Rekabet Kurumu · D.2020 -5-014 (Soruşturma) Karar Sayısı : 21-40/590 · K.21-40/590 -287 Karar Tarihi : 26.08.2021 A. TOPLAN

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2020 -5-014 (Soruşturma) Karar Sayısı : 21-40/590 -287 Karar Tarihi : 26.08.2021 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Birol KÜLE Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan), Şükran KODALAK, Ahmet ALGAN, Cengiz ÇOLAK B. RAPORTÖRLER: Cihan BİLAÇLI, Ahmet Ogün KARAGÜLLE, Esra KÜÇÜKİKİZ Ahmet Buğra KAZAK, Aykut KARAGÖZ C. BAŞVURUDA BULUNAN :- Re sen D. HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILAN :-Trakya Cam Sanayi A.Ş. (Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2020 -5-014 (Soruşturma) Karar Sayısı : 21-40/590 -287 Karar Tarihi : 26.08.2021 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Birol KÜLE Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan), Şükran KODALAK, Ahmet ALGAN, Cengiz ÇOLAK B. RAPORTÖRLER: Cihan BİLAÇLI, Ahmet Ogün KARAGÜLLE, Esra KÜÇÜKİKİZ Ahmet Buğra KAZAK, Aykut KARAGÖZ C. BAŞVURUDA BULUNAN :- Re sen D. HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILAN :-Trakya Cam Sanayi A.Ş. (Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş.) Temsilcisi: Av. Mert KARAMUSTAFAOĞLU Ferko Signature Büyükdere Cad. No:175 Kat:3 34394 Esentepe Şişli /İstanbul (1) E. DOSYA KONUSU: Trakya Cam Sanayi A.Ş.'nin düzcam ürünlerinde haksız fiyat artışlarında bulunduğu ve 4054 sayılı Kanun u ihlal ettiği iddiası. (2) F. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurulunun (Kurul) 26.03.2020 tarih ve 20 -16/241 -M sayılı toplantısında Trakya Cam Sa nayii A.Ş. nin (TRAKYA CAM) düzcam ürünlerinde rekabet karşıtı eylemlerde bulunmak suretiyle 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun u (4054 sayılı Kanun) ihlal edip etmediğinin incelenmesi amacıyla sunulan sözlü önerge Kurul gündemine alınmış ve 40 54 sayılı Kanun un 40.maddesinin birinci fıkrası uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Önaraştırma süreci sonunda hazırlanan 08.04.2020 tarih ve 5208 sayılı Önaraştırma Raporu Kurulun 09.04.2020 tarih li toplantısında görüşülmüş ve 20-19/261 -M sayılı karar ile TRAKYA CAM hakkında 4054 sayılı Kanun un 41.maddesi uyarınca soruşturma açılmasına karar verilmiştir. Soruşturma sürecinde 2020 yılının Ağustos ve Eylül aylarında yapılan bir dizi işlemle , TRAKYA C AM da dâhil olmak üzere Şişecam Grubu iştiraklerine ait tüm aktif ve pasif malvarlığı değerleri ana teşebbüs olan Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. ( ŞİŞECAM) bünyesinde birleştirilmiştir .1 Söz konusu işlemler neticesinde TRAKYA CAM ın ayrı bir tüzel kişiliği kalmamıştır.2 1Kamuyu Aydınlatma Platformuna yapılan Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. nin Anado lu Cam Sanayii A.Ş., Denizli Cam Sanayii ve Ticaret A.Ş. Paşabahçe Sanayii ve Ticaret A.Ş. ve Trakya Cam Sanayii A.Ş. yi Tüm Aktif ve Pasif Malvarlığı Unsurlarını Bir Bütün Olarak Devralması Suretiyle Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. Bünyesinde Birleşi lmesine İlişkin Duyuru Metni 2 Karar metninin devamında, hakkında soruşturma yürütülen teşebbüs ŞİŞECAM olarak ifade edilmiş olmakla birlikte, karara esas olan bazı verilerde yer alan TRAKYA CAM ifadeleri uygun olduğu ölçüde korunmuştur. 21-40/590 -287 2/70 (3) Açılan soruş turmaya ilişkin bildirim , 20.04.2020 tarihinde teşebbüse gönderilmiş, teşebbüsün birinci yazılı savunması 29.06.2020 tarih ve 6459 sayı ile Kurum kayıtlarına girmiştir.3 Kurulun 04.09.2020 tarih ve 20 -41/565 -M sayılı kararı ile soruşturma süresinin bitimin den itibaren altı ay uzatılmasına karar verilmiştir. (4) Hazırlanan 09.04.2021 tarih ve 2020 -5-014/SR-01 sayılı Soruşturma Raporu , 4054 sayılı Kanun un 45. maddesi gereğince t ebliğ edilerek teşebbüsün ikinci yazılı savunması talep edilmiştir. Soruşturma Raporu , ilgili teşebbüs tarafından 15.04.2021 tarihinde tebellüğ edilmiştir. 4054 sayılı Kanun un 45. maddesi hükmüne istinaden ikinci yazılı savunmanın sunulması için ek süre talep edil mesi üzerine, Kurulun 04.05.2021 tarih ve 21 -25/312 -M sayılı kararıyla ikinci yazılı savunma süresi, bitiminden itibaren 30 gü n uzatılmıştır . Teşebbüs tarafından süresi içinde gönderilen ikinci yazılı savunma , 14.06.2021 tarih ve 18561 sayılı, 16.06.2021 tarih ve 18670 sayılı yazılar ile Kurum kayıtlarına girmiştir. 4054 say ılı Kanun un 45. maddesi gereğince, yazılı savunmalara karşı hazırlanan Ek Görüş yazısı, teşebbüs tarafından 29.06.2021 tarihinde tebellüğ edilmiştir. Tarafın üçüncü yazılı savunması 07.07.2021 tarih ve 19360 sayı ile Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Hakkında soruşturma yürütülen tarafın sözlü savunma toplantısı yapılması talebi üzerine 18.08.2021 tarihinde sözlü savunma toplantısı gerçekleştirilmiştir. (5) Kurul, yürütülen soruşturma ile ilgili olarak düzenlenen Soruşturma Raporu na, Ek Görüş e, toplanan delillere, yazılı savunmalara, sözlü savunma toplantısında yapılan açıklamalara ve i ncelenen dosya kapsamına göre 26.08.2021 tarih ve 21 -40/590 -287 sayı ile işbu nihai kararı tesis etmiştir. (6) G. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili Soruşturma Raporu ve Ek Görüş sonucunda , hakkında soruşturma yürütülen Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları A.Ş. nin, düzcam pazar ında hâkim durumda bulunduğu, incelenen dönemde düzcam pazarında aşırı fiyatlama yoluyla 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi ni ihlal etmediği , bu nedenle adı geçen teşebbüse idari para cezası uygulanmasına gerek olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı belirtilmiştir. H. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME H.1. HAKKINDA SORUŞTURMA YÜRÜTÜLEN TEŞEBBÜS: TRAKYA CAM (ŞİŞECAM ) (7) TRAKYA CAM, düzcam, cam ev eşyası, cam ambalaj ve kimyasallar alanında faaliyet gösteren ŞİŞECAM grubunun içinde , düzcam alanında faaliyet göster en teşebbüs olarak 1 961 yılında Ça yırova Cam Fabrikası nda üretim faaliyetlerine başlamış tır. Teşebbüs ün ürettiği düzcam ve türev i ürünler4, ağırlıklı olarak inşaat sektörü olmak üzere mobilya, otomotiv, beyaz eşya, enerji ve tarım sektörlerind e kullanılmaktadır. Türkiye de sekiz5, Türkiye dışında altı adet (İtalya da iki, Bulgaristan da iki, Rusya da bir, Hindistan da bir) olmak üzer e toplam 1 4 adet ak tif düzcam float hattı bulunan ŞİŞECAM, ü retim kapasitesi itibarıyla dünyada beşinci , Avrupa da ise birinci sırada yer almaktadır. Aşağıdaki tabloda ŞİŞECAM ın ortaklık yapısına yer verilm iştir. 3 Birinci yazılı savunma, pandemi nedeniyle posta sürecinde yaşanan aksaklıklardan ötürü Kurum kayıtlarına yasal süresinden sonra girmiş olmakla birlikte, teşebbüs tarafından raportörlere süresi içerisinde e -posta yolu ile bildirim yapılmıştır. 4 Teşebbüs faaliyetle rini mimari düzcamlar (düzcam, buzlu cam, ayna, lamine cam, kaplamalı cam, güneş enerjisi camları ve beyaz eşya camları) ve otomotiv camları (otocam ve enkapsüle camları) olmak üzere iki ana iş kolunda sürdürmektedir. 5 Ekim 2020 itibarıyla. 21-40/590 -287 3/70 Tablo 1: ŞİŞECAM ın Ortaklık Yapısı Ortaklar İştirak Tutarı (TL) İştirak Oranı (%) Türkiye İş Bankası A.Ş. 1.560.179.671,70 50,93 Efes Holding A.Ş. 185.093.915,32 6,04 Anadolu Hayat Emeklilik A.Ş. 1.081.311,89 0,05 Diğer 1.316.859.157,26 42,98 Toplam 3.063.214.056,17 100,00 Kaynak: www.sisecam.com.tr H.2. İLGİLİ PAZAR H.2.1. Sektöre İlişkin Genel Bilgi H.2.1.1. Cam Ürünü ve Türleri (8) Soğutma esnasında sıvı halindeyken kristal yapı veya süreksizlik göstermeyen, soğuma ile birlikte viskozite sinde artış olan amorf katı malzeme cam olarak tanımlanmaktadır. Cam, mekanik sertlik, elastikiyet ve kırılganlık gibi katı madde özelliklerine sahip olsa da yapısal açıdan sıvılara benzemektedir. Bu durum , oluşumu esnasında eriyik halde bulunan camın hızlı bir şekilde soğutulması sonucu, ulaştığı yüksek viskozite değeri nedeniyle katıların sahip olduğu düzenli kristal yapıya geçemeden sıvı halin düzensiz yapısında katılaşmasından kaynaklanmaktadır. (9) Camın bileşiminde üç grup madde bulunmaktadır. Bunlar cam haline gelebilen oksitler, eriticiler ve stabilizatörlerdir. Cam haline gelebilen oksitler arasında silisyum oksit, bor silikat, fosfat oksit; eriticiler arasında sodyum oksit, potasyum oksit ve lityum oksit, stabilizatörler arasında ise kalsiyum oksit, kurşun oksit, baryum oksit g ibi maddeler yer almaktadır. (10) Harmandan veya cam kırığından izabe (ısıtma/eritme) yolu ile üretilen her tür cam ile bunların çeşitli işlemlere tabi tutulması sonucu elde edilen ürünler sektörün kapsamına girmektedir. Cam sektörü temel olarak ana üretim alan larına göre aşağıda yer verildiği şekliyle sınıflandırılmaktadır. Mimari Camlar: Düzcam (işlenmemiş), kaplamalı camlar, ısıl işlem uygulanmış camlar, yalıtım camı üniteleri, laminasyonlu camlar, opaklaştırılmış camlar, buzlu camlar, aynalar, telli camlar, cam tuğla ve cam parke Otomotiv camları Beyaz Eşya Camları Cam Ev Eşyası Cam Ambalaj Cam Elyafı (cam yünü, cam keçe, fitil, iplik, kırpılmış demet vb.) Diğer (cam kırığı, cam bilya, cam ampuller, elektrik lambaları, katod ışın tüpleri, camdan iç gövdeler, sinyalizasyon camları, camdan optik elemanlar, saat ve gözlük camları, cam tuğla, karo, kiremit, mozaik, camdan laboratuvar ve eczane eşyası, cam boncuk vb.) (11) Yurt içi ve yurt dışında cam üretim kapasitesinin önemli kısmını düzcam üretimi oluşturm aktadır. Nitekim dünya cam kurulu üretim kapasitesinin %47 si düzcam dan ibarettir.6 Düzcam , üretim büyüklüğünün yanı sıra girdi sağladığı inşaat ve otomotiv sektörleri başta olmak üzere mobilya ve beyaz eşya sektörleri için önem arz eden bir 6Şişecam Cam S ektör Raporu 2020 Dünya & ve Türkiye (Şişecam Cam Sektör Raporu) (http://docs.sisecam.com.tr/camsektorraporu/html5forpc.html?page=14&bbv=0&pcode =) Erişim tarihi: 21.12.2020 21-40/590 -287 4/70 üründür. Düzca m piyasasında inşaat, otomotiv ve güneş enerjisi üretimine yönelik sektörlerde yaşanan gelişmelerin etkisi hissedilir şekilde gözlemlenmektedir. H.2.1.2 . Düzcam Üretimine İlişkin Bilgiler (12) Tüm cam uygulamaları için temel ürün olan düzcam , büyük plakalar halinde üretilmekte ve kullanılacağı alanın özellikleri doğrultusunda yalnızca ebada göre kesilerek ya da ikincil işlemler uygulanarak bitmiş ürün haline getirilmektedir. Mevcut soruşturmaya konu ürün olan düzcam; inşaat, otomotiv, beyaz eş ya, mobilya, enerji, tarım vb. çeşitli sektörlerde yalıtım camı ünitesi, ayna, lamine cam, kaplamalı cam, boyalı cam, temperli cam, kısmi temperli cam, bombeli cam, emaye baskılı cam olarak kullanılmaktadır. (13) Günümüzde cam üretimi temel de iki teknik ile ya pılmaktadır: Sheet Teknolojisi : Sheet teknolojisi , cam üretiminde kullanılan modern anlamda ilk teknolo jidir. Bu teknolojide , fırında eritilmiş olan camın şekillendirilmek üzere merdaneler vasıtasıyla düşey olarak çekilmesi ile düzcam elde edilmektedir. Sh eet teknolojisinde kalite, kapasite ve yatırım tutarı düşük; enerji ve insan kaynağı kullanımı yüksektir. Float teknolojisi : Düzcam sektöründe 20. yüzyılda yaşanan en büyük teknolojik gelişme Pilkington isimli teşebbüsün f loat teknolojisini 1958 yılında geliştirmesi olmuştur. Float üretimi, kum ve diğer hammaddelerin 1500 - 1600 C de ergitilerek kalay banyosu üzerinde yüzdürülmesi ve kontrollü bir şekilde soğutularak düzcama dönüştürülmesi prensibine dayanmaktadır. (14) İşlem sırasında, hattın bir ucundan hamma dde beslenirken, diğer tarafından günde 600-1000 ton seviyesinde istenilen kalite ve ebatlardaki cam plakaları toplanmaktadır. Fırından gelen 100 C deki cam, kalay banyosunda şekillendirilerek istenilen kalınlık ve genişliğe ulaştırılmaktadır. İstenilen ka lınlık ve genişliğe ulaştırılan floa t camı, kalay banyosunu 620 -630 C sıcaklıkta terk ederek soğutma fırınına girmektedir. Soğutma hattından çıkan camlar istenilen kalite ve ebatlara göre kesilerek robotlar ve stakerler vasıtasıyla sehpalar üzerinde toplanmakta ve sehpalardan toplanan camlar müşteriye sevk edilmek üzere stoklanmaktadır. (15) Şişecam Cam Sektör Raporu nda yer alan bilgilere göre, üretimde kullanılan fırınların ilk yatırım maliyetleri 80 -200 milyon ABD Doları (dolar) arasında değişmekle birlikte, fırınların ömrü 8 -15 yılda (kampanya dönemi) dolmakta ve üretimin devam edebilmesi için ilk yatırım harcama tutarının %30 u seviyelerinde yatırım gereksinimi ile soğuk onarım ihtiyacı oluşmaktadır. Bir fırın yatırımının yapılması tasarım, makine ve ekipman tedariki ve kurulum aşamaları ile yaklaşık olarak iki yıl kadar sürmektedir. Yatırım kararı alan bir firma bu nedenle, iki yıl sonrasının koşullarını ve arz -talep dengesini doğru tahmin etmek durumundadır. Hem yatırım tutarları hem de kampanya dönemi boyunca kesintisiz üretim gerekliliği göz önünde bulundurulduğunda yüksek ticari öngörü gereksinimi doğmaktadır .7 H.2.1.3. Dünyada Düzcam Sektörüne İlişkin Genel Değerlendirmeler8 (16) Dünya cam sektöründe son 10 yılda üretim kapasitesi nin %4-5 birleşik büyüme ile yıllık 120 milyon tondan yaklaşık 170 milyon ton seviyelerine ulaş tığı bilinmektedir. Bunun %47 si düzcam, %46 sı cam ambalaj, %4 ü cam elyaf ve %3 ü cam ev eş yası 7Şişecam Cam Sektör Raporu. 