Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2016-1-66 (Özelleştirme) Karar Sayısı : 16-36/607-270 Karar Tarihi : 03.11.2016 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK Üyeler : Arslan NARİN, Fevzi ÖZKAN, Adem BİRCAN, Şükran KODALAK B. RAPORTÖRLER: Başak TEKÇAM, İbrahim KUŞCU, Metin DEMİRCİ, Dilan TOPRAK C. BİLDİRİMDE BULUNAN : T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Ziya Gökalp Cad. No:80 06600 Kurtuluş/Ankara (1) D. DOSYA KONUSU: Elektrik Üretim
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2016-1-66 (Özelleştirme) Karar Sayısı : 16-36/607-270 Karar Tarihi : 03.11.2016 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK Üyeler : Arslan NARİN, Fevzi ÖZKAN, Adem BİRCAN, Şükran KODALAK B. RAPORTÖRLER: Başak TEKÇAM, İbrahim KUŞCU, Metin DEMİRCİ, Dilan TOPRAK C. BİLDİRİMDE BULUNAN : T.C. Başbakanlık Özelleştirme İdaresi Başkanlığı Ziya Gökalp Cad. No:80 06600 Kurtuluş/Ankara (1) D. DOSYA KONUSU: Elektrik Üretim A.Ş. ye ait Almus ve Köklüce Hidroelektrik Santralleri ile bu santraller tarafından kullanılan taşınmazların "işletme hakkının verilmesi" yöntemi ile özelleştirilmesi işlemine izin verilmesi talebi. (2) E. DOSYA EVRELERİ: Özelleştirme İdaresi Başkanlığının (ÖİB) 10.10.2016 tarihinde Kurum kayıtlarına giren yazısında, Özelleştirme Yüksek Kurulunun (ÖYK) 15.06.2015 tarih ve 2015/55 sayılı kararı ile özelleştirme kapsam ve programına alınan Elektrik Üretim A.Ş. ye (EÜAŞ) ait Almus ve Köklüce Hidroelektrik Santralleri (HES) ile bu Santraller tarafından kullanılan taşınmazların 49 yıl süreyle "işletme hakkının verilmesi" yöntemi ile özelleştirilmesine ilişkin nihai pazarlık görüşmelerinin 29.09.2016 tarihinde yapıldığı belirtilerek ÖYK nın onayına sunulmak üzere aşağıda belirlenen teklif sahiplerine ilişkin bildirim yapılmıştır: - Gül Enerji Elektrik Üretim Sanayi ve Ticaret A.Ş. (GÜL) - Yapısan Elektrik Üretim A.Ş. (YAPISAN) - Akörenbeli Hidroelektrik Santral Yatırımları Yapım ve İşletim A.Ş. (AKÖRENBELİ) (3) Eksiklikleri en son 27.10.2016 tarihinde tamamlanan bildirim üzerine, 2013/2 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumu na Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ (2013/2 sayılı Tebliğ) ile 2010/4 sayılı Rekabet Kurulundan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ (2010/4 sayılı Tebliğ) kapsamında yapılan inceleme sonucu düzenlenen 30.10.2016 tarih ve 2016-1-66/ÖN sayılı Özelleştirme Nihai Bildirim Raporu görüşülerek karara bağlanmıştır. (4) F. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, teklif sahiplerinden herhangi biri tarafından gerçekleştirilecek muhtemel devralma işlemine izin verilmesinde sakınca bulunmadığı ifade edilmiştir. G. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME G.1. Taraflar G.1.1. Devredilenler: Almus ve Köklüce HES (5) Tokat ilinde bulunan incelemeye konu Almus ve Köklüce HES lerin üretim, kurulu güç, pazar payı ve ciro bilgilerine aşağıda yer verilmiştir: Tablo 1: Almus ve Köklüce HES lerin Üretim, Kurulu Güç, Pazar Payı ve Ciro Bilgileri (2015) Santral Adı Kurulu Güç Brüt Üretim Türkiye Kurulu Gücü İçindeki Payı (%) Türkiye Elektrik Tüketimi İçindeki Payı (%) Ciro (TL) MW MWh Almus 27 93.703,980 0,04 0,03 ( ..) Köklüce 90 200.349,740 0,12 0,08 ( ..) 