Rekabet Kurumu Başkanlığından , REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2006 -1-101 (Önaraştır ma) Karar Sayısı : 06-57/757-221 Karar Tarihi : 3.8.2006 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL , Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI , M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN , Mehmet Akif ERSİN . B. RAPORTÖRLER: Harun ULU , Cumhur Atalay HATİPOĞLU, Harun GÜNDÜZ C. BAŞVURUDA BULUNAN : - Re sen 20 D. KARŞI TARAF : - Elektrik piy asasındaki otoprodüktörler ile dern
Rekabet Kurumu Başkanlığından , REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2006 -1-101 (Önaraştır ma) Karar Sayısı : 06-57/757-221 Karar Tarihi : 3.8.2006 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Mustafa PARLAK Üyeler : Prof.Dr. Zühtü AYTAÇ, Rıfkı ÜNAL , Prof.Dr. Nurettin KALDIRIMCI , M. Sıraç ASLAN, Süreyya ÇAKIN , Mehmet Akif ERSİN . B. RAPORTÖRLER: Harun ULU , Cumhur Atalay HATİPOĞLU, Harun GÜNDÜZ C. BAŞVURUDA BULUNAN : - Re sen 20 D. KARŞI TARAF : - Elektrik piy asasındaki otoprodüktörler ile dernekler E. DOSYA KONUSU: Basında çıkan haberlerden hareketle, otoprodüktörlerin aralarında anlaşarak elektrik kesintisine gidip gitmediklerinin tespiti. F. İDDİALARIN ÖZETİ: Yürütülmekte olan önaraştırma genel olarak, ö zel üretim şirketlerinin aralarında anlaşarak elektriğin arz miktarını sınırlandırıp 30 sınırlandırmadıklarının tespitine yönelik olarak açılmıştır. Bu çerçevede; özel üretim şirket lerinin toplu olarak her gün saat 22.00 den itibaren üretimlerini azaltıp azal tmadıkları, eğer azaltıyorlarsa eylemlerindeki bu birlikteliğin aralarındaki bir anlaşmadan mı kaynaklandığı yoksa ekonomik ve rasyonel gerekçelere mi dayandığı, batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin kesilmesiyle sonuçlanan 1.7. 2006 tarihindeki sistem oturmasına özel üretim şirket lerinin aralarında anlaşarak yaptıkları bir boykotun neden olup olmadığı ve söz konusu sistem oturması öncesinde ve sonrasında, devreye girilerek üretim yapılması yönündeki TEİAŞ talimatlarına özel üretim şirket lerinin uyup uymadıkları, uymadılarsa bunun aralarındaki bir anlaşmaya dayanıp 40 dayanmadığı hususları incelenmiştir. G. DOSYA EVRELERİ: Basında yer alan haberlerden hareketle k onuyla ilgili düzenlenen 5.7.2006 tarih ve 2006 -1-101/İİ -06-FYA s ayılı ilk inceleme raporu 06-47 sayılı Kurul gündeminde görüşülerek, dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 40/1. maddesinin uyarınca elektrik üretim sektöründeki otoprodüktörler ve dernekler hakkında re sen önaraştırma yapılmasına kara r verilmiştir . 06-57/757-221 2 50 İlgili karar uyarınca düzenlenen 31.7.2006 tarih ve 2006 -1-101/ÖA -06-HU sayılı Önaraştırma Raporu , 1.8.2006 tarih, REK.0.05.00.00 -110/157 sayılı Başkanlık önergesi ile 06-57 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; 1.7.2006 tarihinde batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin kesilmesiyle sonuçlanan sistem oturması sürecinde, elektrik üretim pazarında yer alan 60 otoprodüktörlerin, serbest üretim şirketlerinin ve derneklerin 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun u ihlal eden herhangi bir eylemlerinin tespit edilmediği, bu nedenle soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı , ifade edilmektedir. I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. İlgili Pazar 70 I.1.1. İlgili Ürün Pazarı Dosya konusu önraştırmada ilgili ürün pazarı elektrik üretimi