8Şişecam Cam Sektör Raporu , TRAKYA CAM tarafından sunul an Freedonia Group un hazırladığı Global Flat Glass Market 2018 Raporu (Freedonia Raporu) . 21-40/590 -287 5/70 ürünlerinden oluşmaktadır. Bölgelere göre dağılım ise %48 Asya -Pasifik, %24 Avrupa, %17 Kuzey Amerika ve %10 diğer bölgelerd en oluşmaktadır. Y eni kapasite yatırımları ağırlıklı olarak Latin Amerika ve Asya gibi gelişmekte olan bölgelerde yoğunlaşmıştır. Tutar bazında toplam pazarın %60 ına karşılık gelen düzcam pazarı, 175 milyon ton olan toplam kapasitenin %47 sini oluşturmaktadır. 2018 i takip eden beş yılda, yıllık ortalama %5 -6 büyüme ile pazarın toplam 230 milyar dolara ulaşması beklenmektedir. (17) Düzcam ürünlerinin kullanıldığ ı endüstrilerin miktar yönünden dağılımını ve aldıkları payları gösteren tablo ya aşağıda yer verilmiştir. Tablo 2: Düzcam Ürünlerinin Kullanıldığı Endüstriler ve Kullanım Miktarları Hakkında Mevcut Durum ve Öngörü (Bin Ton, %) Kullanıldığı Sektör 2018 2022 2027 Bin ton % Bin ton % Bin ton % Otomotiv 9.765 11,8 12.024 11,9 15.945 11,9 İnşaat 68.316 82,9 83.939 82,9 110.390 82,7 Enerji 919 1,1 1.142 1,1 1.666 1,2 Diğer 3.441 4,2 4.188 4,1 5.442 4,1 Kaynak: Coherent Market Insight Raporu (18) Yukarıdaki tabloda görül eceği üzere, düzcam en çok inşaat sektöründe kullanılmaktadır. Düzcamın girdi olarak kullanıldığı sektörler içinde inşaat sektörü %80 nin üzerinde paya sahiptir. Otomotiv sektörünün aldığı pay ise %12 -13 seviyelerinde olup kalan kısım enerji ve diğer sektörler tarafından ku llanılmaktadır. Yakın ve orta gelecekte de pazardaki bu durumun değişmeyeceği tahmin edilmektedir. Tablo 3: 2016 Yılı Verilerine Göre Dünya Düzcam Pazarı Bölge Dünya Tüketiminden Aldığı Pay (%) İlk Üç Teşebbüsün Toplam Payı (%) Ortalama Düzcam Fiyatı ($/m2) Kuzey Amerika 8,0 30,4 17,5 Orta-Güney Amerika 5,0 58,5 5,4 Batı Avrupa 9,0 48,9 13,5 Doğu Avrupa 6,0 49,9 5,7 Asya -Pasifik 64,0 20,4 6,5 Orta Doğu -Afrika 8,0 41,2 3,6 Kaynak: Freedonia Raporu (19) Yapılan çalışmalarda , düzcam ürünleri nin bölgelere göre tüketim oranları ve pazardaki teşebbüslerin yoğunlaş ma oranları incelenmiştir . Tablo 3 te özetlendiği üzere, metrekare bazında en fazla düzcam tüketimine sahip olan bölge , toplam tüket imden aldığı %64 pay ile Asya -Pasifik bölgesidir. Diğer bölge lerin tüketim payları ise %5 ile %9 oranları arasında birbirine yakın seyretmektedir. (20) Freedonia R aporu nda yer alan bilgilerden, ilgili bölgelerdeki yoğunlaşma oranlarının birbiri nden farklılaştığı anlaşılmaktadır . En çok tüketim yapan bölge konumundaki Asya -Pasifik te en yüksek pazar payına sahip üç teşebbüsün toplam payı %20,4 iken, Avrupa da bu oran yaklaşık %50 ye, Orta Güney Amerika da %58,5 e çıkmaktadır. Bu bilgilerden yola çıkarak Asya -Pasifik ve Kuzey Amerika düzcam pazarlarının 2016 yılı verilerine göre nispeten daha rekabetçi bir yapıya sahip olduğu nu söyle mek mümkündür. Anılan bö lgelerdeki ortal ama düzcam fiyatları ise değişkenlik göstermektedir. Düzcamın metrekare başına birim fiyatları 2016 yılı verilerine göre Kuzey Amerika da 17,5 dolar, Batı Avrupa da 13,5 dolar iken diğer bölgelerde 3,6 ila 6,5 dolar seviyelerine gerilemekte dir. 21-40/590 -287 6/70 H.2.1.4. ŞİŞECAM ın Faaliyet Gösterdiği Ülkeler (21) ŞİŞECAM ın yurt içi üretim tesislerinin yanında yurt dışında da tesisleri bulunmaktadır. Tablo 4 te ŞİŞECAM ın faaliyet gösterdiği ülkeler, üretim kapasiteleri, yoğunlaşma oranları ve tahmini pazar pa ylarına yer verilmiştir. ŞİŞECAM , İtalya da iki, Bulgaristan da iki, Rusya da9 bir, Hindistan da bir düzcam üretim hattı ile faaliyet göstermektedir. Tablo 4:ŞİŞECAM ın Faaliyet Gösterdiği Ülkelere İlişkin Bilgiler Ülkeler Üretim Kapasitesi (Ton) Üretim Hattı Sayısı İlk Üç Teşebbüsün Pazar Payı (%) Şişecam Pazar Payı10 (%) İtalya 1.500.000 7 ( ..) ( ..) Bulgaristan 470.000 2 ( ..) ( ..) Rusya 2.200.000 1411 ( ..) ( ..) Hindistan 2.300.000 9 ( ..) ( ..) Kaynak: Cevabi Yazı (22) Paza rda faaliyet gösteren en büyük üç teşebbüsün pazar paylarına bakıldığında Hindistan ve İtalya da bu oranın görece yüksek olduğu gö rülmektedir. Bulgaristan da, yerleşik tek üretici konumunda bulunan ŞİŞECAM ın % ( ..) pazar payı bulunmakta, geri kalan % ( ..) kısım ithalat ile karş ılanmaktadır. Rusya da en büyük üç teşebbüsün pazar payı % ( ..) seviyesinde olup pazarın yoğunlaşma derecesi bakımından diğer ülkelere daha rekabetçi bir gö rünüme sahip olduğu söylenebil ir. (23) ŞİŞECAM ın faaliyet gösterdiği ülkeler de uygulanan gümrük politikaları da ülkeden ülkeye farklılık göstermektedir. İtalya ve Bulgaristan da bazı ülkelere 7005 GTİP12 kodlu ürünler için %2,08 oranında gümrük vergisi uygulanırken, Çin e yönelik bazı emniyet camı ürünlerinde teşebbüslere bağlı ola rak da değişen ve %17,1 e varan oranlarda koruma önlemi uygulanmaktadır. Rusya da 7005 GTİP kodlu ürünler için %5,49 ile %13,17 arasında değişen oranlarda gümrük vergisi uygulaması mevcuttur. (24) Hindistan da ise, ülkeye Malezya dan gelen yüksek miktardaki ith alat nedeniyle, 2020 yılı Ağustos ayından itibaren Malezya ya anti -damping vergisi uygulanmaya başlanmıştır. Ayrıca, Birleşik Arap Emirlikleri, Pakistan ve İran dan gelen ürünler için firma bazlı çeşitli vergiler uygulanmaktadır. Suudi Arabistan dan gelen ürünler için ise firma bazlı olmayan sabit bir anti -damping vergisi uygulanmaktadır. Uygulanan gümrük vergisi oranları ise %3,45 ile %10 arasında değişmektedir. H.2.1.5. Türkiye de Düzcam Sektörüne İlişkin Genel Bilgiler (25) Türkiye düzcam sektöründe , on adet float hattı ile yıllık 2.200 bin ton düzcam üretimi gerçekleştir ilmektedir. Pazarın i şlenmemiş düzcamda 329 milyon dolar, işlenmiş düzcamda ise 77 milyon dolarlık büyüklüğe sahip olduğu tahmin edilmektedir. Bu pazar yapısıyla Türkiye, Avrupa da en büy ük üretim kapasitesine sahip ülke konumundadır. (26) Sektörde , ana cam üreticilerinin yanı sıra, ikincil işlemler yapan işlemeciler, dekorcular ve atölyeler gibi cama değer katan 12.000 in üzerinde küçük ve orta büyüklükte işletme 9 ŞİŞECAM ın Rusya da bulunan üretim hattında SAINT GOBAIN ile ortaklığı bulunmaktadır. 10ŞİŞECAM, ülkelerin dış ticaret hacimlerinin göz önünde bulundurularak daha geniş bir pazar tanımı yapılması gerekliliği bulunduğunu, bu pazar p aylarının gerçeği yansıtmadığını ifade etmiştir. 11Rusya da toplam 14 düzcam üretim hattı bulunmaktadır. Bu hatlardan 12 si aktif konumdayken, biri pandemi döneminde tamamen kapanmış, diğeri ise soğuk tamire alınmıştır. 12GTİP (Gümrük Tarifesi İstatistik Pozisyonu), uluslararası ticarette ürün tiplerini standardize etmek amacıyla kullanılan koddur. 7005 GTİP kodu : Float cam ve yüzeyi taşlanmış veya parlatılmış cam (plakalar halinde) abs orblayıcı (emici) veya yansıtıcı ya da yansıtıcı olmayan bir tabakası olsun olmasın, fakat başka şekilde işlenmemiş tipteki düzcamları ifade etmektedir . 21-40/590 -287 7/70 bulunmaktadır. Düzcam faaliyet alanında dağıtım kanalının 5.000 firmadan oluştuğu tahmin edilmektedir. Bu firmaların 150 si toptancı, 4.850 si ise çift cam, beyaz eşya camı, otocam ve çerçeve camı işleyen küçük ve orta büyüklükteki işletmelerden oluşmaktadır. H.2.1.6. Düzcam Satış ve Dağıtım Ağı (27) Düzcam, üretimi yapıldıktan sonra sağlamlık, uzun süre dayanabilme, ışık geçirgenliği vb. ek özellikler eklenebilmesi için temperleme, kaplama, lamine gibi süreçlerden geçirilmektedir. Düzcamı alıp herhangi bir işlem yapmadan yeniden satan müşt erilerin yanında camı işlemek suretiyle başka mamule dönüştürüp satan müşteriler de bulunmaktadır. (28) Düzcam ürünlerinin başlıca müşteri g ruplarına aşağıda yer verilmiştir: Toptancı Firmalar: Düzcam ürünlerini görece yüksek miktarlarda alıp toptan seviyede değişik müşteri gruplarına satan yeniden satıcı firmalardır. Perakendeci Firmalar: Toptancı firmalardan aldıkları düzcam ürünlerini nihai tüketiciye ulaştıran firmalardır. Sanayici firmalar: Doğrudan cam üreticilerinin ya da toptancı firmaların müşterisi o lan, gerektiğinde doğrudan ithalatla cam ihtiyacını karşılayabilen orta ve büyük ölçekteki firmalardır. (29) İşlenmemiş düzcam talep eden teşebbüsler, ürünü üretici teşebbüslerin toptan satış yapan ve yeniden satıcı olarak adlandırılan toptancılarından elde ede bileceği gibi doğrudan üretici teşebbüsün kendisinden veya ithalatçılardan da te min edebilmektedir. Düzcam, daha sonra sanayici olarak adlandırılan teşebbüsler tarafından çeşitli işlemlerden geçirilerek nihai kullanıcıya ulaştırılmaktadır. Şekil 1: Türkiye Düzcam Pazarında Tedarik Zinciri Kaynak: Ticaret Bakanlığı 21-40/590 -287 8/70 (30) Görüldüğü üzere düzcam , ŞİŞE CAM tarafından toptancı seviyesinde faaliyet gösteren Yetkili Satıcılara (YES) , bunun yanında Sanayici Müşteri (SM) ve Isıcam Yetkili Üreticilerine (IYÜ) satılmaktadır. Bununla birlikte, SM ve IYÜ ler ithalatçı teşebbüslerden ya da YES lerden de ürün tedarik edebilmektedir. YES, SM ve IYÜ ler kanalıyla düzcamın işlenerek ya da toptan şekilde otomotiv, inşaat, mobilya gibi sektörlere ürün tedarik eden daha alt seviyede teşebbüslere satışının yapıldığı görülmektedir. Dolayısıyla, ŞİŞE CAM ın dağıtım sisteminde , ürünü alan ve toptancı seviyesinde dağıtımını gerçekleştiren teşebbüsler (YES ) olduğu gibi, camı işleyerek ve laminasyon, kaplama gibi çeşitli süreçlerden geçirerek otomotiv, mobilya, inşaat gibi sektörlerde kullanıma hazır hale getiren teşebbüsler (SM, IYÜ )13 de mevcuttur . Sektörde faaliyet gösteren diğer teşebbüs olan Düzce Cam Sa nayi ve Ticaret A.Ş. nin (DÜZCE CAM ) ise özel dağıtım ağı bulunmamakta olup , satışlarını doğrudan kendisi gerçekleştirmektedir. (31) 2017 -2020 Eylül döneminde tüm dü zcam ürünleri bakımından ŞİŞE CAM ın toplam ( ..) farklı müşteriye satış yaptığı görülmektedir. Bununla birlikte 2017 -2020 Eylül ayı arasındaki dönemde satışların % ( ..)14 bölümü ŞİŞE CAM ın yetkili satıcılarına (YES) yapılırken; IYÜ ler ve SM ler ise ayrı ayrı yaklaşık ( ..) lık pay a sahiptir. (32) ŞİŞE CAM ın ağırlıklı olarak YES ler ile ticari ilişkisinin bulunduğu ve satışların çoğunlukla söz konusu müşteri grubuna yapıldığı görülmektedir. Aşağıdaki şemada görüle ceği üzere, sektöre ilişkin uluslararası raporlarda da ülkemizdekine benzer bir genel satış ve da ğıtım ağından söz edilmektedir. Şekil 2: Düzcam Sektöründe Tedarik Zinciri Kaynak: Global Flat Glass Market, 13th Edition, Freedonia Group sf. 22 13 SM ve IY Ü ler düzcamı esas olarak kendi ü retimleri için kullanmakta, a ncak stok fazlası olması gib i nadir durumlarda düzcamı yeniden satabilmektedir ler. 14 Ton bazında hesaplanmıştır. 21-40/590 -287 9/70 (33) Sektörün işleyişinde, ü rün fiyatları ŞİŞE CAM tarafından doğrudan satış yapılan müşteri gruplarına sirkülerler ile tebliğ edilmektedir . Teşebbüsün tek rakibi konumundaki DÜZCE CAM ise herhangi bir fiyat listesi yayımlamamakta, daha çok pazarlık usulüyle ürün satışı gerçekleştirmektedir . Sektörde ürünlerin nakliyesi için çoğunlukla ayrı bir üc ret talep edilmemekte, tedarikçi ile müşteri arasında anlaşılan fiyatlar ürünün nakliyesini de içermektedir . H.2.2. İlgili Ürün Pazarı (34) ŞİŞE CAM, temel/mimari camlar (düzcam, buzlu cam, ayna, lamine cam, kaplamalı cam, mimari projelere yönelik camlar), otomotiv camları ve diğer ulaşım araçları camları, enerji camları, beyaz eşya camları gibi hemen hemen pazardaki tüm alt ürün gruplarında aktif olarak faaliyet göstermektedir. (35) Aşağıda yer alan Tablo -5 te görül eceği üzere , sektördeki satışların % ( ..) gibi önemli bir kısmı işlenmemiş düzcam olarak gerçekleşirken , diğer ürün gruplarının miktarı görece düşük kalmaktadır. Tablo 5:ŞİŞE CAM ve DÜZCE CAM Tarafından Yapılan Satışların Ürün Grubuna Göre Dağılımı (m2, %) Ürün Türü 2017 2018 2019 2020 Genel Toplam ŞİŞECAM Ayna ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Boyalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Buzlucam ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İşlenmemiş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaplamalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Lamine ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 DÜZCE CAM Ayna ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İşlenmemiş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaplamalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Lamine ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 Toplam Ayna ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Boyalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Buzlu ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İşlenmemiş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaplamalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Lamine ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 Kaynak: ŞİŞE CAM ve DÜZCE CAM (36) Yukarıda ki tabloda yer alan veriler e göre, i şlenmemiş düzcamı ayna ve kaplamalı düzcam türleri takip etmektedir. Buzlu ve boyalı düzcam ürünlerinin satışının ise oransal olarak oldukça düşük düzeylerde olduğu anlaşılmaktadır. (37) Kurulun Trakya Cam -I kararında15; düzcamın çeşitli süreçler sonucu nihai ürün niteliği kazandığı (örneğin düzcam plakasının sadece uygun ebatlarda kesilerek çift camda kullanılabileceği gibi kaplama, temperleme gibi işlemlerden geçirilerek çok farklı alanlarda kullanılabilmesi) ve float teknolojisi sayesinde üretim standartları na uyulduğu takdirde hattan alınan ilk ürünün nitelik ve kalite açısından farklılık göstermediği göz önünde bulundurularak ilgili ürün pazarı düzcam pazarı olarak tanımlanmıştır. Diğer geçmiş tarihli Kurul kararlarında da, düzcam ürününe ilişkin alt ürün grupları ayrı pazarlar olarak tanımlanmamış; ilgili ürün pazarı düzcam pazarı olarak tanımlanmıştır. Mevcut dosya kapsamında da ilgili ürün pazarı düzcam pazarı olarak tespit edilmiştir. 