16-36/607-270 2/9 Toplam 117 294.053,720 0,16 0,11 ( ..) TÜRKİYE 73.147 259.690.300,00 100,00 - - G.1.2. Teklif Sahipleri G.1.2.1. GÜL (6) 1997 yılında GÜLSAN Holding A.Ş. (GÜLSAN) bünyesinde enerji sektöründe faaliyet göstermek amacı ile kurulan GÜL, mevcut durumda %( ..) hissesine sahip olan GÜLSAN tarafından doğrudan kontrol edilmektedir. (7) GÜLSAN ın, enerji, inşaat ve tekstil alanında faaliyetleri bulunmaktadır. GÜLSAN, halihazırda işletmede bulunan hidroelektrik ve doğal gaz santralleri ile elektrik üretimi gerçekleştirmektedir. Söz konusu santrallere ilişkin bilgilere aşağıdaki tabloda yer verilmiştir: Tablo 2: GÜLSAN ın Aktif Durumdaki Elektrik Üretim Faaliyetlerine İlişkin Veriler (2015) Santral Yakıt Tipi Kurulu Güç (MW) Kurulu Güç Pazar Payı (%) Üretim Miktarı (MWh) Üretim Pazar Payı (%) Paşa HES (Bolu) Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Gülsan Sentetik1 (Gaziantep) Doğalgaz ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam - ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) (8) Ayrıca GÜLSAN ın 2019 yılında devreye alınması planlanan ( ..) MW kurulu güce sahip biokütle çevrim santrali inşaatı devam etmektedir. G.1.2.2. YAPISAN (9) YAPISAN ın bünyesinde bulunduğu Bilgin Enerji Yatırım Holding A.Ş. (BİLGİN HOLDİNG) 1992 yılında faaliyete başlamış olup yerli ve yenilenebilir kaynaklardan elektrik üretim tesisleri geliştirip kurulumunu yapıp işletmektedir. BİLGİN HOLDİNG in işletmede bulunan beşi rüzgar santrali ve üçü hidroelektrik santrali olmak üzere toplam sekiz elektrik santrali bulunmaktadır. BİLGİN HOLDİNG in yatırım aşamasında bulunup ( ..) ve ( ..) yıllarında faaliyete geçmesi planlanan sırasıyla bir adet rüzgar santrali (Soma RES ( ..) MW) ve bir adet doğalgaz santrali (Şarköy ( ..) MW) bulunmaktadır. Aşağıda aktif durumdaki santrallere ilişkin bilgilere yer verilmiştir: Tablo 3: BİLGİN HOLDİNG in Bünyesinde Bulunan Şirketlerin Aktif Durumdaki Elektrik Üretim Faaliyetlerine İlişkin Veriler (2015) Santral Yakıt Tipi Kurulu Güç (MW) Kurulu Güç Pazar Payı (%) Üretim Miktarı (MWh) Üretim Pazar Payı (%) Soma RES(Bilgin Rüzgar Santrali Enerji Üretimi) Rüzgar ( ..) ( ..) (...) ( ..) Bergama RES Rüzgar ( ..) ( ..) (...) ( ..) Zeytineli RES Rüzgar ( ..) ( ..) (...) ( ..) Badırma RES Rüzgar ( ..) ( ..) (...) ( ..) Mazı RES Rüzgar ( ..) ( ..) (...) ( ..) Hacılar HES Su ( ..) ( ..) (...) ( ..) Karıca Regülatörü ve Darıca-l HES Su ( ..) ( ..) (...) ( ..) Bucakkışla Regülatörü ve HES Su ( ..) ( ..) (...) ( ..) Toplam - ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 1 Söz konusu santral herhangi bir satış yapmamakta olup sadece Gülsan Sentetik Dokuma Sanayi ve Ticaret A.Ş.'nin elektrik ihtiyacını karşılamaktadır. 16-36/607-270 3/9 G.1.2.3. AKÖRENBELİ (10) AKÖRENBELİ; Akfen Holding A.Ş., Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası ile Milletlerarası Finansman Kuruluşunun ortağı bulunduğu Akfen Yenilenebilir A.Ş. nin bünyesinde yer almaktadır. 2015 yılında cirosunun olmadığı bildirilen AKÖRENBELİ nin %( ..) hissesine Akfen Yenilenebilir A.