ve ticareti olarak belirlenmiştir. I.1.2. İlgili Coğrafi Pazar Ulusal enterkonnekte sistemi tüm Türkiye yi kapsamaktadır ve nerede kurulu olursa olsun, bu sisteme bağlanan üretim şirketleri ü lkenin tüm bölgelerine elektrik nakli ve satışı yapabilmektedir. Bu doğrultuda, ilgili coğrafi pazarı 80 Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak belirlenmiştir. I.2. Yapılan İnceleme Görevli raportörlerce e lektrik üreticileri derneğinde yapı lan yerinde incelemede; 1.6.2006 tarihli, dernek müdürü Ahmet KAVAS tan, Ata Enerji, Enerjisa, Enda Enerji, Altek Alarko, Birlik Enerji, Şişecam, Entek Elektrik, Aksa, İçdaş, Ak Enerji, Zorlu Enerji, Bil Enerji, Ayen Enerji, Çolakoğlu, Mosb Enerji, Bis Enerji, Karel Enerji , Kaptan Demir, Nuh Çimento, Ege Seramik, Eren Holding, Sanko, Alarko ve Birlik Enerji ye gönderilen DERNEK 90 TOPLANTISI 2 -6-2006 başlıklı elektronik posta mesajında aşağıdaki ifadeler yer almaktadır. İVEDİ 06-57/757-221 3 Sayın Üyemiz, 100 02 Haziran 2006 Cuma günü (y arın) Dernek Toplantısı düzenlenmesi uygun bulunmuştur. Yarın saat 14:00 da ZORLU ENERJİ AVCILAR İSTANBUL adresinde gerçekleştirilecek toplantıda hazır bulunulması hususunda gereğini arz ederim. Saygılarımla AHMET KAVAS 5.6.2006 tarihli, Elektrik Ü reticileri Derneği Müdürü Ahmet KAVAS tarafından Ata Enerji, Enerjisa, Enda Enerji, Alarko, Birlik Enerji, Entek Elektrik, Ak 110 Enerji, Zorlu Enerji, Bil Enerji, Mosb Enerji, Bis Enerji, Karel Enerji ye gönderilen Dernek Toplantısı Bilgi Notu başlı klı elek tronik posta mesajında aşağıdaki ifadeler yer almaktadır. Sayın Üyemiz, 2 Haziran 2006 günü, İstanbul da gerçekleştirilen Dernek Toplantısında, ana gündem maddesi olan doğalgaz zammı görüşülmüştür; Buna göre; 120 BOTAŞ tarafından yapılan son zam sonrasınd a, Dernek üyelerimize ait bir kısım tesislerdeki maliyet artışları nedeniyle üretim yapılamaz noktaya gelindiği belirlenmiştir. Gerçek maliyetlere dayanmayan bu tarife yapısı içinde, zararına üretime devam edilemeyeceği belirtilmiştir. Bundan böyle, üye ş irketlerimizin girdi maliyetleri çerçevesinde maliyet analizlerini yapmaları ve buna göre de, kendi tesislerinde üretime devam edip etmeyeceklerine karar vermeleri gerektiği ifade edilmiştir. 130 Diğer üyelerimizin de, konu hakkında benzer konuşmaları sonrası nda toplantı sona erdirilmiştir. Bilgilerinize arz ederim. Raportörlerce Entek Elektrik Üretimi A.Ş. de 6.7.2006 tarihinde yapılan yerinde incelemede alınan belgelerden, şirket çalışanı Olgun ALTINTAŞ tarafından şirket genel müdürü Deniz ÜNAL a gönderil en 1 Temmuz 2006 TEİAŞ Arızası başlıklı yazıda aşağıdaki ifadeler yer almaktadır 140 1 Temmuz 2006 da meydana gelen ve Marmara, Ege ve kısmen Akdeniz Bölgelerini etkileyen büyük elektrik arızasının, Bursa ve İzmit tesislerimiz ile müşterilerimize etkileri aşağıda özetlenmiştir. Bu konuda Tesis Müdürlerinin verdiği raporlar da ayrıca ekte sunulmuştur. A. Kesinti Bilgileri 06-57/757-221 4 1 Temmuz Cumartesi günü, 20:50 civarında, İzmit ve Bursa Tesislerimizde, TEİAŞ 154 kV şebekesinde gerilim düşmesi şeklinde problemler 150 hissedilmeye başlanmıştır. Bu ilk darbelerden İzmit Tesisimiz etkilenmemiş; ancak Bursa Tesisimizde kuplaj kesicisi açarak, üretim ünitelerimiz devre dışı kalmıştır. Fakat; müşterilerimiz, düşük gerilimle de olsa TEİAŞ hattından beslenmeye devam etmiştir. Daha sonra, 22:10 da asıl büyük darbe gelmiş ve Marmara ve Ege Bölgesi ile kısmen Akdeniz Bölgesi nde 154 kV ve 380 kV şebeke çökmüş; 13 ilde elektrik uzun süre kesilmiştir. Bu darbe sonrası, İzmit Tesislerimizde de üniteler devre dışı kalmıştır. 