15 Kurulun 17.11.2011 tarih ve 11 -57/1477 -533 sayılı kararı. 21-40/590 -287 10/70 H.2.3. İlgili Coğrafi Pazar (38) İlgili coğrafi pazarın belirlenmesinde; teşebbüslerin ürün ve hizmetlerin arz ve talebi konusunda faaliyet gösterdikleri bölgeler baz alınmakla birlikte, rekabet koşullarının ilgili bölge içinde homojen olması ile bu koşulların komşu bölgelerden kolayca ayrılabilmesini sağlayaca k ölçüde farklı olması şartı da aranmaktadır. Düzcam ürünlerinin tüm Türkiye de dağıtım, pazarlama ve satışının yapılabildiği ve ülke genelinde rekabet koşullarında bölgeler bazında belirgin farklılıklar olmadığı göz önüne alındığında, ilgili coğrafi p azar Türkiye olarak belirlen miştir. H.3. ŞİŞECAM IN MÜŞTERİLERİYLE OLAN TİCARİ İLİŞKİLERİ (39) ŞİŞE CAM, müşterilerine ilgili dönemlerde yaptığı fiyat duyurularında yer alan fiyatlar üzerinden ürün satışı gerçekleştirmektedir. Ancak müşteriler, satış anında gerçek leştirilen iskontolar haricinde, satış işleminden sonraki tarihlerde belirli şartlara bağlı olarak iskonto ve primlere hak kazanabilmektedir. Söz konusu iskonto ve primler nedeniyle, müşteri konumundaki teşebbüslerin karşılaştığı net fiyatlar, duyurulan fi yat seviyelerinden farklılaşmaktadır. (40) ŞİŞE CAM ın uyguladığı üç farklı fatura altı indirim türü (Miktar İndirimi, Elleçleme İndirimi, Ebat İndirimi) ve 17 farklı alacak dekontu primi türü bulunmaktadır. Fatura altı indirimler, müşteriler tarafından ödenen satın alma fiyatını düşürmek için sıklıkla satın alma sırasında uygulanmaktadır . Alacak dekontu primleri ise daha ileri bir tarihte müşteriler tarafından ödenen tutarı düşürmek üzere müşterilere yapılan ödemeler olup satın alma işleminden sonraki bir tarih te uygulanmaktadır. Örneğin, bir müşteri, o yıl içinde gerçekleştirdiği birçok satış işlemi sonrasında satın aldığı toplam cam tutarına bağlı olarak yılsonunda ŞİŞE CAM dan prim alabilmektedir (41) Bunun yanında, YES, SM ve I YÜ ler gibi farklı müşteri türleri i çin farklı indirim ve primler de uygulanmaktadır. Örneğin, Isıcam Üretim Primi ni sadece IYÜ ler alabilmekte iken, Miktar İndirimi ni üç müşteri türü de al abilmektedir. Fatura Altı İndirimler : Miktar İndirimi: Tüm müşterilere alışverişlerinin toplam miktar ı üzerinden uygulanır. Alınan miktar arttıkça ilgili seviyedeki iskonto oranı artar. Müşteri ne kadar çok miktarda satın alırsa, aşamalı olarak o kadar az fiyat ödemektedir. İndirim oranları her ürün için ayrı ayrı hesaplanmakta ve ürün bazında belirlenen seviyeler üzerinden fatura altında düşülmektedir. Uygulama ürün bazında en alt seviyeden başlamakta olup miktar arttıkça ve kademe atlandıkça iskonto oranı artmaktadır. Kademelerde geçerli olan iskonto oranı, başa dönülmeksizin sadece ilgili kademedeki alı m miktarına uygulanmaktadır. Elleçleme İndirimi: Sadece YES lerin yararlanabildiği bu indirim , fatura ile eş zamanlı olarak gerçekleşmektedir. Herhangi bir cam türü satın alındığında, liste fiyatından depo masraflarına iştirak payı olarak % ( ..) daha az ödenir. Sadece YES lerin kendi depolarına alımlarında uygulanır. Ebat İndirimi: Bu indirim türü jumbo ebatlı lamine cam için geçerli olup , satın alma işlemiyle eş zamanlı olarak gerçekleşmektedir. Müşteri, jumbo boyutlu lamine cam satın aldığında, lamine c am için liste fiyatından % ( ..) daha az ödeme yapmaktadır. 21-40/590 -287 11/70 Alacak Dekontu Primleri : Toptancılık Primi: Toptan satış faaliyetlerini desteklemek amacıyla tüm ürünlerde (düzcam, kaplamalı, ayna, lam ine, buzlu, boyalı cam) YES tarafından yapılan toplam alış üzerinden % ( ..) oranında uygulanmaktadır. Prim türünün dönemi aylık olup her ayın sonunda o ayda yapılan tüm alışverişler üzerinden fatura karşılığı ödeme yapılmaktadır. Ciro Primi: Yılsonunda ŞİŞE CAM dan toplam direkt alım cirosu üzerinden belirlenen seviyeler çerçevesinde ödenmektedir. Pazar Geliştirme Primi: YES in pazarın tüm segmentlerine dağıtımını teşvik etmek ve pazarlama faaliyetlerini desteklemek amacıyla aylık olarak ödenmektedir. YES ler, ŞİŞE CAM ürünlerini ŞİŞE CAM dağıtım kanalı dışına yayg ın bir şekilde satarsa, sirkülerde tanımlanan ürün bazında ayın birindeki peşin liste fiyatı üzerinden yaklaşık % ( ..) oranında uygulanmaktadır. Ürün Bulundurma Primi: YES in hizmet seviyesini yükseltmesini ve yeterli stok bulundurmasını desteklemek amacıy la uygulanan bu prim, YES in deposuna teslimatı yapılan tüm ürünler için, alım miktarı ve belirlenen kademeler baz alınarak, depo alım cirosu üzerinden fatura karşılığı aylık olarak ödenmektedir. Sadece, Y ES lerin kendi depo alımlarına uygulanmaktadır. Ürün Çeşitliliği Primi: YES in pazardaki müşteri ihtiyaçlarını karşılayacak ürün çeşitliliğini desteklemek amacıyla satın aldığı ME/Split ebat ürün çeşidine göre belirlenen kademeler üzerinden çeyreklik dönemlerde uygulanmaktadır. Performans Primi: YES lerin müşterilerine yapılan müşteri memnuniyet anketi değerlendirme sonuçlarına ve katma değerli ürün alım oranlarına göre uygulanmaktadır. Periyodik olarak yılda iki kez yapılan alt müşteri anketleri sonucunda YES in hizmet seviyesine göre 70 ve üzeri puan alan firmalar, altı aylık toplam ciroları üzerinden kademeli olarak prim almaya hak kazanmaktadır. Katma Değerli Ürün Primi: YES in katma değerli ürün cirosunun (renksiz kaplamasız düzcam dışındaki tüm ürünler) toplam cirosu içinde % ( ..) ve üzeri pay alması d urumunda YES 6 aylık toplam cirosu üzerinden prime hak kazanmaktadır. İşleme Primi: Düzcam ve ayna ürünlerine işleme yapan müşteriler bu primden yararlanabilmektedir. Prim, sirkülerde belirtilen şartlara göre çeyreklik dönemlerde ödenmekte ve franchise sistemine dâhil olan firmalara ek % ( ..) prim uygulanmaktadır. Mobilya Fiyat Primi: Müşterilerin kurumsal mobilya firmalarıyla yaptıkları uzun dönemli anlaşmalara destek olmak amacıyla ayna ürününe % ( ..) indirim ve 6 aylık fiyat listesi sabitleme uygulanmakt adır. Müşterilerin aylık bazda mobilya sektörüne yaptıkları satışların faturalarını bildirmeleri gerekmektedir. Beyaz Eşya Camı Primi: Müşterilerin kurumsal beyaz eşya firmalarıyla yaptıkları uzun dönemli anlaşmalara destek olmak amacıyla düzcam ve kaplamalı camlara miktar bazında değişen indirim oranları (%( ..) ,%( ..) ,%( ..) ) ve 6 aylık fiyat listesi sabit leme uygulan maktadır . Satine C am Primi: Bu indirim türü akredite olan ve satine sözleşmesi imzalayan müşteriler tarafından satine cam üretmek amacıyla satın alınan renksiz 21-40/590 -287 12/70 düzcam için geçerlidir. Satine cam, renksiz düzcam üzerine bir çeşit asit püskürtülerek üretilmektedir. Bu işlem s onunda cam bulanık bir görünüme sahip olmaktadır. Müşteri, satine cam üretmek amacıyla renksiz düzcam satın alırsa, renksiz düzcam için liste fiyatından % ( ..) daha az ödemektedir. Duş Kabini Primi: Duş kabin i sektöründe cam kullanımını arttırmak amacıyla sektördeki firmalara düzcam için % ( ..) indirim uygulanmaktadır. Isıcam Üretim Primi: Isıcam üretim primi, ŞİŞE CAM ın ürettiği ürünler ile yapılan tüm Isıcam (Isıcam Sistemleri C Serisi, Isıcam Sistemleri S Se risi ve Isıcam Sistemleri K Serisi) üretimlerine ödenmektedir. Isıcam Sistemleri S&K Primi: Isıcam Yetkili Üreticilerini, katma değerli Isıcam Sistemleri S Serisi ve Isıcam Sistemleri K Serisi satmaya teşvik etmek için ( ..) TL/m2 olarak uygulanan bir prim dir. Isıcam ST ve Isıcam KT (temperlenebilir kaplamalı camdan üretilen yalıtım camları) ürünlerinde prim uygulaması bulunmamaktadır. Proje Fiyatlandırma Primi: Bu prim, projelerde nitelikli ürün kullanım oranını artırmak için uygulanmaktadır. ŞİŞE CAM tarafından takip edilen projeler, ihtiyaçlar doğrultusunda proje bazından fiyatlandırılmaktadır. İhraç Fiyat Farkı Uygulaması: ŞİŞE CAM ürünlerini işledikten sonra ihraç eden müşterilere yapılmaktad ır. Euro bazında altı ay geçerli olan ihraç amaçlı fiyat sirküleri bulunmaktadır. İhracattan sonra müşteriler tarafından ŞİŞE CAM a beyan edilen gümrük belgesi ve tarihi baz alınarak yurt içi fiyat listesi ile ihraç fiyat listesi arasındaki fark müşterilere ödenmektedir. Plaka Cam İhraç Fiyat Farkı Uygulaması: ŞİŞE CAM ürünlerini plaka olarak ihraç eden müşterilere yapılmaktad ır. Dolar bazında altı ay geçerli olan ihraç amaçlı plaka fiyat sirküleri bulunmaktadır. İhracattan sonra müşteriler tarafından ŞİŞE CAM a beyan edilen gümrük belgesi ve tarihi baz alınarak yurt içi fiyat listesi İle ihraç fiyat listesi arasındaki fark müşterilere ödenmektedir. Banka Teminat Mektubu ve Doğrudan Borçlandırma Masraflarına Katkı Payı: ŞİŞE CAM müşterileriyle güvencesiz çalışma riskini azaltmayı amaçlamaktadır. Gider makbuzları nın gönderilmesi durumunda, ŞİŞE CAM a verilen banka teminat mektubu miktarına ve Doğrudan Borçlandırma Sisteminde kullanılan limit tutarına göre, banka teminat mektubu için % ( ..) , doğrudan borçlandırma sistemi için ise % ( ..) oranında yıllık azami gider ö demesi yapılmaktadır. Belirlenen miktar yılsonunda ödenmektedir. (42) Yukarıda yer verilen bilgiler den anlaşıldığı üzere ŞİŞE CAM ürünleri , yayımlanan fiyat listesinde yer alan sabit fiyatlarla değil; alış miktarı, alınan ürünün türü, satın alınan ürünün çeşitliliği, müşterinin türü (YES, IYÜ, SM) gibi kriterlere göre değişkenlik gösterecek şekilde çeşitli iskontolar uygulanarak satılmaktadır . İndirimlerin bir bölümü ürünün satın alındığı tarihte uygulanmaktayken, daha ileri bir tarihte geçmişe yönelik olarak indirim uygulanması da mümkün olabilmekti r. Söz konusu prim sistemleri, müşterileri daha çok alım yapmaya, daha çeşitli ürün bulundurmay a ve farklı satış kanalları üzerinden satış yapmaya teşvik edecek nitelikte dir. Yukarıda bahsi geçen kriterlere göre yapılan bu indirimler ŞİŞE CAM ın brüt satışlarının belirli bir yüzdesini oluşturmaktadır. Dolayısıyla ŞİŞE CAM ın indirim ve iskonto sonrası net satışlarına bahsi geçen indirimlerin brüt satışlardan çıkarılması yoluyla ulaşılmaktadır. ŞİŞE CAM 21-40/590 -287 13/70 tarafından gönderilen bilgilere göre ilgili yılda uygulanan satış sonrası prim ve iskontoların brüt satışlara oranı aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Tablo 6: Brüt Satışlara Göre Fatura A ltı İndirimler ve Alacak Dekontu Primlerinin Tahmini Ortalama Miktarı 2017 2018 2019 Ocak -Eylül 2020 Türkiye de müşterilere satışı gerçekleşen tüm mimari düz cam indirim yüzdesi ( ..) % ( ..) % ( ..) % ( ..) % Kaynak: ŞİŞECAM H.4. DEĞERLENDİRME H.4.1. Hâkim Durum Değerlendirmesi (43) 4054 sayılı Kanunun 3. maddesinde hâkim durum, Belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü olarak ifade edilmiştir. Bu tanım çerçevesinde, rekabetçi baskılardan belirgin şekilde bağımsız davranma gücüne sahip olan, diğer bir ifadeyle fiyatlarını kârlı bir şekilde rekabetçi düzeyin üzerine çıkarabilen ve belirli bir süre boyunca bu düzeyde sürdürebilen, üretim ve dağıtım düzeyi, mal ve hizmet çeşitliliğ i ve/veya kalitesi, yenilik düzeyi gibi unsurları kendi lehine ve tüketicilerin zararına olacak şekilde rekabetçi seviyenin altına çekebilen bir teşebbüsün hâkim durumda olduğu kabul edilmektedir. (44) Hâkim durum tespitinde, incelenen teşebbü sün sahip olduğu pazar payı, pazar payının zaman içerisindeki istikrarı, ilgili pazarda faaliyet gösteren rakiplerin sayısı ve pazar payları, pazara giriş ve pazarda büyüme engelleri, alıcıların pazarlık gücü gibi hususlar değerlendirilmektedir. İncelenen teşebbüsün pazar payı ne kadar yüksekse ve istikrarlıysa; incelenen teşebbüsün pazar payı ile rakiplerinin pazar payları arasındaki fark ne kadar büyükse ve istikrarlıysa mevcut rakiplerin incelenen teşebbüs üzerinde rekabetçi baskı yaratma olasılığı o kadar azalacaktır. (45) Hâkim Durumdaki Teşebbüslerin Dışlayıcı Davranışlarına İlişkin Kılavuz da (Hâkim Durum Kılavuzu) da belirtildiği üzere, pazar payları teşebbüslerin ilgili pazardaki konumunun ve sahip oldukları pazar gücünün