Ş. sahiptir. (11) AKÖRENBELİ nin işletmede olan 11 i hidroelektrik santrali ve altısı güneş santrali olmak üzere toplam 17 elektrik santrali bulunmaktadır. Ayrıca AKÖRENBELİ nin inşaatı devam eden ve yatırım aşamasında olan iki hidroelektrik santrali, 16 güneş santrali ve 14 rüzgâr santrali bulunmaktadır. Aşağıdaki tablolarda söz konusu santrallere ilişkin bilgilere yer verilmiştir: Tablo 4: AKÖRENBELİ nin Aktif Durumdaki Elektrik Üretim Faaliyetlerine İlişkin Veriler (2015) Santral Yakıt Tipi Kurulu Güç (MW) Kurulu Güç Pazar Payı (%) Üretim Miktarı (MWh) Üretim Pazar Payı (%) Otluca HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Sırma HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Sekiyaka-2 HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Çamlıca-3 HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Saraçbendi HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Demirciler HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Kavakçalı Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Gelinkaya Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Yağmur HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Doğançay HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Doruk HES Hidro ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Farez GES Güneş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Murel GES Güneş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Günova GES Güneş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Yeşildere GES Güneş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Yeşilvadi GES Güneş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Yaysun GES Güneş ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Toplam ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) 16-36/607-270 4/9 Tablo 5: AKÖRENBELİ nin İnşaatı Devam Eden ve Yatırım Aşamasındaki Elektrik Üretim Faaliyetleri Santral Yakıt Tipi Planlanan Kurulu Güç (MW) Planlanan Faaliyete Geçme Yılı Çalıkobası Hidro ( ..) ( ..) Çiçekli 1-2 Hidro ( ..) ( ..) Solentegre (Lic) Güneş ( ..) ( ..) Solentegre (Unlic) Güneş ( ..) ( ..) Akfen Yenilenebilir Güneş ( ..) ( ..) Amasya Güneş ( ..) ( ..) Tokat Güneş ( ..) ( ..) ME-SE Güneş ( ..) ( ..) MT Doğal Güneş ( ..) ( ..) Yaysun (Lic) Güneş ( ..) ( ..) IOTA Güneş ( ..) ( ..) Omicron Erciş Güneş ( ..) ( ..) PSI Güneş ( ..) ( ..) Omicron Engil Güneş ( ..) ( ..) Yozgat Güneş ( ..) ( ..) B&K Güneş ( ..) ( ..) Yaysun 2-3 Güneş ( ..) ( ..) Zengen Güneş ( ..) ( ..) Evciler Rüzgar ( ..) ( ..) Mursalı Rüzgar ( ..) ( ..) Kubaş Rüzgar ( ..) ( ..) Küçükkoraş Rüzgar ( ..) ( ..) Erecek Rüzgar ( ..) ( ..) Tarlabaşı Rüzgar ( ..) ( ..) Kınalar Rüzgar ( ..) ( ..) Maden Rüzgar ( ..) ( ..) Nohutlu Rüzgar ( ..) ( ..) Medar Rüzgar ( ..) ( ..) Gökçebel Rüzgar ( ..) ( ..) Çankırı Rüzgar ( ..) ( ..) Ordu Rüzgar ( ..) ( ..) Ela Rüzgar ( ..) ( ..) Toplam - ( ..) ( ..) (12) AKÖRENBELİ ile aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer alan elektrik perakende satış şirketi Akfen Elektrik Enerjisi Toptan Satış A.Ş. ise 2015 yılında ( ..) MWh elektrik enerjisi satışı gerçekleştirmiş olup, söz konusu şirketin 2015 yılı pazar payı %( ..) in altındadır. G.2. İlgili Pazarlar (13) Elektrik endüstrisi kapsamında dört temel faaliyet alanı, farklı varlıklar, kaynaklar, piyasa yapıları ve rekabet şartları içerdiği için geleneksel olarak ayrı ilgili ürün pazarları olarak nitelendirilmektedir: elektriğin üretimi ve toptan satışı, elektriğin iletimi, elektriğin dağıtımı, elektriğin nihai tüketicilere satışı. Dosyanın konusunu Almus ve Köklüce HES leri olmak üzere iki