160 Darbelerin nedenleri ve etkileri konusunda güvenilir resmi bir açıklama ortada yoktur; çelişkili bilgiler ve yorumlar ortaya atılmıştır. Buna göre; Bursa 2 nolu trafo merkezinde, 380 kV hattındaki bir ayırıcı arızası, bir kesicinin açmasına sebep olmuş; daha sonra, muhtemelen yetersiz manevralar sonucu, hatlarda üretim ve tüketim dengesi kontrolden çıkarak, Türkiye nin batı tarafında ulusal şebekenin zincirleme çöküşüne sebep olmuştur. B. Entek Tesislerine Ve Müşterilerine Etkileri 170 Bursa ve İzmit Tesislerinin bu d arbeler ve kesinti nedeniyle karşılaştığı duruş ve sorunları raporlarda açıklanmıştır. Özetle; 1. Bursa Tesisleri 20:52 deki ilk darbede, Bursa Tesisimiz devre dışı kalmış, kuplaj kesicisi açmış, müşterilerimiz 154 kV şebekeden, düşük gerilimle de olsa beslenmeye devam etmiştir. 180 21:15 te ikinci darbe daha gelmiş, müşterilerimizin gerilmeleri iyice düşmüş, müşteri şikayetleri gelmeye başlamış, ancak elektrik tamamen kesilmemiştir. 22:10 da gelen asıl darbe ile tüm sistem çökmüş, müşterilerin de elektr iği tamamen kesilmiştir. TEİAŞ enerjisi, düşük gerilimle geceyarısı 00:10 da gelmiş; ancak gerilimin yükselmesi zaman aldığından, müşterilere enerji, aşağıdaki şekilde verilebilmiştir. (2 Temmuz): 190 - 00:30 da TOFAŞ a - 00:40 da DOSAB a - 01:01 de ASF ye - 01:20 de Eski DOSAB a 06-57/757-221 5 Bursa Tesislerinde üretim ünitelerimiz ek raporlarda belirtilen nedenlerle uzun süre devre dışı kalmıştır. Ünitelerin devreye girme saatleri: (2 Temmuz 2006 da) - 01:15 te GTG 1 200 - 02:29 da GTG 2 - 08:12 de STG - 15:02 de GTG 3 2. İzmit Tes isleri 1 Temmuz 20:50 civarındaki darbede İzmit Tesisi devre dışı kalmamış, ancak 22:10 civarındaki darbede tesisimiz tamamen durmuştur. 210 Olay anında; LM 6000, mevcut Buhar Türbini ve GAMA Kazan çalışmaktaydı; diğer GTG ler devre dışıydı. 22:15 civarında Black -Start jeneratörü devreye alınmış ve 22:31 de GT10B ye start verilmiştir. (Not: LM 2500 e şu anda Black -Start imkanı yoktur.) 22:44 te TEİAŞ 154 kV hattına enerji gelmiş, LM 2500 e ve GAMA kazana 23:00 civarında start verilmiştir. (GT 10B ye gerek kalmamıştır.) 220 Sonuç olarak; Pirelli / Çelikord a - 22:49 da elektrik, (duruş 40 dakika) - 23:55 de 24 bar buhar (duruş 106 dakika) verilebilmiştir. Üretim üniteleri ise; 230 - 23:20 de LM 2500 - 03:00 da Buhar Türbini devreye alınabilmiştir. Zorlu Enerji Ü retim A.Ş. de 10.07.2006 tarihinde yapılan yerinde incelemede elde edilen , şirketin üretim tesislerinin elektrik kesintisinin olduğu saatlerdeki durumuna ilişkin bir belgeye aşağıda yer verilmiştir. ENERJİ KESİNTİSİ 240 Tarih Saat Türbin Olay 01.07.2006 20:51 GT2-BT2 Darbe sonrası devre dışı 06-57/757-221 6 21:46 GT2 Paralele girdi 22:09 GT2 GT1 Darbe sonrası devre dışı Devrede ada konumunda 23:04 TEİAŞ la paralele girildi 23:07 GT2 Paralele girdi 23:40 GT2-BT2 Darbe sonrası devre dışı Tüm sistem ener jisiz Berkun, Dokuma devre dışı 02.07.2006 00:23 TEİAŞ kesicileri kapatıldı ZOREN e gerilim alındı 00:25 BERKUN a enerji verildi 00:29 DOKUMA ya enerji verildi 02:30 BT1 Paralele girdi 04:56 GT2 Paralele girdi 07:38 BT2 Paralele girdi NOT: Berkun 45 dakika enerjisiz kaldı Dokuma 49 dakika enerjisiz kaldı Şirkette yapılan inceleme sonucunda düzenlenen tutanağın bazı bölümlerine aşağıda yer verilmiştir . - Basında yer alan 2 Haziran 2006 ta rihinde yapılan Dernek toplantısı hakkın da bilgi verir misiniz? 