önemli bir göstergesidir. Bir teşebbüsün hâkim d urumda bulunduğuna dair delil teşkil eden belirli bir pazar payı eşiği bulunmamakla birlikte, %40 ın altında pazar payına sahip olan teşebbüslerin hâkim durumda olması ihtimalinin düşük olduğu kabul edilmekte, %40 ın üzerinde pazar payına sahip olan teşebb üsler bakımından ise pazara ilişkin daha detaylı bir incelemeye gerek duyulmaktadır. H.4.1.1. ŞİŞE CAM ve Rakiplerin in Pazardaki Konumu (46) 2012 -2016 yıllarına ilişkin bilgileri içeren Tablo 7 de görüleceği üzere, ŞİŞE CAM 2016 yılı itibarıyla satış tutarı üzerinden ( ..) pay ile pazarın lider oyuncu su konumundadır. Pazarda ŞİŞE CAM ın tek yerli rakibi olarak faaliyet gösteren DÜZCE CAM ın aynı dönemde payı ( ..) olarak , ithalatın payı ise ( ..) oranında gerçekleşmiştir. İlgili dönemde ŞİŞE CAM ın , tek rakibi olan yerli üretici DÜZCE CAM ın yaklaşık ( ..) katı pazar payına sahip olduğu görülmektedir. Teşebbüs, 2012 -2016 yılları arasındaki dönemde ortalama ( ..) pazar payına sahip tir. 21-40/590 -287 14/70 Tablo 7: 21.12.2017 tarih ve 17 -42/670 -298 sayılı Kurul K ararında (TRAKYA CAM Düzcam Muafiyet Kararı) Yer Alan Pazar Payı Tablosu 2012 2013 2014 2015 2016 Toplam Tüketim 865.783 1.093.752 1.409.417 1.515.984 1.688.511 TRAKYA CAM ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) DÜZCE CAM ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İthalat ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) TRAKYA CAM Pazar Payı (%) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) DÜZCE CAM Pazar Payı(%) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İthalat Pazar Payı(%) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) (47) 21.12.2017 tarih ve 17 -42/670 -298 sayılı Kurul k ararında, TRAKYA CAM ın pazarda aldığı payın yanı sıra üretim kapasitesi bakımından Türkiye nin en büyük üreticisi olduğu, kapasitesiyle cam sanayi yurtiçi üretim kapasitesinin % ( ..) ını karşıladığı, ürün gamı ve çeşitliliğinin, mali güç ve marka bilinirliğinin yüksek olduğu, pazara giriş engellerinin ise ithalata konan kotalar ve ek mali yükümlülüklerin varlığı nedeniyle yüksek olduğu tespit edilmiştir. İlgili ka rarda, teşebbüsün düzcam pazarında rakipleri karşısındaki oldukça güçlü bir konum a sahip olduğu belirtilmiştir . (48) Mevcut dosya çerçevesinde pazar payları, ilgili coğrafi pazarın Türkiye olduğu dikkate alınarak ŞİŞE CAM ve DÜZCE CAM ın yurt içi satış miktarları ile ithalat miktarı16 üzerinden hesaplan mıştır. Söz konusu ithalat verisi GTİP kodları baz alınarak Türkiye ye ithalatı gerçekleştirilen tüm17 düzcam ürünleri ile yurt içinde en çok satışı ve ithalatı gerçekleştirilen 7005 Düzcam GT İP kodlu camlar özelinde incelen miştir. Aşağ ıdaki tablolarda, 20 15-2020 yılları arasında ŞİŞE CAM, DÜZCE CAM ve ithalat pazar payı bilgilerine18 yer verilm iştir. Tablo 8: 2015 -2020 Yılları Ara sında Tüm Camlar Bazında ŞİŞE CAM ve DÜZCE CAM ın Satış Miktarları İle İthalat Miktarı Üzerinden Hesaplanan Pazar Payları (ton, %) Yıl/Teşebbüs ŞİŞECAM DÜZCE CAM İthalat Toplam 2015 ( ..) ( ..) ( ..) 1.637.565 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2016 ( ..) ( ..) ( ..) 1.711.710 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2017 ( ..) ( ..) ( ..) 1.872.802 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 1.727.482 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 1.565.009 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 1.653.425 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 Kaynak: Teşebbüsler ve Ticaret Bakanlığı ndan edinilen bilgiler 16 Ticaret Bakanlığı ndan edinilen bilgilerdeki ölçü birimlerinin bir kısmının adet, metreküp ve set gibi farklı nitelikte ölçü birimleri bazında kaydedilmiş olması, metrekare cinsinden tutarlı bir pazar payı hesaplaması yapmaya imkân vermemektedir. Bu nedenle, teşebbüslerin satış miktarı bazında pazar payları ton cinsinden hesaplanmış ve metrekare cinsinden yapıla n hesaplamaya yer verilmemiştir. 17 GTİP kodları 7003, 7005, 7007 (otocam hariç), 7009 (çerçeveli ayna hariç) olan ürünler dikkate alınmıştır. 18 Teşebbüslere pazar payları hakkındaki tahminleri sorulduğunda; ŞİŞE CAM 7005 G TİP kodlu düzcam ürünleri için 2017 -2020 yılları arasında ton bazında sırasıyla % ( ..) , %( ..) , %( ..) ve % ( ..) , tutar bazında ise sırasıyla % ( ..) , %( ..) , %( ..) ve % ( ..) pazar payına, DÜZCE CAM ise % ( ..) pazar payına sahip olduğunu belirtmiştir. 21-40/590 -287 15/70 Tablo 9: 2015 -2020 Yılları Arasında 7005 G TİP Kodlu Camlar Bazında ŞİŞE CAM ve DÜZCE CAM ın Satış Miktarları İle İthalat Miktarı Üzerinden Hesaplanan Pazar Payları (ton, %) Yıl/Teşebbüs ŞİŞECAM DÜZCE CAM İthalat Toplam 2015 ( ..) ( ..) ( ..) 1.429.038 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2016 ( ..) ( ..) ( ..) 1.490.371 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2017 ( ..) ( ..) ( ..) 1.631.179 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 1.514.153 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 1.383.806 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 1.457.076 ( ..) ( ..) ( ..) 100,00 Kaynak: Teşebbüsler ve Ticaret Bakanlığı ndan edinilen bilgiler (49) Tablo 8 incelendiğinde, 20 15-2020 yılları arasında ŞİŞE CAM ın pazar payının yıllara göre istikrarlı bir yapı sergilediği, 2019 yılında miktar bazında pazar payının bir önceki yıla göre yaklaşık % ( ..) azalmakla birlikte, 2015 -2020 yılları arasında sürekli olarak %( ..) üzerinde olduğu ve ŞİŞE CAM ın pazarda lider oyuncu konumunda olduğu görülmektedir. Yalnızca 7005 Düzcam GTİP kodlu camlar baz alınarak oluşturulan Tablo -10 a bakıldığında da pazar paylarının Tablo -9 a benzer bir durum sergilediği, ŞİŞE CAM ın pazar payının 2015 yılında % ( ..) , 2016 yılında % ( ..) , 2017 yılında %( ..) , 2018 yılında % ( ..) ve 2019 yılında % ( ..) olduğu görülmektedi r. 2020 yılında hem tüm düzcamlar hem de 7005 Düzcam GTİP kodu bazında pazar payları incelendiğinde, ŞİŞE CAM ın pazar payının analiz dönemi içindeki en düşük seviyeye indiği, dahası 7005 Düzcam GTİP kodlu camlar özelinde pazar payının ilk defa %( ..) ın altına düştüğü görülmektedir. (50) Tablo 8 de ŞİŞE CAM ın pazarda tek yerli rakibi olarak faaliyet gösteren DÜZCE CAM ın bilgileri incelendiğinde, 2015 yılında satış miktarı nın ( ..) ton olarak gerçekleş tiği, altı yıl lık süreçte, faaliyete geçen yeni üretim hatları sayesinde bu miktarın yaklaşık iki katı olan ( ..) ton seviyelerine yükseldiği, 2015 yılında miktar bazında % ( ..) olan pazar payının 2020 itibarıyla % ( ..) a yükseldiği görülmektedir. 7005 GTİP kodlu camlar üzerinden yapılan hesaplama da ise DÜZCE CAM ın 2015 yılında ( ..) ton ile % ( ..) pazar payına sahip olduğu, 2020 yılında ise ( ..) ton ile %( ..) lük pazar payına sahip olduğu görülmektedir. (51) Tablo 9 dan pazarda gerçekleşen tüm düzcamlar için yapılan ithalat miktarına bakıldığında, 2015 yılında ( ..) ton olan düzcam ithalatının, 2016 yılında ( ..) ton, 2017 yılında ( ..) ton, 2018 yılında ( ..) ton, 2019 yılında ( ..) ton, 2020 yılında ( ..) ton seviyesinde gerçekleştiği, ithal edilen miktarın toplam içerisindeki payın ın altı yılda %( ..) den % ( ..) e düştüğü görülmektedir. Tablo -10 dan 7005 GTİP kodlu ürünler için ithalat miktarlarına bakıldığında da 2015 yılında yaklaşık ( ..) ton, 2016 yıl ında ( ..) ton, 2017 yılında ( ..) ton, 2018 yılında ( ..) ton, 2019 yılında ( ..) ton olarak gerçekleşen ithalatın toplam içerisindeki payının altı yılda % ( ..) ten % ( ..) ye düştüğü gözlenmektedir. (52) Yukarıdaki Tablo 8 ve Tablo 9 da görüldüğü üzere , ŞİŞE CAM ın pazar payı , 2015 -2020 yılları arasında sürekli olarak rakibinin ve ithalatın payından yüksek seyretmektedir. Bununl a birlikte, 2020 yılında ŞİŞE CAM ın pazar payının geçmiş yıllara kıyasla daha düşük olduğu görülmektedir. Söz konusu durumun teşebbüsü n iki float hattının bakıma alınması ve üretiminin bir parça düşmüş olmasından kaynaklandığı söylenebil ir. Dolayısıyla ton bazında, hem 7005 GTİP kodlu hem de tüm ürün gruplarında pazar 21-40/590 -287 16/70 payında gerçekleşen düşüş, üretim kapasitesindeki kalıcı düşüş gibi ya pısal nedenlere dayanma maktadır. Ek olarak, pazar payının en düşük olduğu 2020 de dahi % ( ..) gibi yüksek sayılabilecek düzeyde bulunduğu ve Hâkim Durum Kılavuzunda belirtilen %40 lık pazar payı eşiğini aştığı görülmektedir.19 H.4.1.2. Pazara Giriş Engelle ri (53) Hâkim Durum Kılavuzu nda da açıklandığı üzere , hâkim durum tespitinin ikinci aşamasını, pazara yeni teşebbüslerin girmesinin ya da pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin büyümesinin önünde engeller bulunup bulunmadığının incelenmesi oluşturmaktadır. Pazarda faaliyet gösteren teşebbüslerin büyümesi v eya pazara yeni teşebbüslerin girmesinin incelenen teşebbüs üzerinde rekabetçi baskı oluşturabilmesi için büyümenin veya pazara girişin muhtemel olması, uygun zamanda gerçekleşebilecek olması ve yeterli olması gerekmektedir. Buna ek olarak, girişin ya da b üyümenin önündeki engeller ilgili pazarın özelliklerinden veya incelenen teşebbüsün davranışlarından kaynaklanabilmektedir. (54) İlgili pazarın özelliklerinden kaynaklanan engeller; kamu tekelleri, yetkilendirme ve lisanslama gereklilikleri, fikri mülkiyet hak ları gibi yasal ve idari engeller ya da batık maliyetler, ölçek ve kapsam ekonomileri, şebeke etkileri, tüketicilerin başka bir sağlayıcıya geçiş maliyetleri gibi ekonomik engeller şeklinde ortaya çıkabilmektedir. İncelenen teşebbüsün özelliklerinden kayna klanan engeller arasında ise; teşebbüsün kilit girdilere ve özel bilgiye erişim imkânına, atıl kapasiteye, dikey bütünleşik yapıya, güçlü bir dağıtım ağına ve geniş bir ürün portföyüne, yüksek marka bilinirliğine, finansal ve ekonomik güce sahip olması say ılabilir. İncelenen teşebbüsün sahip olduğu bu özellikler, teşebbüse mevcut ya da potansiyel rakipleri karşısında avantaj sağlamak suretiyle rakiplerin pazara girişini ya da pazarda büyümesini zorlaştırabilmektedir. (55) Pazara giriş engellerinin olmadığı ve po tansiyel rekabetin yüksek olduğu piyasalarda ise çok yüksek pazar payları bulunsa dahi, bu durum, teşebbüsün hâkim durumda olduğu sonucuna ulaşmakta yeterli olmamaktadır. Şayet bir pazarda potansiyel rekabetin varlığından bahsedilebiliyorsa, olası girişler den kaynaklı rekabetçi baskı nedeniyle mevcut firmaların hâkim durumdaki teşebbüsler gibi davranamayacakları, örneğin fiyatlarını tekelci seviyeye yükseltemeyecekleri genel olarak kabul edilmektedir. Rekabet hukuku anlamında potansiyel rekabetin varlığında n söz edebilmek için ise, pazara girişlerin olası, yeterli ve zamanlı olması gerekmektedir. Girişin olası olması için, pazara eklenecek üretim miktarı ve pazardaki yerleşik firmaların tepkileri dikkate alındığında potansiyel rakipler açısından pazara giriş in rasyonel olması gereklidir. Bunun yanında girişin çabuk ve pazar gücüne karşı koyabilecek ölçüde etkili olması da önemlidir. Girişin etkili olması için de yeterli kapsam ve büyüklükte olması, küçük ölçekli bir giriş olmaması gerekmektedir. Pazar özellik lerine bağlı olmakla beraber, genellikle iki yıllık bir süre içerisindeki girişler zamanlı kabul edilebilmektedir. 19 Avrup a Komisyonunun (Komisyon) France Telekom kararında, (Case No: C -202/07 P) teşebbüsün pazar payının düşmekte olduğu, dolayısıyla hâkim durumun bulunmadığı yönündeki savunmaya karşılık Komisyon tarafından yapılan değerlendirmede, pazar payının istikrarlı bir biçimde sürmekteyken soruşturmadan bir önceki yılda düşüş göstermesinin, hâkim durum tespitini tek başına ortadan kaldırmayacağı belirtilmiştir. 21-40/590 -287 17/70 i. Finansal Güç : (56) ŞİŞECAM hissedarlık yapısına bakıldığında en büyük hissedarların20 Türkiye İş Bankası A.Ş. (%50,93) ve Efes Holding A.Ş. (6, 04) olduğu görülmektedir. ŞİŞECAM 14 ülkede kurulu 42 üretim tesisi ve yaklaşık 22.000 çalışanı ile uluslararası alanda faaliyet gösteren köklü bir kuruluş konumundadır. 2019 yılı satış geliri 18,05 milyar TL olan ŞİŞECAM , bu satışlarının %63 ünü yurt dışı na gerçekleştirmiş ve toplamda 2,7 milyar TL dönem kârı elde etmiştir. 2019 yılı sonu itibarıyla 150 ülkeye satış yapan ŞİŞECAM ın özvarlığı 19,13 milyar TL dir. Teşebbüsün 2019 yılındaki yatırımları 2,89 milyar TL olarak gerçekleşmiş ve bu yatırımların %3 6 sı düzcam sektörüne yapılmıştır .21 Bu bağlamda, camın tüm temel alanlarında faaliyet gösteren tek küresel oyuncu olan ŞİŞECAM ın pazardaki konumunu güçlendiren yüksek bir finansman gücüne sahip olduğu anlaşılmaktadır . Finansman gücü, düşük fiyatları sürdü rebilme kapasitesini de işaret edebildiğinden pazara yeni girişler üzerinde caydırıcı etki yaratabilecektir. (57) Okan Grup bünyesinde bulunan DÜZCE CAM ise, 2005 yılında ( ..) TL sermaye ile kurulmuş ve ilkini 2010 yılında, ikinci sini 2016 yılında faaliyete geçirdiği iki float hattı ile düzcam üretimine başlamıştır. Okan Grup faaliyetlerine 1987 yılında kurulan Okan Cam San. ve Tic. A.