elektrik üretim santralinin özelleştirilmesi oluşturduğundan, elektriğin homojen bir ürün olduğu da dikkate alınarak, ilgili pazar genel olarak elektrik üretimi ve satışı temelinde tanımlanabilecektir. Bununla birlikte, özellikle yeniden yapılanma sürecinde elektriğin satışına ilişkin ortaya çıkan farklı piyasa yapıları ve elektriğin kendine özgü niteliklerinden kaynaklanan zamansal ve coğrafi kısıtlar gibi hususlar; gerek ilgili pazar tanımlarında, gerekse hâkim durum analizlerinde belirleyici olabilmektedir. 16-36/607-270 5/9 (14) Elektrik üretimi ve toptan satışı ile elektriğin nihai tüketicilere satışını içeren ilgili pazar tanımlarında elektriğin kendine özgü nitelikleri nedeniyle dosya özelinde tarafların piyasadaki konumları da dikkate alınarak farklı tanımlamalar yapılabilmektedir. Dar pazar tanımlarının somut anlamda yapılması için ilgili işleme ilişkin tarafların piyasadaki konumlarının yanı sıra piyasanın serbestleşme seviyesi, bahse konu piyasa yapılarının işleyişi ile nitelikleri ve de bu yapıların rekabetçi açıdan anlamlı derecede farklılaşıp farklılaşmadığı gibi hususların öne çıktığı; bununla birlikte, rekabetçi bir risk doğmadığı sürece nihai pazar tanımlarının yapılmadığı görülmektedir2. Benzer şekilde önümüzdeki dönemde piyasa serbestleştikçe, üretim ve tüketimin yeri ve yoğunluğu; buna bağlı olarak da iletim hatlarında oluşabilecek kısıtlardan ötürü farklı coğrafi bölgelerde oluşabilecek farklı rekabet şartlarının dikkate alınması söz konusu olmakla birlikte, mevcut durumda Kurulumuz kararlarında, elektrik üretimi ve satışı pazarının coğrafi boyutunun Türkiye olarak tanımlandığı dikkat çekmektedir. (15) Yukarıdaki açıklamalar doğrultusunda, Türkiye de elektrik toptan satışı pazarının halen gelişme aşamasında olduğu ve özelleştirmeye tabii santrallerin büyüklükleri göz önünde bulundurularak, bu aşamada elektrik üretimi ve toptan satışından daha dar bir pazar tanımı yapılmasına gerek görülmemiş, ayrıca işlem önceki Kurulumuz kararlarında olduğu gibi Türkiye genelinde değerlendirilmiştir. G.3. Değerlendirme G.3.1. Eşikler Bakımından Değerlendirme (16) Dosyadaki bilgilerden, Almus ve Köklüce HES lerin 2015 yılındaki toplam cirosunun ( ..) TL olduğu dikkate alındığında, 2013/2 sayılı Tebliğ de öngörülen eşiğin aşılması nedeniyle işlemin Kurulumuz iznine tabi olduğu anlaşılmaktadır. G.3.2. Yatay Yoğunlaşmaya İlişkin Değerlendirme (17) 4054 sayılı Kanun un 7. maddesi, hakim durum yaratan ya da mevcut bir hakim durumu güçlendiren ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltan birleşme/devralma işlemlerini yasaklamaktadır. (18) Türkiye elektrik kurulu gücünün kuruluşlara ve üretimin yakıt cinsine göre dağılımına aşağıdaki tablolarda yer verilmiştir: Tablo 6: Türkiye Elektrik Kurulu Gücünün Yakıt Cinslerine Göre Dağılımı (2015) Yakıt Cinsleri Kurulu Güç (MW) Katkı (%) Santral Sayısı FUEL-OİL + NAFTA + MOTORİN 446,0 0,6 17 YERLİ KÖMÜR(TAŞ KÖMÜRÜ+LİNYİT+ASFALTİT) 9.418,4 12,9 29 İTHAL KÖMÜR 6.064,2 8,3 8 DOĞALGAZ + LNG 21.222,1 29,0 233 YENİLEN.