250 Söz konusu dernek toplantısı Zorlu Plaza da yapılmıştır. Toplantının gündemi doğalgaza gelen zamdı. Bu konuda BOTAŞ a toplu olarak b ir yazı yazılması kararı alındı. - 1 Temmuz 2006 gecesi Ege Bölgesinde gerçekleşen elektrik kesinti si hakkında bilgi verir misiniz? Sistemde uzun süredir iyileştirme yapılmadığından, klimaların da kullanılmasıyla sisteme aşırı yük bindi ve sistem bunu taşıyamadı. Voltaj düştü, akım yükseldi ve Bursa da bir kesici patlaması meydana geldi. Bursa büyük bi r yük çektiğinden İzmir ve Adapazarı santralleri Bursa yı besleyemedi. 1 Temmuz 2006 gecesi Zorlu Enerji bünyesinde bulunan tüm 260 santraller devrede idi. Sadece Bursa tesisi sistemdeki darbe (dalgalanma) nedeniyle geçici sürelerle devre dışında kalmıştır. Bu durum üzerine TEİAŞ Adapazarı yük tevzii merkezi tarafından 02.07.2006 tarihinde şifa hi olarak yük atmanın saat 22.00 da değil, 24.00 da gerçekleştirilmesi yönünde talep geldi ve buna uyulmuştur. Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. ve Akenerji Elektrik Üretim A.Ş. de yapılan yerin de inceleme lerde, önaraştırma konusuyla veya 4054 sayılı Kanun kapsamında değerlendirilebilecek herhangi bir belge bulun mamıştır. 270 06-57/757-221 7 I.3. Değerlendirme Yürütülmekte olan önaraştırma özel üretim şirketleri ( ÖÜŞ ) lerinin aralarında anlaş arak elektriğin arz miktarını sınırlandırıp sınırlandırmadıklarının tespitine yönelik olarak açılmıştı r. Söz konusu tespitin 1.7. 2006 tarihinde meydana gelen elektrik kesintisi ve bu kesintiyle ilgili olarak yazılı ve görsel medyada öne atılan iddiaları da kapsayacak şekilde ele alınma sı bakımından alt başlıklar halinde şu hususların açığa kavuşturulması gerekmektedir. 280 1. ÖÜŞ lerinin toplu olarak her gün saat 22.00 den itibaren üretimlerini azaltıp azaltmadıkları, eğer azaltıyorlarsa eylemlerindeki bu birlikteliğin aralarındaki bir anlaşmadan mı kaynaklandığı yoksa ekonomik ve rasyonel gerekçelere mi dayandığı, 2. Batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin k esilmesiyle sonuçlanan 1.7.2006 tarihindeki sistem oturmasına ÖÜŞ lerinin aralarında anlaşarak yaptıkları bir boykotun neden olup olmadığı, 3. Söz konusu sistem oturması öncesinde ve sonrasında, devreye girilerek üretim yapılması yönündeki TEİAŞ talimatlarına ÖÜŞ lerinin uyup uymadıkları, uymadılarsa bunun aralarındaki bir anlaşmaya 290 dayanıp dayanmadığı. I.3.1. ÖÜŞ lerinin toplu olarak her gün saat 22.00 den itibaren üretimlerini azaltıp azaltmadıkları, eğer azaltıyorlarsa eylemlerindeki bu birlikteliğin aralarındaki bir anlaşmadan mı kaynaklandığı yoksa ekonomik ve rasyonel gerekçelere mi dayandığı. TEİAŞ tan al ınan 01 Temmuz 2006 Ege Bölgesi Sistem Oturması Ön İnceleme Raporu nun 20 Haziran - 9 Temmuz Dönemi Bursa Bölgesi Otoprodüktör Çalışma Eğrileri başlıklı 4 no lu ekinde ÖÜŞ lerinin saat 300 22.00 den sonra üretimlerini azalttıkları görülmekte olup yapılan i nceleme ve değerlendirmeler neticesinde bu durum a TETAŞ yük alma -yük atma fiyatların ın neden olduğu ve piyasanın mevcut şartları karşısında bunun rasyonel olduğu sonucuna ulaşılmıştır. I.3.2. Batı bölgelerimizdeki 13 ilin elektriğinin k esilmesiyle sonuçla nan 1.7.2006 tarihindeki sistem oturmasına ÖÜŞ lerinin aralarında anlaşarak yaptıkları bir boykotun neden olup olmadığı Yapılan yerinde incelemelerde ve gö rüşmelerde 1. 