Ş. aracılığıyla cam ithalatı yaparak başlamıştır. Okan Grup şirketi olarak faaliyet gösteren Borcam Madencilik Sanayi ve Ticar et A.Ş., DÜZCE CAM ın hammadde ihtiyacını karşılamak için kurulmuştur. Yukarıda yer verilen bilgiler çerçevesinde, yalnızca düzcam ve düzcam üretimi için gereken ham maddelerin üretimini yapan, üretmediği düzcam türlerini ise yurt içinde pazarlamak üzere i thal eden DÜZCE CAM ın ŞİŞECAM a göre sınırlı bir alanda faaliyet gösterdiği ve ŞİŞECAM ın finansman kapasitesinin oldukça gerisinde bulunduğu anlaşılmaktadır. ii. Portföy Gücü : (58) Hâkim durum analizinde göz önünde bulundurulması gereken diğer bir unsur olan portföy gücü, bir ürün gamını toplu olarak üretmekten ya da satış ve pazarlamasını yapmaktan kaynaklanan toplam pazar gücünün, portföyü oluşturan ayrı ayrı ürünlerin üretim satış ve pazarlamasında elde edilen pazar gücü toplamını aşması şeklinde tanımlanmaktadır. Bu noktada belirtilmesi gereken önemli bir husus, float hatlarda üretimin durdurulmasının oldukça maliyetli olmasıdır. Bir float hat içinde, kalıp değişikliği sayesinde yapılan üretim farklılaştırması ciddi zaman kaybı ve maliyet artışına ned en olmaktadır. Isıtıldıktan itibaren yaklaşık on yıl boyunca yanan bu hatlarda farklı nitelikte bir cam üretimi yapılabilmesi için hat üzerinde kalıp değişikliği yapılması gerekmekte, öte yandan bu esnada hat söndürülememektedir. Örneğin cam üretiminde, re nksizden renkli cama veya renkliden renksiz cama dönüşlerde istenen renk tonuna ulaşabilmek için ortalama beş güne ihtiyaç olup bu süre zarfında üretilen camın kırılarak tekrar ocağa atılması gerekmektedir. Bu nedenle üretimi uzun sü ren ve sık olmayan bell i periyod larda üretilmek zorunda olan renkli camların tek hatlı bir süreç içinde üretilmesi, renksiz cam miktarını azaltacağından oldukça zordur. (59) Neticede sahip olunan float hattı sayısının önemli bir portföy gücü göstergesi olduğu bilinmektedir. ŞİŞE CAM ın yurt içinde sahip olduğu sekiz float hattı portföy gücünün önemli bir kaynağını oluşturmaktadır. İki float hattı ile faaliyet gösteren DÜZCE CAM, renksiz düzcam ile üretime başlasa da ürün gamını yıllar içerisinde genişletmiş, ayna, lamine, boyalı cam ü rünlerini üretmeye başlamış, son olarak da 2018 yılında kaplamalı 20 01.03.2021 tarihindeki durumu yansıtmaktadır. 21 Bu bölümdeki veriler ŞİŞECAM ın 2019 yılı faaliyet raporunda n alınmıştır. 21-40/590 -287 18/70 cam üretimine başlamıştır. Bununla birlikte, kaplamalı cam satış miktarı 2019 yılında ( ..) ton, 2020 yılında ( ..) ton olarak gerçekleşen DÜZCE CAM karşısında ŞİŞEC AM, 2019 yılında ( ..) ton, 2020 yılının ilk dokuz ayında yaklaşık ( ..) kaplamalı cam satışı gerçekleştirmiştir. Ayrıca DÜZCE CAM ın buzlu cam ü retimi bulunmamakta iken , ŞİŞE CAM ın 2019 yılında ( ..) ton buzlu cam satışı bulunmaktadır. Yukarıda yer verile n bilgiler çerçevesinde, ŞİŞE CAM ın sahip olduğu sekiz float hattı, geniş ürün gamı ve bu ürün gamında gerçekleşen yüksek satış miktarları ile yüksek bir portföy gücüne sahip olduğu değerlendirilmektedir. Teşebbüsün sahip olduğu yüksek üretim kapasitesi; ürün tedarikinin süreklili ği ve güven ilirliği konusunda da ŞİŞE CAM a önemli bir rekabetçi avantaj sağlamaktadır. iii. İlgili Pazarın Özelliklerinden Kaynaklanan Giriş Engelleri : (60) Düzcam ürünlerinin temel üretim teknolojisi , dünya genelinde firmalar arasında genel olarak önemli farklılıkl ar göstermemektedir. Ancak cam sanayi yüksek sermaye gerektiren bir üretim alanıdır. Ülkemizde düzcam pazarında özellikle makine -donanım hızlarının artması, enerji yoğun bir üretim olması ve kesintisiz üretim gerekliliği, ölçeklerin büyümesine neden olduğu ndan ulusal ve/veya uluslararası çapta faaliyet gösterebilmek için ölçek ekonomilerinden faydalanmak önemli hale gelmektedir. Bu çerçevede sektörde güçlü bir yer edinmek isteyen firmaların yüksek kapasiteli tesisler kurarak ölçek ekonomilerinden faydalanma ları gerekmektedir. Bu durumun sermaye ihtiyacını artırması, sürekli büyüme ve modernizasyon yatırımları gerekliliği ile ölçek ekonomilerinin geçerliliği pazara üretici olarak girişi zorlaştırmaktadır. (61) Pazara giriş yapılabilmesi için gereken sermaye ve yat ırım miktarı pazara giriş koşullarına ilişkin yapılacak değerlendirmede öncül olarak düşünülebilecek unsurdur. ŞİŞE CAM tarafından yatırım maliyetine ilişkin olarak v erilen bilgilerde, düzcam üretimi için yapılacak hat yatırımının; kapasite, makine, ekipman seçimi ve ürün çeşidi kapsamında değişmekle birlikte, ortalama maliyeti nin yaklaşık olarak düzcam hattı için ( ..) ABD Doları, çift gümüşlü k aplama hattı için ( ..) ABD Doları, lamine hattı için ( ..) ABD Doları, ayna h attı için ( ..) ABD Doları olduğu belirtilmiştir. Sektörde etkin şekilde rekabet edebilmek için tek float hattının yeterli olmayabileceği düşünüldüğünde giriş maliyetlerinin finansal açıdan yüksek düzeyde olduğu anlaşılmaktadır. (62) Düzcam sektöründe kesintisiz üretim zorunluluğu nedeniyle üretim -satış -stok planlamasının doğru yapılması gerekmektedir. Ayrıca fırın yatırımları nda, tasarım, makine ve ekipman tedariki, kurulum aşamaları il e birlikte ilk yatırım süresi iki yıl kadar sürmektedir. Düzcam üretimi için inşa edilen fırınların ömrü 12-13 yılda dolduğu için, ara dönemde yapılan bakım ve onarım maliyetleri dışında, fırın ömrünün tamamlanmasından sonra ilk yatırım tutarının yaklaşık %30 u kadar tutan soğuk bakım onarımı yapılmalıdır. Aksi takdirde üretimin devam ettirilebilmesi mümkün d eğildir. Dolayısıyla, pazara girişte teşebbüsler, belirli bir ilk yatırım maliyetine katlanmanın yanı sıra kesintisiz üretim zorunluluğu sebebiyle satış/stok denge ve ham madde tedarik risklerini yönetmek zorundadırlar. (63) Öte yandan pazara girişte alınması g ereken herhangi bir idari izin veya lisans süreci olmadığından bu anlamda bir pazara giriş engeli bulunmamaktadır. Ancak y ukarıda açıklandığı üzere, sektöre yeni giriş yapmak ve etkin şekilde rekabet edebilmek 21-40/590 -287 19/70 açısından ciddi finansal giriş engeli bulunmak tadır. Uzun yıllar dır pazara üretici olarak yeni giren bir oyuncunun bulunmaması da, bu durumu doğrular niteliktedir. H.4.1.3. İthalatın Rekabetçi Baskısı (64) Pazara üretici olarak girecek teşebbüsler bakımından özellikle finansal açıdan pazara giriş engeller i bulunmakla beraber, mevcut korunma önlemlerine rağmen çevre ülkelerdeki enerji fiyatlarının ortaya çıkardığı ve avantajlı hale getirdiği bir ithalat imkânından bahsetmek mümkündür. Bir teşebbüsün hakim durumda olup olmadığının tespitinde, teşebbüsün reka betçi baskıdan belirgin ölçüde bağımsız şeklinde davranabilme olanağı olup olmadığının tespiti gereklidir. Söz konusu rekabetçi baskı yerli rakiplerden gelebileceği gibi ülkeye giren ithalat da önemli bir rekabet baskısı yaratabilecektir. Bu nedenle ilgili ürün pazarında ithalat olanakları ve ithalat kaynaklı rekabetçi baskının düzeyi araştırılmıştır. (65) Bir malın benzer veya doğrudan rakip mallar üreten yerli üreticiler üzerinde ciddi zarar veya ciddi zarar tehdidi oluşturacak şekilde artan miktar ve şartlarda ithal edilmesi halinde, bu zarar veya zarar tehdidini ortadan kaldırmak üzere, söz konusu zarar veya zarar tehdidiyle sınırlı ve geçici olmak kaydıyla, uluslararası yükümlülükler ve ülke yararı göz ö nüne alınarak konulan önlemler, ithalatta korun ma önlemleri olarak adlandırılmaktadır. (66) Bu bağlamda düzcam ürün türlerinde uygulanan ve yürürlükten kaldırılan koruyucu gümrük önlemlerine aşağıdaki tabloda yer verilm iştir.22 Tablo 10: Düzcam ürünlerinde uygulanan koruyucu gümrük önlemleri GTİP Ürün Tip Ülke Önlem Başlangıç Tarihi Önlem Bitiş Tarihi Oran / Açıklama 7005.29 Renksiz Kaplamasız Düzcam Anti Damping İsrail 27.06.2015 27.06.2020 %20-37,57 Rusya 23.12.2017 23.12.2022 8% 7004 - 7005 -7006 Düzcam Çekme(Sheet) Cam işlenmiş Cam Korunma Önlemi İran 11.12.2018 10.12.2021 Ek mali yükümlülük 2019 için 48 USD/ton 2020 için 46 USD/ton 2021 için 44 USD/ton 7005 - 7006 - 7007 - 7004.2010 - 7004.2091 Düzcam Tüm lamine e temperli camlar (enerji camları da dahil) Çekme(Sheet) Cam Gümrük Vergisi Artışı DTÖ üyesi olmayan ülkeler 31.12.2019 Belirsiz 20% 7004 -7005 Düzcam Çekme (Sheet) Cam Gözetim Uygulaması Tüm ülkeler 1.03.2020 Belirsiz Birim fiyatı 500 $/ton altındaki girişler için gözetim belgesi talep edilir. 7007 Tüm lamine ve tem perli camlar (enerji camları dahil) Anti Damping İsrail 18.11.2015 18.11.2020 % 10 -39,5 Çin 18.11.2015 18.11.2020 %10-66,1 22Tabloda yer verilen koruyu cu gümrük önlemleri dışında 7004.20.10.00.00, 7004.20.91.00.00, 7004.90.10.00.00 ve 7005.10.05.00.00 GTİP kodu altında yer alan eşyaların diğer ülkeler menşeli ithalatında uygulanan %3 oranında gümrük vergisi bulunmaktadır. (https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/yonetmelik/9.5.31040 -Ek.docx Erişim Tarihi: 24.03.2021) 21-40/590 -287 20/70 7006 -7007 Tüm lamine ve tem perli camlar (enerji camları dahil) işlenmiş c amlar Gözetim Uygulaması Tüm ülkeler 1.03.2020 Belirsiz Birim fiyatı 700 $/ton altındaki girişler için gözetim belgesi talep edilir Anti Damping Çin 1.07.2016 1.07.2021 27% 7009.91 Çerçevesiz Ayna Gözetim Uygulaması Tüm ülkeler 29.07.2005 Belirsiz Birim fiyatı 500 $/ton altındaki girişler için gözetim belgesi talep edilir Ek vergi Uygulaması Tüm ülkeler 17.10.2016 Belirsiz 25% (67) Yukarıdaki tablo da yer verilen bilgiler değerlendirildiğinde , düzcam pazarında çok sayıda koruyucu gümrük önlemi uygulandığı ve bu durumun ithalat miktarını değişikliğe uğratacak sonuçları olduğu görülmektedir. (68) ŞİŞE CAM tarafından koruyucu gümrük uygulamaları hakkında; Türkiye nin düzcamın girdi olarak kullanıldığı inşaat, mobilya, otomotiv, beyaz eşya sektörlerinde taşıdığı büyüme potansiyeli ile bölge coğra fyasında düzcam talebinin yüksek seyrettiği ülkelerin başında geldiği, bu konumu dolayısıyla ithalat açısından çekici konumda bulunduğu, alıcıların talep ettikleri ürünlerin, kalınlık, renk , perfomans gibi özelliklerin in değişiklik gösterdiği, çok fazla çe şit ve nitelikteki ürünlerin hepsinin Türkiye de üretilmediği , talebin bir bölümünün ithalat yoluyla karşılandığı, özellikle renk, kaplama özellikleri ile Türkiye deki ürünlerden ayrışan farklı tipte düzcam ürünlerinin ithalatının yoğunlukla yapıldığı, düzcamın enerji yoğun bir üretim alanı olduğu, enerji maliyetlerinin düşük olduğu ve bu sayede üretim maliyetinde avantaj sahibi ülkelerin Türkiye ye yoğun miktarda ihracat yapma potansiyeline sahip olduğu, Türkiye ye en çok cam ihraç eden ülkelerin İran, Ru sya, Çin, Bulgaristan, Suudi Arabistan, Belçika ve diğer Avrupa ülkeleri, Mısır ve Amerika Birleşik Devletleri olduğu ve söz konusu ülkelerin Türkiye deki düzcam üreticileri üzerinde güçlü bir rekabetçi baskı yarattığı, Ticaret Bakanlığı nın çeşitli döneml erde düzcam ithalatına ilişkin sınırlamalar getiren önl emleri yürürlüğe soktuğu, söz konusu önlemler in ilk aşamada kapsadıkları ülkeden yapılan ithalatın azalmasını sağlamakla birlikte daha sonra başka ülkelerden yapılan ithalatların artması ile sonuçlandı ğı ifade edilmiştir. (69) Açıklandığı üzere düzcam sektörü yerli üretimin korunması amacıyla korumacı dış ticaret politikalarının söz konusu olduğu bir sektördür. Dolayısıyla korumacı uygulamaların yıllar içerisinde çeşitli ülkelerden yapılan i thalatı ne düzeyd e etkilediği önemlidir. Bu kapsamda düzcam ürünlerinde ithalat miktarı ve meblağ bakımından 2015 -2020 yılları arasındaki ithalat verilerine aşağıda yer verilm iştir. 21-40/590 -287 21/70 Tablo 11: 2015 -2020 Arası Dönemde USD, TL ve Ton Bazında İthalat Verileri Yıl Toplam Net Ağırlık (Ton) Toplam İstatistiki Kıymet ($) Toplam Gümrük Kıymeti (TL) 2015 ( ..) ( ..) ( ..) 2016 ( ..) ( ..) ( ..) 2017 ( ..) ( ..) ( ..) 