+ATIK+ATIKISI+PİROLİTİK YAĞ 344,7 0,5 69 ÇOK YAKITLILAR KATI+SIVI 667,1 0,9 23 ÇOK YAKITLILAR SIVI+D.GAZ 3.684,0 5,0 46 JEOTERMAL 623,9 0,9 21 HİDROLİK BARAJLI 19.077,2 26,1 109 HİDROLİK AKARSU 6.790,6 9,3 451 RÜZGAR 4.498,4 6,1 113 TERMİK (LİSANSSIZ) 56,5 0,1 24 RÜZGAR (LİSANSSIZ) 4,8 0,0 9 GÜNEŞ (LİSANSSIZ) 248,8 0,3 362 TOPLAM 73.146,7 100,0 1.514 2 Kurulumuzun 24.01.2013 tarih ve 13-07/69-38 sayılı Seyitömer santralinin özelleştirilmesi ile 28.03.2013 tarih ve 13-17/247-122 sayılı Hamitabat santralinin özelleştirilmesine ilişkin kararlarda da nihai bir pazar tanımı yapılmamıştır. Ayrıca Komisyon un EdF/British Energy (Case No: M.5224), EdF/AEM/Edison (Case No: M.3729), Sydkraft/Graninge (Case No: M.3268), Verbund/EnrgieAllianz (Case No: M.2947), ENI/EDP/GDP (Case No: M.3440) ve DONG/Elsam/Energi E2 (Case No: M.3868) kararlarında da alt pazar ayrımlarına değinilmekle beraber bu alt pazarlara yönelik nihai pazar tanımları yapılmamıştır. 16-36/607-270 6/9 Tablo 7: Türkiye Elektrik Kurulu Gücünün Üretici Kuruluşlara Göre Dağılımı (2015) Kuruluşlar Kurulu Güç (MW) Katkı (%) Santral Sayısı EÜAŞ + EÜAŞ'A BAĞLI ORTAKLIK SANT. 20.322,6 27,8 77 İŞLETME HAKKI DEVREDİLEN SANTRALLAR 946,2 1,3 60 YAP İŞLET SANTRALLARI 6.101,8 8,3 5 YAP İŞLET DEVRET SANTRALLARI 2.309,3 3,2 17 SERBEST ÜRETİM ŞİRKETLERİ 43.129,7 59,0 954 OTOPRODÜKTÖR SANTRALLARI 26,4 0,0 5 LİSANSSIZ SANTRALLERİ 310,7 0,4 396 TOPLAM 73.146,7 100,0 1.514 (19) Türkiye elektrik üretiminin kuruluşlara ve yakıt cinsine göre dağılımına ise aşağıdaki tablolarda yer verilmiştir: Tablo 8: Türkiye Elektrik Üretiminin Yakıt Cinslerine Göre Dağılımı (2015) Kaynaklar Üretim Miktarı (GWH) Katkı (%) KÖMÜR (Taş+İthal+Linyit+Asfaltit) 73.872,6 28,4 DOĞALGAZ+LNG 98.193,4 37,8 HİDROLİK 66.903,2 25,8 RÜZGAR 11.552,1 4,4 YENİLENEBİLİR ATIK + JEO 4.831,8 1,9 DİĞER-1-(Fueloil+Motorin+Nafta) 4.243,2 1,6 DİĞER-2-(Çok Yakıtlı+Katı+Sıvı) 94,1 0,0 TOPLAM 259.690,4 100,0 Tablo 9: Türkiye Elektrik Üretiminin Üretici Kuruluşlara Göre Dağılımı (2015) Kuruluşlar Üretim Miktarı (GWH) Katkı (%) EÜAŞ+EÜAŞ'A BAĞLI ORTAKLIK 55.368,8 21,3 İŞLETME HAKKI DEVİR 4.233,2 1,6 OTOPRODÜKRÖR SANTR. 144,0 0,1 SERBEST ÜRETİM ŞİRKETLERİ 144.837,3 55,8 YAP İŞLET SANTRALLARI 42.772,6 16,5 YAP İŞLET DEVRET SANTR. 12.334,4 4,7 TOPLAM 259.690,3 100,0 (20) Bu pazar yapısı çerçevesinde Almus ve Köklüce ile devralan taraflar bakımından mevcut elektrik üretim miktarları, pazar payı ve ciro bilgilerine aşağıda yer verilmiştir: Tablo 10: Almus ve Köklüce HES ile Teklif Sahiplerinin 2015 Yılı Pazar Payları Taraflar Kurulu Güç (MW) Üretim (MWh) Kurulu Güç Pazar Payı (%) Üretim Pazar Payı (%) GÜL ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) YAPISAN ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) AKÖRENBELİ ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) Almus ve Köklüce HES ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) TOPLAM ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) (GÜL ile Almus ve Köklüce) TOPLAM ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) (Yapısan ile Almus ve Köklüce) TOPLAM ( ..) ( ..) ( ..) ( ..) (Akörenbeli ile Almus ve Köklüce) (21) Elektrik üretim ve toptan satış piyasasına ilişkin hâkim durum değerlendirmesinde de ilgili pazarlarda oluşan pazar payı, hâkim duruma ilişkin pazar gücünün göstergelerinden biri olarak ele alınmaktadır. Yukarıda yer alan tabloda görüldüğü üzere, Almus ve Köklüce HES lerin toplam pazar payı verilerine muhtemel alıcı konumundaki teşebbüslerin kurulu güç ve üretim pazar payları eklendiğindeki toplam değerlerin %( ..) dahi ulaşmadığı görülmektedir. 