı da önemli olacaktır. Bu nedenle Türkiye ekmek pazarı açısından un girdisinin fiyat oluşumu, anılan pazarı ve dolayısıyla tüketicileri doğrudan etkilemektedir. Tablo -1'de yıllar itibarıyla buğday ve un fiyatları artışlarına yer verilmiştir. Tablo -1: DİE TEFE Veri Tabanı Buğday Fiyatları (TL) Ve Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Buğday Fiyatları Ve Tefe Artış Oranları 110 TEFE VERİ TABANI BUĞDAY FİYATLARI (TL/KG) BUĞDAY FİYAT ARTIŞI TEFE ARTIŞ BUĞDAY FİYAT ARTIŞI TEFE ARTIŞ 2000 2001 2002 2001 2002 OCAK 86,081 113,212 217,402 %32 %28,3 %92 %92 ŞUBAT 89,148 116,917 222,442 %31 %26,5 %90 %91,8 MART 90,631 120,888 227,938 %33 %35,1 %89 %77,5 NISAN 93,268 122,631 238,547 %31 %50,9 %95 %58 MAYI S 95,697 131,020 248,567 %37 %57,7 %90 %49,3 HAZIRAN 99,349 148,007 252,334 %49 %61,8 %70 %46,8 TEMMUZ 94,062 153,739 236,356 %63 %65,4 %54 %45,9 AĞUSTOS 96,367 157,576 241,663 %64 %69,6 %53 %43,9 EYLÜL 100,169 168,243 264,804 %68 %74,7 %57 %40,9 EKIM 106,336 178,965 283,974 %68 %81,4 %59 %36,1 KASIM 110,412 197,426 294,795 %79 %84,5 %49 %32.8 ARALIK 112,521 214,075 308,579 %90 %91 %44 %30,8 Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere 2000 -2001 -2002 yıllarında gerçekleşen buğday fiyatları ve artışları incelendiğinde özetle; 2001 Ocak ayında bir önceki seneye göre buğday %32 artış gösterirken; 2002 Ocak ayında bir önceki seneye göre %92 artış gerçekleşmiştir. Aynı şekilde 2002 Şubat, Mart, Nisan, Mayıs, Haziran aylarında bir önceki seneye göre gerçekleş en artışlar sırasıyla %90, %89, %95, % 90, %70 olarak gerçekleşmiştir. Anılan dönemlere ait TEFE artışlarına bakıldığında; genelde buğday fiyatlarındaki artışlar TEFE rakamlarındaki artıştan daha yüksek olmaktadır. 120 03-05/58 -20 4 Tablo -2: DİE Tüfe Veri Tabanı Un Fiyatları Ve Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Un Fiyatları Ve Tüfe Artış Oranları TÜFE VERİ TABANI UN FİYATLARI (TL/KG) UN FİYAT ARTIŞI TÜFE ARTIŞ UN FİYAT ARTIŞI TÜFE ARTIŞ 2000 2001 2002 2001 2002 OCAK 272,916 357,178 849,084 %31 %35,9 %138 %73,2 ŞUBAT 291,778 371,787 855,280 %27 %33,4 %130 %73,1 MART 302,818 397,843 867,940 %31 %37,5 %118 %65,1 NISAN 307,596 458,209 871,551 %49 %48,3 %90 %52,7 MAYIS 313,086 491,669 873,827 %57 %52,4 %78 %46,2 HAZIRAN 320,674 509,182 873,163 %59 %56,1 %71 %42,6 TEMMUZ 325,216 527,488 866,734 %62 %56,3 %64 %41,3 AĞUSTOS 328,251 538,985 879,497 %64 %57,5 %63 %40,2 EYLÜL 334,578 561,998 907,666 %68 %61,8 %62 % 37 EKIM 338,553 690,438 930,042 %104 %66,5 %35 %33,4 KASIM 345,302 796,560 942,087 %131 %67,3 %18 %31,8 ARALIK 350,093 826,533 949,770 %136 %68,5 %15 %29,7 130 Yukarıdaki tablodan; 2001 Ocak ayında bir önceki seneye göre un fiyatı %31 artış gösterirken (TÜFE artışı %35) 2002 Ocak ayında bir önceki seneye göre görülen artışın %138 oranında (TÜFE artış ı %73.2) olduğu anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, dönemler itibarıyla yükselen ve düşen fiyat seyirleri izlendiğinde Toprak Mahsulleri Ofisi nin buğday ithali gerçekleştirmesi ya da elindeki stokları piyasaya sürmesi şeklinde pazar politikaları ile arz -talep dengesinin sağlanmaya çalışıldığı görülmektedir. 140 Bu çerçevede, Türkiye ekmek pazarı nın en önemli hammadde girdisi olan un un elde edildiği ekmeklik buğday pazarı ndaki fiyat oluşumunun piyasanın özelliklerinden kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Ayrıca buğday alım -satımının yapıldığı çeşitli Ticaret Borsaları bulunduğu gibi, un üretiminde çok sayıda teşebbüs faaliyet göstermektedir. Gerek pazarların yapısı gerekse söz konusu şikayette spekülasyonu yapanların eylemi birlikte gerçekleştirdiklerine i lişkin bir iddianın olmadığı dikkate alınarak 4054 sayılı Kanun çerçevesinde herhangi bir işlem yapılmasına yer olmadığı kanaatine varılmıştır. 150 J- SONUÇ Yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde; ilgili piyasanın özelliklerinden kaynaklanan maliyet ve fiyat artışlarına karşı devletten beklenti ve talepleri aktardığı, 4054 sayılı Kanun kapsamında rekabet ihlaline delalet edecek bir iddia içermediği anlaşılan söz konusu başvuru ile ilgili bir önaraştırma veya soruşturma 03-05/58 -20 5başlatmaya yeterli tespit bulunm adığı kanaati ile şikayetin reddine OYÇOKLUĞU ile karar verilmiştir. 160 KARŞI OY GEREKÇESİ (17.1.2003 tarihli ve 03 -05/58 -20 sayılı Kurul Kararı) Başvurunun incelendiği raporda yer verilen bilgi ve değerlendirmeler ile raportörlerin ulaştığı kanaat doğr ultusunda; - Türkiye ekmek pazarı nın en önemli hammadde girdisi olan un un elde edildiği ekmeklik buğday pazarı ndaki fiyat oluşum mekanizmalarının ve dönemler itibarıyla arz talep dengesinin takibi, - İlgili dönemlerdeki arz talep dengesi gözetilere k, pazarda oluşan ekmeklik buğday fiyatlarının un fiyatlarını belirleme gücünün ortaya konulabilmesi, - Tespit olunduğu takdirde un fiyatlarında spekülasyonlarla meydana getirilen artışların kaynaklarının açıklığa kavuşturulabilmesi ve 4054 sayılı Rekabet in Korunması Hakkında Kanun ile ilişkisinin ortaya konulabilmesi, amacıyla, birbiriyle yakın ilişkili olan ekmeklik buğday ve ekmeklik un pazarlarında önaraştırma yapılması gerektiği düşünülmekte olup 4054 sayılı Kanun çerçevesinde önaraştırma veya so ruşturma başlatmaya yeterli tespit bulunmadığı yönündeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Dr. Kemal EROL Mustafa PARLAK İkinci Başkan Kurul Üyesi Prof Dr. Zühtü AYTAÇ Tulez BARUTOĞLU Kurul Üyesi Kurul Üyesi