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 2020 ( ..) ( ..) ( ..) Kaynak: Ticaret Bakan lığı (70) Söz konusu veriler incelendiğinde, 2020 yılındaki ithalatın miktar bakımından 2015 yılındaki seviyesinden daha düşük düzeylerde olduğu, döviz cinsinden değerinin ise 2015 yılı düzeyine kıyasla çok az düzeyde artış gösterdiği anlaşılmaktadır. T L cinsinden i thalatta gözlenen yüksek artışı ise TL de yaşanan değer kaybı ile a çıklamak mümkündür. (71) Coğrafi yakınlık, enerji maliyetlerinin düşük olması gibi nedenlerle Türkiye düzcam pazarında rekabetçi baskı oluşturma potansiyeline sahip olan ve korumacı önlemler uygula nan ülkelerden yapılan ithalatın yıllar içerisindeki seyri incel enmiştir. Aşağıdaki tablolarda, 2015 -2020 arası dönemde İran, Çin ve Rusya dan ya pılan ithalata ilişkin veriler yer almaktadır. Bunun yanında, önemli miktarda ithalat gerçekleştirilmesi nedeni yle Bulgaristan ve Belçika ya da tablolarda yer verilm iştir. Tablo 12: Belçika, Çin, Bulgaristan, İran ve Rusya dan Yapılan Düzcam İthalat ı (Ton) Yıl Belçika Çin Bulgaristan İran Rusya 2015 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2016 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2017 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2018 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2020 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaynak: Ticaret Bakanlığı Tablo 13: Belçika, Çin, Bulgaristan, İran ve Rusya dan Yapılan Düzcam İthalat ı (USD) Yıl Belçika Çin Bulgaristan İran Rusya 2015 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2016 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2017 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2018 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2020 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaynak: Ticaret Bakanlığı (72) Yukarıda ki tablolar incelendiğinde; Rusya dan yapılan düzcam ithalatının 2015 -2016 arası dönemde yükselişe geçtiği, 2016 -2018 arası dönemde ciddi düşüş yaşadığı, 2018 -2019 aralığında durağan seyrettiği ve 2019 -2020 arası dönemde yükseldiği, bununla birlikte 2020 yılında Rusya dan yapıla n ithalatın 2015 yılıyla kıyaslandığında daha düşük seviyelerde olduğu, İran dan yapılan düzcam ithalatı nın, 2018 -2019 arası dönemde yükselse de geri kalan dönemde düşük seviyelerde olduğu, Belçika dan yapılan ithalatın 2016 yılında bir miktar azalmakla birlikte istikrarlı bir görünüm sergilediği, Bulgaristan dan yapılan ithalatın sürekli bir biçimde artma eğiliminde olduğu, 2019 yılında bir azalma meydana gelse de 2020 yılında miktar ve değe r bazında ciddi artışın devam ettiği, Çin den yapılan ithalatın ise 2015 yılından itibaren düşme eğiliminde olduğu görülmektedir. 21-40/590 -287 22/70 (73) Düzcam sektöründe çok sayıda ülkeden ithalat imkânı bulunduğundan, ithalat , koruyucu önlem getirilen bir ülkeden bir başka ülkeye yönelebilmektedir. Türkiye de kendi sanayi faaliyetinde kullanmak için ve/veya pazara satmak için ithalat yapan cam firmaları konjonktüre bağlı olarak ithalat yaptıkları ülkeyi hızla değiştirebilmekted ir. Dolayısıyla Türkiye de uzun yıllardır istikrarlı olarak varlığını koruyan ve alın an önlemlere rağmen farklı ülke lerden yapılan cam ithalatı söz konusudur. (74) Örneğin, 2015 yılında 7005.29 GT İP kodlu renksiz düzcam ithalatı için yürürlüğe giren İsrail Ant i-damping Vergisi ile 2013 -2015 yılları arasında ( ..) ton olan ithalat miktarı , 2016 -2020 yılları arasında ( ..) ton seviyesine gerilemiştir. İsrail den yapılan ithalatın azalmasıyla Rusya dan gelen renksiz düzcam ithalatı artış göstermiştir. (75) 2017 yıl ı sonunda 7005.29 GT İP kodlu renksiz düzcam ithalatı için yürürlüğe giren Rusya Anti -damping Vergisi ile 2017 yılında ( ..) ton civarında olan ithalat miktarı, 2018 yılında ( ..) tona düşmüştür. Bu süreçte Rusya dan ithalata getirilen anti - damping vergisi sonrası, enerji maliyetleri düşük olan İran dan ithalat artış göstermiştir. (76) 2018 yılı sonunda ise 7004, 7005 ve 7006 GT İP kodlu düzcam, sheet cam ve işlenmiş cam ithalatı için yü rürlüğe giren İran Ek Koruma Vergisi ne rağmen 2017 -2018 yıllarında sırasıyla ( ..) ton ve ( ..) ton olan ithalat miktarı, 2019 yılında ( ..) ton seviyesine yükselmiştir. Bu durumu saptayan Ticaret Bakanlığı , 2019 yılı son unda Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ ) üyesi olmayan ülkelerden gelen 7004.2010, 7004.2091, 7005, 7006 ve 7007 ürünlerine %2 -3 oranında uygulanan gümrük vergisi oranını %20 ye çıkarmıştır. Alınan bu önlem sonrasında İran dan yapılan düzcam ithalatı miktarı ( ..) tondan ( ..) tona düşmüş, değer b azında ise 2019 yılı yılında ( ..) dolar seviyesinden 2020 yılında ( ..) dolar seviyesine gerilemiştir. (77) 2020 yılında DTÖ üyesi olmayan ülkelerden gelen düzcam ithalatına getirilen gümrük vergisi oranının İran dan gelen ith alatın azalmasını sağlaması ile Rusya nın pazarda tekrar yer bulabilme imkânı artmıştır. Ruble de yaşanan deva lüasyonun etkisi ve Rusya daki yüksek kapasiteden dolayı yaşanan arz fazlası neticesinde, Rusya dan yapılan ithalat değer bazında ( ..) dolardan ( ..) dolara, tonaj olarak ise ( ..) tondan ( ..) tona yükselmiştir. 2016 yılında tüm ülkelere getirilen 7005.29 GT İP kodlu renksiz düzcam ürünlerinde gözetim uygulaması 2020 yılında kapsamı 7005 GT İP kodlu düzcam ve 7004 GT İP kodlu sheet cam ürünlerini kapsayacak şekilde genişletilmiş ve gümrük kıymeti 300$/ton dan 500$/ton a çıkarılmıştır. (78) Yukarıda yer verilen açıklamalar birlikte değerlendirildiğinde, korumacı dış ticaret politikaları yürürlükte olmasına rağmen ithalatın belli bir seviyenin altına düşmediği, bununla beraber son altı y ıllık süreçte ithalatın genel olarak düşme eğiliminde olduğu, 2020 yılında bir önceki yıla göre değer ve miktar bazında artış gözlenmekle birlikte miktar bazında altı yıl önceki seviyesinden çok uzakta olduğu görülmektedir. Yapılan değerlendirme sonucunda, ithalatın düzcam pazarında yerli üreticiler üzerinde yeterli derecede rekabetçi baskı oluşturmadığı kanaatine ulaşılmıştır. H.4.1.4. Üretim Kapasitesi (79) ŞİŞE CAM , üretim kapasitesi bakımından da hem dünyada hem de ülkemizde çok önemli bir konumdadır. Türkiye nin en büyük üreticisi olan teşebbüs, üretim kapasitesi olarak Avrupa nın da en büyük üreticisi olup dünyada beşinci sırada yer almaktadır. Yılda yaklaşık ( ..) ton işlenmemiş düzcam ü retim kapasitesi bulunan ŞİŞE CAM karşısında rakibi DÜZCE CAM yılda yaklaşık ( ..) ton üretim kapasitesine sahiptir. Görüldüğü üzere yurt içinde ŞİŞE CAM, tek yerli rakibinin ( ..) katından fazla üretim 21-40/590 -287 23/70 kapasitesine sahiptir. Aşağıdaki tabloda teşebbüslerin toplam kapasitelerine ve satış miktar ı üzerinden kapasite kullanım oranlarına yer verilm iştir. Tablo 14: 2017 -2020 Yılları Arası İşlenmemiş Düzcam Toplam Kapasite Kullanım Oranları (Ton) Yıl Trakya Cam Kapasite Düzce Cam Kapasite Trakya Cam Üretim Miktarı Düzce Cam Üretim Miktarı Trakya Cam K. Kul. Or.(%) Düzce Cam K. Kul. Or. (%) 2017 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2018 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 202023 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaynak: ŞİŞE CAM H.4.1.5. Alıcı Gücü (80) Hâkim Durum Kılavuzu nun 21. paragrafında, incelenen teşebbüsün müşterilerinin görece büyük, alternatif temin kaynakları hakkında yeterince bilgili ve makul süre içerisinde başka bir sağlayıcıya geçmek ya da kendi arzını yaratmak imkânına sahip olduğu durumlard a alıcı gücünden bahsedilebileceği açıklamalarına yer verilmiştir . Bu durumda müşterilerin alıcı gücünün, incelenen teşebbüsün davranışlarını sınırlayan rekabetçi bir unsur olarak ortaya çıkacağı ve teşebbüsün hâkim durumda olarak değerlendirilmesini engel leyebileceği, bununla birlikte, yalnızca sınırlı bir müşteri kitlesinin hâkim durumdaki teşebbüsün pazar gücünden korunmasını sağladığı durumlarda, alıcı gücünün yeterli seviyede rekabetçi baskı oluşturmadığının değerlendirilebileceği ifade edilmektedir. (81) Literatürde alıcı gücü, alıcının mal ve hizmet alım koşullarını belirleyebilme gücü olarak tanımlanmaktadır. Başka bir ifadeyle, ilgili pazardaki bir veya birkaç müşterinin satın aldıkları mal ve hizmetlerin fiyat ve diğer satış koşullarını etkileyebilme g üçleri varsa, pazardaki tedarikçilerin müşterilerinden bağımsız hareket edemediği kabul edilmektedir. Bahsi geçen unsurlara ilaveten, alıcı gücünün tespitinde alıcıların davranışları da önem arz etmektedir. Bunun yanı sıra, alıcıların ilgili sağlayı cının c irosu içerisindeki payı, sağlayıcıların alıcılar arasındaki geçiş maliyetleri ile alıcıların sağlayıcılar arasındaki geçiş m aliyetleri de incelenmektedir. Söz konusu unsurlar bir arada değerlendirildiğinde, yeterli düzeyde alıcı gücünün var olduğu tespit e dilirse, çok yüksek pazar payına sahip olsa bile sağlayıcının hâkim durumda olmadığı sonucuna ulaşılabilecektir. (82) Düzcam faaliyet alanında dağıtım kanalının 5.000 firmadan oluştuğu tahmin edilmektedir. Bu firmaların 150 si toptancı, 4.850 si ise çift cam, beyaz eşya camı, otocam ve çerçeve camı işleyen küçük ve orta büyüklükteki işletmelerden oluşmaktadır .24 ŞİŞE CAM ın doğrudan satış yaptığı üç tip müşt eri grubu bulunmaktadır. ŞİŞE CAM tarafından üretilen camlar; (1) doğrudan işlemek üzere büyük miktarda cam alma kapasitesi bulunan ve asıl faaliyet alanı cam işlemek olan sanayici müşteril ere, (2) ŞİŞE CAM ın tescilli markası Isıcam Cam Sistemleri nin üretilmesi amacıyla ısıcam yetkili üreticilerine ve (3) cam ihtiyacı olan diğer camcılara yeniden satış yapmala rı amacıyla yetkili satıcılara satılmaktadır. (83) ŞİŞE CAM ın 2017 -2020 yılları arasındaki satış verileri incelendiğinde yaklaşık 300 farklı alıcıya ürün satışı yaptığı görülmektedir. En çok ürün satışı gerçekleştirilen 10 alıcıya toplam yapılan ürün satışının %( ..) olduğu, toplam alıcılar içerisinde yalnızca 23 İlgili tablo kapsamında ŞİŞECAM ve DÜZCE CAM dan elde edilen dokuz aylık üretim miktarı verisi eşit üretildiği varsayılarak oniki aya tamamlanmıştır . 24 Şişecam Cam Sektör Raporu 2020 Dünya & Türkiye. 21-40/590 -287 24/70 ( ..) alıcının %1 den fazla alım payına sahip olduğu görülmektedir. En fazla alım yapan alıcı ise yalnız ca %( ..) bir alım payına sahip tir. Görüldüğü üzere, alıcı tarafındaki yoğunlaşma, iki oyunculu sağl ayıcı tarafındaki yoğunlaşmadan çok daha düşük seviyededir .25 Tablo 15: 2017-2020 yılları arasında ŞİŞE CAM müşterilerinin alım paylarına göre dağılımı Teşebbüs Alım Payı (%) SALT CAM ( ..) ARDIÇ CAM ( ..) YILDIZ CAM ( ..) ANADOLU CAM ( ..) TEMKAR ( ..) GÜNEYDOĞU ( ..) EROL SOYLU ( ..) AVRUPA CAM ( ..) RESMAN CAM ( ..) HATIPOGLU ( ..) CAMPLAZA ( ..) SCHOTT ORIM ( ..) KARAGULLE ( ..) AKANSU ( ..) CIRAYLAR ( ..) EGE ( ..) DOST ( ..) Kaynak: ŞİŞE CAM (84) Yukarıda yer veri len tespit ve değerlendirmeler ışığında, uzun yıllardır sahip olduğu %( ..) seviyesindeki yüksek ve istikrarlı pazar payı, sekiz üretim hattına sahip olmanın yarattığı portföy gücü ve üretim kapasitesi, yüksek finansman gücü, düzcam pazarının özelliklerind en ve pazarda uygulanan korumacı politikalardan kaynaklanan giriş engellerinin bulunması , rekabetçi parametreleri etkileyebilecek seviyede alıcı gücünün bulunmaması hususları bir ar ada değerlendirildiğinde ŞİŞE CAM ın düzcam pazarında hâkim durumda olduğu tespit edilmiştir. H.4.2. Aşırı Fiyat Değerlendirmesi H.4.2.1. Genel Teori ve Uygulama (85) Aşırı fiyat, pazar gücünün uygulanması sonucunda fiyatların devamlı bir şekilde ve önemli bir oranda rekabetçi düzeyin üzerinde belirlenmesidir. Aşırı fiyatlama sonucund a rekabetçi piyasalarda oluşan tüketici fazlasının bir kısmı pazar gücüne sahip firmaya üretici fazlası olarak geçerken , bir kısmı ise hiçbir ekonomik kesim tarafından elde edilemeyerek kaybolmaktadır. Kavramsal olarak tekel gücüne sahip olan veya hâkim du rumda bulunan teşebbüslerin fiyat belirleyici konumda bulundukları ve fiyatlarını kendi maliyet yapılarına göre belirledikleri varsayımları dikkate alındığında aşırı fiyatlamayı tekel gücü ve hâkim durum kavramlarından ayrı tutmak mümkün değildir. (86) Aşırı f iyatlamaya müdahalenin belli pazar koşullarıyla sınırlı tutulması yönünde genel bir kabul oluşm uş olm akla birlikte , bu koşullar rekabet otoritelerinin ve rekabet hukuku uygulamalarının müdahaleciliği ölçüsünde değ işmektedir. E sas olarak rekabet hukuku çerçevesinde tüm fiyatlama davranışlarının yasal kabul edilerek müdahale edilmemesi , 25 Komisyon un Prokent/Tomra kararında, alıcı tarafındaki yoğunlaşmanın sağlayıcı tarafındaki yoğunlaşmadan çok daha düşük seviyede olması sebebiyle, ilgili teşebbüsün hâkim durumunun al ıcı gücünden etkilenmediği yönünde bir değerlendirmede bulunulmuştur. Case COMP/E -1/38.113 , Prokent Tomra [2006]. 