7.2006 tarihinde meydana 310 gelen sistem oturmasına ÖÜŞ lerinin aralarında anl aşarak yaptı kları bir boykotun neden olduğuna ilişkin herhangi bir belge veya bilgi elde edilememiştir. Eldeki bilg i ve belgeler çerçevesinde; 01. 7.2006 tarihindeki batı bölgelerimizi kapsayan sistem oturması sürecinin ÖÜŞ leri henüz devredeyken başladığı, söz konusu olayda ÖÜŞ lerin herhangi bir boykot girişiminin bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. 06-57/757-221 8 I.3.3. Sistem oturması öncesinde ve sonrasında, devreye girilerek üretim yapılması yönündeki TEİAŞ talimatlarına ÖÜŞ lerinin uyup 320 uymadıkları, uymadılarsa bunun araların daki bir anlaşmaya dayanıp dayanmadığı. Kurumda n TEİAŞ a gönderilen 20.7.2006 tarihli yazıda; 1. 7.2006 tarihindeki sistem oturmasının meydana geldiği süreçte yük alma talimatı verilen ÖÜŞ bulunup bulunmadığı ve verilen talimatların yerine getirilip getiri lmediğine ilişkin bilgi istenmiştir. TEİAŞ tarafından gönderilen 26.7.2006 tarihli cevabi yazıda aşağıdaki ifadeler yer almaktadır : - 01 Temmuz 2006 tarihin de saat 22.08 deki kısmi sistem oturması 330 sürecinde Oymapınar Hidroelektrik Santrali (otoprodüktör) verilen talimata uymamıştır. Sistem oturmasından önce Oymapınar Hidroelektrik Santralinde (otoprodüktör) 21.30 dan itibaren üç ünite çalışmakta idi. Saat 22.00 da program gereği devreden çıkarılacak olan Santral e saat 21.30 da habersiz devreden çıkmaması talimatı verilmiştir. Ancak, santral operatörleri talimatı dikkate almayarak üniteleri 22.01 den itibaren servis harici etmeye başlamışlar ve saat 22.02 de Gr -1, saat 22.03 te Gr -2, saat 22.08 de Gr -3 servis harici edilmiştir. - Arızadan sonraki süreçte Bis Enerji ve Zorlu Enerji den sistemimize 340 yardımcı olmaları istenmiştir. Ancak Bursa Sanayi TM de arızanın peşpeşe devam etmesi bunların da çalışmasını olumsuz etkilemiştir. Bu nedenle de talep istenilen ölçüde gerçekleşmemiştir. Bu açıklamalardan sade ce Oymapınar a talimat verildiği, sistem oturduktan sonra toparlanma sürecinde ise Zorlu Enerji ve BİS Enerji den yardım istendiği, ancak teknik nedenlerden dolayı bunun tam anlamıyla sağlanamadığı anlaşılmış olup, bu çerçevede ÖÜŞ lerin bu süreçte birlikt e hareket ederek TEİAŞ talimatlarına uymadıkları yönünde herhangi bir delil elde edilememiştir. 350 I.3.4. Elektrik Üreticileri Derneği nin Düzenlediği 2.7.2006 Tarihli Toplantıya İlişkin Değerlendirme Eldeki bilgilerden, Elektrik Üreticileri Derne ği bünyesi ndeki ÖÜŞ lerinin 2.6.2006 tarihinde Zorlu Enerji de bir toplantı yaptığı ve bu toplantıda bazı ÖÜŞ lerinin BOTAŞ tarafından yapılan son zam sonrasında, maliyet artışları nedeniyle üretim yapılamaz noktaya gelinmesi nedeniyle zararına üretime devam edemeye ceklerini belir ttikleri, ancak toplu olarak bir eylem yapmaya yönelik karar alınmadığı, sadece üyelerin maliyetlerini değerlendirerek 360 üretime devam edip etmeyeceklerine kendilerinin karar vermeleri yönünde ifadelerin yer aldığı anlaşılmaktadır. Bu çerçeved e ilgili toplantıda rekabeti kısıtlayıcı kararlar alındığına ilişkin bilgi ve belge bulunmadığı, bunun sektörün sorunlarının görüşüldüğü bir toplantı olarak değerlendirilmesi gerektiği kanaatine ulaşılmıştır . 06-57/757-221 9 J. SONUÇ Dosya konusuna ilişkin olarak 40 54 sayılı Kanun u ihlal eden eylemlerin 370 tespit edilememesi nedeniyle soruşturma açılmasına gerek olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.