21-40/590 -287 25/70 müdahale tercih edilecekse müdahalenin şu üç koşulun birlikte sağlandığı haller ile sınırlandırılması gerek tiği kabul edilmektedir : 26 a. Teşebbüsün pazarda geçmiş yatırımları n veya inovasyonların sonucu olmayan ve aşılmaz yasal giriş engelleriyle korunan tekel ya da tekele yakın konumda bulunması, b. Teşebbüsün uyguladığı fiyatların ortalama toplam maliyetleri büyük ölçüde aşması, c. Bu fiyatların komşu pazarlarda yeni mal ve hizm etlerin ortaya çıkmasını engelleme riski bulunması. (87) Aşırı fiyata yönelik literatürü derleyen yakın tarihli bir OECD çalışmasında da27 aşırı fiyata müdahale edilmesi için yukarıda yer alan üç koşula ilave olarak alternatif bir düzenleyici müdahale olasılığının çok düşük olması veya imkânsız olması gerektiği belirtilmektedir. Ayrıca bu alanda tespit edilebilecek bir rekabet ihlalinde ispat standardının yüksek olması gerektiği vurgulanmaktadır. (88) Aşırı fiyatlamaya yönelik yaklaşımlar rekabet otoriteleri nin hukuk sistemlerinde farklılık gösterebilmektedir. ABD de aşırı fiyatlamaya rekabet hukuku çerçevesinde müdahale edilmezken AB rekabet hukukunda müdahale edilebilmektedir. AB uygulama sı, yasal dayanağını Avrupa Birliği nin İşleyişine Dair Anlaşma nın (A BİDA) 102. maddesinden almaktadır. Bu maddede kötüye kullanma örnekleri arasında sayılan Doğrudan ya da dolaylı olarak haksız alım ya da satış fiyatları uygulamak veya haksız ticari koşullar öne sürmek aşırı fiyatlamayı da içine alan bir başlık olarak ka bul edilmektedir. Her iki hukuk sistemi uygulamasında da pazarın kısa ya da orta vadede kendi kendini düzeltmesinin beklendiği hallerde rekabet otoritelerinin aşırı fiyatlamaya müdahale etmemesi gerektiği yönünde geniş bir görüş birliği vardır. Bununla bir likte, yüksek giriş engellerinin var olduğu ve uzun dönemde rekabetin sağlanamayacağı durumlarda düzenleme gereğinin ortaya çıktığı , iki hukuk sisteminde de kabul edilmiştir . (89) Avrupa Birliği Adalet Divanı (ABAD) , ürünün ekonomik değeri ile makul olarak uyumlu olmayan ve tüketici za rarına neden olan aşırı fiyat ın 102. madde kapsamında olduğunu kabul etmiştir. Mahkeme , ayrıntılı bir maliyet analizi yapılması gerektiğini, ürünün gerçek maliyeti ile fiiliyatta uygulanan fiyatlar arasındaki farkın aşırı olmas ı halinde fiyat seviyesinin ve rakip ürün fiyatları ile farkının haksız şekilde yüksek o lması gerektiğini belirtmiştir. ABAD tarafından , fiyatlar arasındaki farkın kayda değer olarak nitelendirilebilmesi için fiyatların önemli ölçüde ve sürekli olara k yüksek seyretmesi gerektiği ifade edilm iştir. Ancak bu koşullar altında bir kötüye kullanma olabileceğini vurgulayan ABAD, bu durumun gerçekleşmesi için farkın belirli bir süre devam etmiş olması gerektiğini, bir başka deyişle dönemsel veya geçici olmama sı gerektiğini ifade etmiştir. (90) ABAD , aşırı fiyatın tespit edilebilmesi için Ekonomik Değer Testi (EDT) olarak adlandırılan iki aşamalı bir test önermiştir. Bu teste göre, ilk aşamada inceleme konusu ürünün maliyetleri ve makul kâr marjı dikkate alınarak ürünün ekonomik değeri belirlenmektedir. Ardından ürünün ekonomik değeri ve satış fiyatları arasında bir kıyaslama yapılmakta ve ürünün maliyetleri ile makul kâr marjının toplamını (ekonomik değerini) aşan fiyatlar aş ırı olarak kabul edilmektedir. EDT nin ikinci aşamasında hâkim 26 Padilla, J. and Evans, D. S., Excessive Prices: Using Economics to Define Administrable Legal Rules (2004), CEPR Discussion Paper No. 4626, https://ssrn.com/abstract=620402 , Erişim Tarihi: 08.05.2020 27 OECD (2018), Excessive Prices in Pharmaceutical Markets, Background Note by the Secretariat, s.11-12 21-40/590 -287 26/70 durumdaki teşebbüsün uyguladığı fiyatın kıyaslanması ile haksız olup olmadığı tespit edilmeye çalışılmaktadır. Fiyat karşılaştırması analizi olarak adlandırılan bu yaklaşımda, teşebbüsün kendi fiyatları ile yapılan kıyaslama ve/vey a rakiplerinin fiyatları ile yapılan kıyaslama şekl inde iki yönlü bir metodoloji izlenmektedir. AB Komisyon u kararlarından, EDT nin iki aşamasının kümülatif olarak ele alınması gerektiği anlaşılmaktadır. (91) Aşırı fiyatın tespitine yönelik olarak EDT, sıklıkl a kullanılmasına rağmen birçok riski de bünyesinde barındırmaktadır. Bu nedenle, EDT ye alternatif yaklaşımlar da geliştirilmiştir. Özellikle yatırımın ve inovasyonun önemli olduğu sektörler bakımından aşırı kârlılık yaklaşımı; çeşitli maliyet, fiyat ve kâ rlılık kriterlerinin eş anlı olarak kullanılmasını esas alan kanıtların sayıca fazlalığı yaklaşımı28, pazara yeni girişler olduktan sonra yerleşik teşebbüsün gerçekleştirdiği fiyat düşüşlerinin büyüklüğünü değerlendiren giriş sonrası fiyat düşüşleri yaklaşı mı ve fiyat, maliyet ve kâr gibi ölçütlerden ziyade pazarın yapısı ile hâkim durumdaki teşebbüsün rekabet karşıtı davranışlarının bileşimini esas alan yapısal yaklaşım yöntemleri de aşırı fiyatın tespitinde kullanılabilmektedir . (92) Aşırı fiyatlama davra nışı Türk rekabet hukukunda 4054 sayılı Kanun'un 6. maddesi kapsamında hâkim durumun kötüye kullanılması davranışlarından biri olarak ele alınmakt adır. Aşırı fiyat kavramına ve tespitine yönelik Kurul kar arlarına bakıldığında; bugüne kadar izlenen yaklaşım , aşırı fiyata ancak sınırlı koşullar altı nda müdahale edilmesi yönündedir. H.4.2. 2. Dosya Kapsamında Yapılan Aşırı Fiyat Değerlendirmesi (93) Dosyanın konusunu , ŞİŞE CAM ın satışını gerçekleştirdiği düzcam ürünlerinde aşırı fiyat uygulayıp uygulamadığı oluştur maktad ır. ŞİŞE CAM ; işlenmemiş cam, ayna, buzlu, boyalı, kaplamalı ve lamine ana ürün grupları altında renk, kalınlık ve kap lama özelliklerine göre ayrışan 150 den fazla farklı tipte cam üretimi yapmaktadır. Düzcam ürünlerinin üretiminde ve satışında arz ve talep ikamesi bakımından farklı bir ürün pazarı belirlemeyi gerektirecek düzeyde fark lılık bulunm amaktadır. Bu çerçevede, aşırı fiyat uygulan ıp uygula nmadığına ilişkin yapılacak analizde ŞİŞE CAM ın üretimini yaptığı tüm cam ürünleri, bu cam ürünlerinin ür etim maliyetleri ve satış gelirleri bir bütün olarak ele alın mıştır. Öte yandan aşırı fiyatlama davranışının mevcut olup olmadığının tüm yönleriyle ele alınabilmesi için her bir aşamada ana ürün grupları bazında da değerlendirmelere yer veril miştir. Bu yön tem ile ürün portföyü ve üretim kapasitesinden kaynaklanabilecek farklılıkların asgariye indirilmesi hedeflenmiştir. (94) Aşırı fiyatın tespitinde kullanılan temel yöntem EDT dir. Bu çerçevede, öncelikle EDT nin ilk aşaması olan fiyat -maliyet farkı analizi kapsamında ŞİŞE CAM ın düzcam ürünleri için uy guladığı birim satış fiyatları , düzcam üretimi için katlandığı birim maliyetleri ve bu ürünlere ilişkin sahi p olunan kârlılık göstergeleri incelenmiştir. EDT nin ikinci aşaması olan fiyat karşılaştırma analizi kapsamında ise, DÜZCE CAM ile ŞİŞE CAM ın fiyatları, maliyetleri, k ârlılıkları ve FAVÖK29 oranları ile net k âr oranları karşılaştırıl mıştır. Bunun yanı sıra, fiyat karşılaş tırma analizi kapsamında ŞİŞE CAM ın fiyatlarının ithal camların ortalama fiyatları kar şısındaki seyri de ele alın mıştır. EDT nin ikinci aşama sı kapsamında son olarak ŞİŞE CAM ın yurt içindeki fiyatları ile yurt dışında bulunan üretim tesislerinin fiyat karşılaştırmaları yapılmıştır. 28 Yakın tarihli bir örnek için bknz. UK Competition and Markets Authority, Unfair Pricing in Respect of the Supply of Phenytoin Sodium Capsules in the UK. Decision adopted on 7.12.2016, case CE/9742 - 13. para. 5.53 5.57. 29 Faiz, Amortisman ve Vergi Öncesi K ar tanımlamasının kısaltılmış halidir. 21-40/590 -287 27/70 (95) Dosya kapsamında yapılan incelemeler çerçevesinde, ŞİŞE CAM ın yetkili satıcılık sisteminin fiyatlama davranışında etkisi olup olmadığının analiz edilmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. ŞİŞE CAM , önceden belirlediği belirli müşterilerine satış yapmakta, bu müşteriler içinden yetkili satıcı (YES) müşteriler satın aldıkları camların tekrar satışını gerçekleştirmekted ir. Dolayısıyla pazarda, ŞİŞE CAM ın müşterisi o lmayan teşebbüsler için ŞİŞE CAM ın kendi müşterilerine yaptığı satış fiyatlarından farklı düzeylerde fiyatlar oluşabilmektedir. Bu çer çevede YES le rin aşırı fiyat uygulamaları konusunda Rekabet Kurumu bünyesindeki Ekonomik Analiz ve Araştırma Dairesi tarafından iktisadi görüş hazırlanmıştır. i. Fiyat Maliyet Farkı Testi (96) EDT nin ilk aşaması olan Fiyat -Maliyet Farkı Testi kapsamında ilgili ürünün maliyeti ve bu maliyetin makul bir oranını ifade eden marjın toplamı , ürünün ekonomik değerini ortaya koymakta; maliyet ve makul marjın toplamını aşan fiyatlar ise aşırı olarak kabul edilmektedir. Makul marjın (mark -up ya da kâr) tespitindeki güçlükler nedeniyle maliyetler fiyatlar ile karşılaştırılmakta olup maliyetin önem li ölçüde üzerinde olan fiyatlar aşırı kabul edilebilmektedir . (97) ŞİŞE CAM ın elde ettiği gelirl er bakımından öncelikle ŞİŞE CAM tarafından yayımlanan Fiyat Değişiklik Duyurusu listelerinden bahsedilmesi gerekmektedir . Anılan fiyat listeleri, yürürlükte oldu ğu dönem süresince her bir düzcam ürünü özelinde vadeli ve vadesiz ortalama satış fiyatlarını göstermektedir. Buna göre, analiz dönemini oluşturan 2017 yılı ila 2020 yılını n 9. ayının sonuna kadar ŞİŞE CAM tarafından on fiyat değişiklik duyurusu ve beş vade güncellemesi yapılmıştır .30 Aşağıdaki tabloda TRAKYA CAM ın peşin satışlarına31 ilişkin fiyat değişiklik duyuruları kapsamında gerçekleştirdiği zam oranlarına yer verilm iştir. Tablo 16: 2017 -2020/9 Döneminde ŞİŞE CAM ın Peşin Ödemeli Satış Fiyatı Değişiklik Duyurularındaki Değişim (%) Ürün 2017 2018 2019 2020 Şubat Ekim Ocak Nisan Ağustos Ekim Mayıs Ağustos Mart Haziran Ayna ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Boyalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Buzlu ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İşlenmemiş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaplamalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Lamine ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaynak: ŞİŞECAM (98) Yukarıdaki tab lodan anlaşıldığı üzere, ŞİŞE CAM ın periyodik olarak fiyat güncelleme prensibi bulunmamakta, teşebbüs genel itibarıyla düzensiz aralıklarla ve farklı cam türleri için değişen oranlarda zam yapmaktadır. Tablodaki zam oranları içerisinde en büyük değişimin 2018 yılının Ağustos ayında yaşandığı görülmektedir. Zira ilgili dönemde işlenmemiş, kaplamalı ve buzlu düzcam ürünleri için % ( ..) bandında; ayna, boyalı ve lamine düzcam ürünleri için % ( ..) bandında zam yapılmıştır. Teşebbüs tarafından ; düzcam ürünlerinde rasyonel ve ekonomik gerekçelerle çeşitli zamanlarda 30 Teşebbüsten edinilen bilgiye göre, fiyat listeleriyle duyurulan fiyatlar baz fiyatlar olup fiyat değişiklik tarihinden önce siparişi alınmış ancak teslim edilmemiş camların teslim edildiği tarihte, satılan camların jumbo veya makine ebadında olması durumu nda, dönemsel kampanyalar yapılması durumunda ve lamine cam özelinde farklı yalıtım malzemelerine ve renklere sahip camların kullanılması durumunda fiyat farklılıkları ortaya çıkabilmektedir . 31ŞİŞE CAM ta rafından müşterilerine peşin ve 1 -60-90-120 gün vade li ödeme seçenekleri sunulmaktadır. 2013 -2020 yıllarında müşteri ödeme tercihleri incelendiğinde tüm yöntemler içinde peşin ödeme yöntemi % ( ..) ve 90 gün vadeli ödeme % ( ..) pay ile en çok tercih edilen yöntemler olmuştur. 21-40/590 -287 28/70 fiyat değişiklikleri yapılabildiği, 2017 -2020 döneminde motorin, benzin, doğalgaz, elektrik ve işçilik fiyatları gibi ana maliyet kalemlerindeki fiyat artışlarının düzcam ürünlerinde de fiyat artışına gidilmesine sebebiyet verdiği, buna ek olarak söz konusu dönemde döviz kuru ve enflasyonda ki değişimlerin de düzcam ürün fiyatlarına yansıtıldığı açıklaması yapılmıştır . Tabloda dikkat çeken bir diğer husus ise 2020 yılının Haziran ayında tüm ürünlerde % ( ..) indirim yapılmasıdır. (99) Aşağıdaki tabloda , 2017 -2020/9 döneminde peşin ve vadeli satış y öntemi için ayrı ayrı olmak üzere her bir ana ürün grubu bazında en çok satışı gerçekleştirilen ürünler bakımından fiyat değişiklik duyurularında yer alan zam oranlarının kümülatif haline yer verilm iştir. Tablonun oluşturulmasında renksiz kaplamasız 4mm . ayna, siyah/beyaz kaplamasız 4mm . boyalı, renksiz kaplamasız 4mm . buzlu, renksiz kaplamasız 4mm . işlenmemiş, renksiz Lov -E 4mm kaplamalı ve renksiz 0,38 PVB 4+4mm . lamine camlar esas alınmıştır. Tablo 17: 2017 -2020/9 Döneminde ŞiŞE CAM ın Ana Ürün Grupları Bazında En Çok Sat ışını Gerçekleştirdiği Ürünlerde Peşin ve Vadeli Satış Fiyat Değişiklikleri(%) Ürün Peşin Vadeli 2017 2018 2019 2020 2017 -2020 2017 2018 2019 2020 2017 -2020 Ayna ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Boyalı Cam ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Buzlu Cam ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) İşl. Cam ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaplamalı ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Lamine ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kaynak: ŞİŞE CAM (100) Teşebbüsün peşin ödemelerde 2017 yılındaki zam oranlarının % ( ..) ; 2019 yılındaki zam oranlarının % ( ..) ve 2020 yılındaki zam oranlarının % ( ..) aralığında değiştiği görülürken, 2018 yılında dört kez gerçekleştirilen fiyat artışlarının kümülatif etkisinin %( ..) aralığında seyrettiği anlaşılmaktadır. Vadeli ödemeler için ise 2017 yılındaki zam oranlarının peşin ödemelere benzer şekilde % ( ..) ; 201 9 yılında % ( ..) ve 2020 yılında % ( ..) aralığında gerçekleştiği; öte yandan 2018 yılında bu oranların % ( ..) aralığında seyrettiği görülmektedi r. İnceleme dönemi olan 2017 ile 2020 yılının 9. ayı aralığında teşebbüsün peşin ödem elerde kümülatif zam oranı %( ..) aralığında , vadeli ödemelerde kümülatif zam oranı % ( ..) aralığında değişmektedir. (101) Kural olarak fiyat listeleri yayımla nmakla birlikte , fiyat listele rinde yer alan fiyatlar ŞİŞE CAM ın müşterilerine uyguladığı nihai fiyatları göstermemektedir. Zira ŞİŞE CAM , müşterilerine cam satışını nakliye maliyetlerini üstlenerek fiyat listeleri üzerinden gerçekleştirmekte; satış işlemi gerçekleştirildiği sırada veya sonrasında müşteri tipine, satın alınan camın çeşidine ve miktarına, camın satın alındığı döneme v e anılan camın işleme kapasitesine göre müşterilerine iskonto ve prim ödemesi yapmaktadır . (102) Fiyat listeleriyle du yurulan cam fiyatlarının ŞİŞE CAM ın müşterilerine uygulanan nihai fiyatlar olmamasından ötürü , sağlıklı bir kıyaslama yapılabilmesi için anılan prim ve iskonto bedellerinin ŞİŞE CAM ın ilk aşamada elde ettiği satış gelirlerinden düşülerek ortalama birim fiyatların hesaplanması gerek mektedir. Bu noktada belirtilmesi gereken bir diğer husus , ŞİŞE CAM ın ortalama fiyatlarının ilgili dönem içinde farklı fiyata ve farklı satış miktarına sahip cam türlerinden etkilenmesidir. Örneğin belirli bir yılda veya yılın belirli bir döneminde işlenmemiş 4 mm. cam türünün diğer işlenmemiş cam türlerine nazaran daha fazla satılması durumunda ortalama fiyat , en çok sat ışı gerçekleştirilen 4 mm. işlenmemiş cam türünün fiyatına yakınlaşmaktadır. Ancak işlenmemiş 4 mm. cam türünün dahi kaplamalı veya renkli vb. özelliklere sahip 21-40/590 -287 29/70 olmasına bağlı olarak ortalama fiyatı değişebilmektedir. Dolayısıyla ortalama fiyatların yıllar içinde değişen satın alma tercihleri ile üretici tarafından yeni bir cam ürününün satışa konulması veya satıştan kaldırılmasıyla oldukça yakın ilişkili olduğuna dikkat çekilmesi gerekmektedir. (103) Aşağıdaki tabloda öncelikle inceleme dönemi olarak belirlenen 2017 ila 2020 yılı itibarıyla prim ve isk onto bedelleri düşülerek ŞİŞE CAM ın yurt içi satışları bazında tüm düzcam ürün portföyünden elde edilen gelirlerine, satış miktarlarına ve bu çerçevede oluşan ortalama fiyatlarına32 yer verilm iştir. Tablo 18: ŞİŞE CAM ın 2017 -2020/9 Döneminde Düzcam Satışlarına İlişkin Toplam Gelir (TL), Satış Miktarı (m2) ve Ortalama Fiyat Bilgisi (TL) Dönem Toplam Gelir (TL)33 Satış Miktarı (m2) Ort. Fiyat (TL) 2017 ( ..) ( ..) ( ..) 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 2020 ( ..) ( ..) ( ..) Kaynak: ŞİŞE CAM (104) Tablo 18 de yer alan verilerden, ŞİŞE CAM ın yurt içi düzcam satışlarından elde ettiği toplam gelirlerinin artış eğiliminde olduğu görülmektedir. 2017 yılından 2020 yılının 9. ayına kadar geçen dönemde teşebbüsün düzcam satış gelirlerinin yaklaşık % ( ..) arttığı anlaşılmaktadır. Diğer taraftan satış miktarının 2017 ve 2018 yıllarında neredeyse aynı kaldığı, 2019 yılında ise azalma eğilimine girdiği görülmektedir. Sözü edilen duruma paralel olarak ortalama fiyat yıl lar itibarıyla artış göstermektedir. 2017 yılında ( ..) TL olan ortalama fiyat , dört yıla yakın bir zaman diliminde yaklaşık %( ..) lik bir artış göstererek ( ..) TL ye yükselmiştir. Daha önce belirtildiği üzere, ŞİŞE CAM müşterilerine prim ve iskonto ödeme leri yapmakta olup belirli türdeki iskonto ve primlerden belirli müşteriler yararlana bilmektedir. Aşağıdaki tabloda her bir müşteri bazında ŞİŞE CAM ın elde ettiği gelir, satış miktarları ve ortalama fiyatlar sunulmaktadır. 32 İlgili hesaplamalarda teşebbüs ün yurt içi satışları dikkate alınmıştır. Bunun yanı sıra, düzcamlar hem metrekare cinsinden hem de ton cinsinden ölçülebilmekle birlikte, ton cinsinden yapılan ölçümün camın niteliğinden kaynaklanan fiyat düzeyini doğru yansıtmayabileceği değerlendirilere k, hesaplamalar metrekare cinsinden yapılmıştır. 33 ŞİŞE CAM tarafından 2017 -2020 yılları arasında gerçekleşen brüt satışları ve ilgili satışa uygulanan prim ve iskontolar ürün bazında ayrı ayrı sunulmuştur. Ayrıca herhangi bir ürün tipiyle ilişkilendirileme yen Ürüne dağıtılmamış prim iskonto , Müşterilere dağıtılamayan iskontolar ve Diğer iskonto ve primler de sunulmuş olup söz konusu prim ve iskontoların tüm satışlar içerisindeki payının % ( ..) in altında olmasından ötürü sonucu değiştirmeyeceği ve ihm al edilebilir bir düzeyde olduğu değerlendirilerek hesaplamalarda dikkate alınmamıştır. 21-40/590 -287 30/70 Tablo 19: ŞİŞE CAM ın Müşteri Grupları Bazında Elde Ettiği Gelir, Satış Miktarları ve Ortalama Fiyatları (TL, m2) Isıcam Yetkili Üret. Dönem Gelir Satış Miktarı Ortalama Fiyat Ort. Fiyat % Değişim 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2020 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Sanayici Müşteri Dönem Gelir Satış Miktarı Ortalama Fiyat Ort. Fiyat % Değişim 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2020 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Yetkili Satıcı Dönem Gelir Satış Miktarı Ortalama Fiyat Ort. Fiyat % Değişim 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2019 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 2020 ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kayna k: ŞİŞECAM (105) Yukarıda ki tabloya göre ŞİŞE CAM en fazla satışı YES lere gerçekleştirmekte, buna paralel olarak en yüksek geliri de YES lerden elde etmektedir. 2017 -2020/9 döneminde en yüksek fiyatın IYU lara uygulandığı, IYU ları YES lerin takip ettiği ve en düşük fiyat ortalamalarına sahip müşteri grubunun sanayici müşteriler34 olduğu anlaşılmaktadır. Yaklaşık dört yıllık zaman diliminde ortalama fiyatlarda meydana gelen yüzde değişim dikkate alındığında; artış oranının IYU lar için yaklaşık % ( ..) , sanayici m üşteriler için yaklaşık % ( ..) ve YES ler için yaklaşık % ( ..) olduğu görülmekt edir. Aşağıdaki grafikte ŞİŞE CAM müşterilerinin ortalama fiyatlarının seyrine yer verilmiştir. Grafik 1: ŞİŞE CAM ın Müşteri Gruplarına Yaptığı Satışların Ortalama Fiyat Seyri Kaynak: ŞİŞE CAM 34Bu durum her bir müşteri grubunun aldığı cam türü ağırlığının farklılaşmasından da kaynaklanabil mektedir. Örneğin IYU ler SM lere kıyasla daha çok kaplamalı ve lamine cam alırken SM ler IYU lere kıyasla daha fazla ayna almaktadır. YES ler ise işlenmemiş camdan sonra en çok ayna ve kaplamalı cam satın almakta, bunun yanında buzlu camın neredeyse tamamı da YES ler tarafından satın alınmaktadır. IYU SAN YES TRAKYA CAM 21-40/590 -287 31/70 (106) Grafikte dikkat çeken ilk husus , ŞİŞE CAM ın tüm müşterileri dikkate alınarak oluşturulan ortalama fiyatların YES müşterilerine uyguladığı ortalama fiyatlarla neredeyse eşit olması dır. Belirtildiği üzere, müşteri grupları içinde ağırlıklı olarak en çok YES lere satış ya pılmaktadır. Dolayısıyla ŞİŞE CAM ın ortalama fiyatlarının YES lere uygulanan fiyatlara yakı nsaması beklenen bir durumdur. IYÜ ler esasen katma değeri yüksek bir başka ürünün üretimi için cam satın almaktadır . Sanayici müşteriler ise en düşük ortalama fiyata sahip müşteri grubu olarak öne çı kmaktadır. (107) ŞİŞE CAM ın düzcam ürün portföyü , toplamda altı ana ürün grubunda 150 den fazla cam çeşidinden oluşmakta, dolayısıyla üretilen camın niteliğine göre teşebbüsün katlandığı maliyetler ve fiya tlar değişkenlik göstermektedir. Bu çerçevede; teşebbüsü n ana ürün grupları özelinde elde ettiği satış gelirleri, satış miktarları ve ortalama birim fiyatlar ına yer verilmesi faydalı görülmüştür. Aşağıdaki tabloda 2017 ila 2020 yılı itibarıyla ana ürün grupları bazındaki veriler sunulm uştur. Tablo 20: TRAKYA CAM ın 2017 -2020 Döneminde Ana Ürün Grupları Bazında Satışlarına İlişkin Toplam Gelir (TL), Satış Miktarı(m2) ve Ortalama Fiyat Bilgisi (TL) Ürün Dönem Gelir (TL) Satış Miktarı (m2) Ortalama Fiyat (TL) Ort. Fiyat Yüzde Değişim (%) Ayna 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 24,41 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 33,81 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 8,26 Boyalı 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 22,15 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 28,45 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 4,01 Buzlu 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 26,46 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 35,47 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 11,27 İşlenmemiş 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 18,73 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 33,58 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 7,53 Kaplamalı 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 21,90 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 32,76 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 10,94 Lamine 2017 ( ..) ( ..) ( ..) - 2018 ( ..) ( ..) ( ..) 29,97 2019 ( ..) ( ..) ( ..) 31,96 2020 ( ..) ( ..) ( ..) 9,27 Kaynak: ŞİŞE CAM (108) ŞİŞE CAM ın her bir ana ürün grubu özelinde satış gelirleri ve satış miktarları farklılaşmaktadır. Yıllar itibarıyla satış miktarları bakımından dalgalanmalar görülmekle birlikte genel itibarıyla ana ürün gruplarından elde edilen satış gelirleri artma eğilimind edir. Teşebbüsün en yüksek satış miktarını işlenmemiş cam grubunda gerçekleştirdiği, buna paralel olarak işlenmemiş cam grubundan en yüksek satış gelirini elde ettiği, en düşük satış miktarının ve satış gelirinin ise boyalı cam grubuna ait olduğu anlaşılma ktadır. Ortalama fiyat açısından değerlendirildiğinde ise en düşük ortalama fiyatın buzlu camlara ait olduğu, hemen ardından işlenmemiş camların 21-40/590 -287 32/70 geldiği, en yüksek ortalama fiyatın ise lamine35 camlara ait olduğu görülmektedir. Ortalama fiyatlardaki artış o ranları incelendiğinde; 2017 yılından 2020 yılının 9. ayına kadar geçen dönemde ayna ürün grubundaki artış oranının yaklaşık % ( ..) , boyalı ürün grubundaki artış oranının yaklaşık % ( ..) , buzlu ürün grubundaki artış oranının yaklaşık % ( ..) , işlenmemiş ürü n grubundaki artış oranının yaklaşık % ( ..) , kaplamalı ürün grubundaki artış oranının yaklaşık % ( ..) ve lamine ürün grubundaki artış oranının yaklaşık % ( ..) olduğu anlaşılmaktadır. Bu çerçevede, en yüksek artış oranına sahip ürün grubu buzlu cam, en düşü k artış oranına sahip ürün grubu ise teşebbüsün en çok satışını gerçekleştirdiği işlenmemiş camlardır. (109) ŞİŞE CAM , fiyat listelerini düzensiz aralıklarla güncellemektedir. Bu nedenle, fiyatların seyrindeki artışlar daha dar bir zaman dilimi bazında daha net o rtaya koyulabilece ktir. Aşağıdaki grafikte, 2017 ila 2020 yılının 9. ayı arasında üç aylık dönemlerde düzcam ana ürün gruplarının fiyat seyrine yer verilm iştir. Grafik 2: 2017 -2020/9 Yılarında ŞİŞE CAM ın Ana Ürün Gruplarının Ortalama Fiyatları (TL) Kaynak: ŞİŞECAM (110) Grafik 2 de görüldüğü üzere, ŞİŞE CAM ın ana ürün grupları bazındaki fiyatları yıllar itibarıyla genel olarak artış eğilimindedir. Ana ürün gruplarının birim fiyatlarının ise farklılaştığı, en yüksek birim fiyatın lamine ürün grubunda, en düşük birim fiyatın ise buzlu ürün grubunda gerçekleştiği görülmektedir. Grafikte 2018 yılının üçüncü çeyreğinden sonra, Tablo 19 ve Tablo 20 de yer verilen fiyat artış oranına paralel olarak, diğer artışlara nazaran daha keskin bir yükseliş görülmektedir. Zira Tablo 17 de yer verildiği üzere fiyat değişikliği duyurularındaki en yüksek artış oranı 2018 yılının Ağustos ayında gerçekleşmiştir. ŞİŞE CAM ın tüm portföyünün ortalamasını gösteren ortalama fiyat ise işlenmemiş cama benzer bir eğilim göstermektedir. Buna göre analizin başlangıç dönemi olan 2017/1 de ( ..) TL olan birim fiyat , analiz dönemi sonu olan 2020/3 döneminde ( ..) TL ye ulaşmış olup yaklaşık dört yıllık bir dönemde %( ..) oranında fiyat artışı gerçekleşmiştir. (111) EDT nin ilk aşaması kapsamında f iyat-maliyet farkının tespit edilebilmesi için göz önünde bulundurulması gereken iki nci husus maliyetlerdir. ŞİŞE CAM ın maliyetleri 35 Lamine ürünü iki veya daha fazla işlenmemiş veya kaplamalı camın farklı amaçlarla bir araya getirilmesiyle üretilmekte olup ürünün fiyatı kullanılan camların fiyatlarını içerecek şekilde artmaktadır. Ayna Boyalı Buzlu İşlenmemiş Kaplamalı Lamine Ortalama 21-40/590 -287 33/70 temel olarak düzcam ürününün üretimine fiziksel olarak katılan ham madde, işçilik, enerji kalemlerini içeren üretim maliyetl eri ile teşebbüsün faaliyetlerini yürütebilmesi için gerekli olan araştırma -geliştirme, pazarlama, satış, dağıtım ve genel yönetim giderlerini içeren faaliyet giderleri ola rak ikiye ayrılmaktadır. ŞİŞE CAM ın ana faaliyet alanı düzcam üretimi olup faaliyet gelirlerini de üretimini gerçekleştirdiği düzcamların satışından elde etmektedir. Bu nedenle maliyetlerin farklı nitelikteki faaliyetler bazında ayrıştırılması gerekmemekte, tüm maliyetler düzcam üretimi ile ilişkilendirilebilmektedir. Bununla birlikte, dü zcam ana ürün grupları bazında maliyetlerin dağıtılmasında doğrudan ve dolaylı maliyetlerin dikkate alınması gerekmektedir. (112) Düzcam üretim hatla

• Rekabet Kurumu · D.2003 -3-148 (Muafiyet) Karar Sayısı : 05-7/63-28 K · K.05-7/63-28 Karar Tarihi : 3.2.2005 A. TOPLANTIYA K
• Rekabet Kurumu · D.2007 -2-6 (Devralma) Karar Sayısı : 07-27/252 -87 · K.07-27/252 -87 Karar Tarihi : 22.3.2007 A-TOPLANTIY
• Rekabet Kurumu · D.2008-4-263 (Devralma ) Karar Sayısı : 09-02/19-12 · K.09-02/19-12 Karar Tarihi : 14.1.2009 A. TOPLANTIYA
• Rekabet Kurumu · D.2009 -3-87 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-41/988 · K.09-41/988 -250 Karar Tarihi : 9.9.2009 A. TOPLANTI