16-36/607-270 7/9 (22) Bununla birlikte, elektriğin kendine özgü nitelikleri nedeniyle elektrik piyasasında yatay yoğunlaşma anlamında hâkim durum analizinde pazar paylarının yanı sıra bazı niteliksel ve niceliksel göstergelerin de dikkate alınması gerekebilmektedir. Bu çerçevede, incelemeye konu hususların başında zamansal ya da coğrafi anlamda piyasada oluşan kısıtların rekabetçi yapıya etkisi gelmektedir. Elektrik talebinin zamansal anlamda dalgalanması sonucu oluşan yük seviyelerini karşılamak üzere santrallerin devreye girmesinde, bu santrallerin yakıt türleri ve buna bağlı olarak üretim teknolojileri sonucunda farklılaşan kapasite, esneklik ile üretim maliyetleri gibi faktörler belirleyici olmaktadır. Bu durumda her santral her yük seviyesinde çalışamadığından yük seviyelerine göre rekabetçi şartlar farklılaşabilmektedir. Coğrafi anlamda ise, iletim kısıtları nedeniyle bazı coğrafi bölgelerde elektrik sevkiyatı gerçekleştirilemediği dönemlerde o bölgenin, diğer bölgelerden farklı bir rekabetçi yapı sergilemesi sonucu ortaya çıkan yapı hâkim durum değerlendirmelerinde dikkate alınabilmektedir. (23) Elektrik piyasalarında gerek hâkim durumun tespiti gerek hâkim durumun kötüye kullanılmasına ilişkin yapılan analizlerde öne çıkan önemli değerlendirmelerden biri de teşebbüs ya da teşebbüslerin kapasite tutma stratejisi ile piyasa fiyatlarını etkileyebilme gücüne sahip olması durumudur. Bu strateji çerçevesinde üreticiler, ellerinde bulunan elektrik üretim kapasitesinin bir kısmı için liyakat sıralamasına göre oluşan bir spot piyasada teklif vermemekte ya da aşırı yüksek fiyat vererek üretim biriminin liyakat sıralamasında devre dışı kalmasını ve piyasa denge fiyatının rekabetçi seviyenin üzerinde oluşmasını sağlamaktadır. Bu stratejiyi sürdüren teşebbüs bakımından üretilmeyen elektriğin yarattığı kayıp , elde kalan elektriğin, piyasada oluşan yüksek fiyattan satılmasının yaratacağı gelir den küçük ise bu strateji üreticiler için kârlı hale gelmektedir. Kapasite tutma stratejisi sonucu piyasa fiyatlarını etkileme gücü bir anlamda hâkim duruma işaret edebilmektedir. Bu stratejinin bir diğer özelliği ise piyasa fiyatlarını etkilemek için çok yüksek pazar paylarına ihtiyaç bulunmamasıdır. Elektrik endüstrisindeki üretim ile iletimdeki kısıtlar nedeniyle zamansal ve coğrafi anlamda rekabetçi şartların farklılaşabilmesi de dikkate alındığında talebin fiyat esnekliğinin oldukça düşük olması, bahse konu stratejinin ciddi tekel kârı ve tüketici zararlarına neden olabileceğini göstermektedir. Kapasite tutma stratejisinin hâkim duruma etkisine ilişkin olarak EdF/British Energy kararında3 Avrupa Komisyonu, iki elektrik üreticisi arasındaki devralmayı incelerken yatay anlamda bu teşebbüslerin kapasite tutarak elektrik piyasasındaki fiyatları yükseltme riskine dikkat çekmiş ve hâkim durum değerlendirmesinde bu duruma vurgu yapmıştır. 2007 yılında yayımlanan Avrupa Komisyonu Enerji Sektör Soruşturmasında4 da elektrik üretimindeki yoğunlaşmanın kapasite tutma stratejisini beraberinde getirebildiği ve üreticilerin portföyündeki santrallerin vazgeçilmez olması halinde yüksek fiyatların empoze edildiği durumları ortaya çıkardığı değerlendirmeleri yapılmıştır. (24) Öte yandan elektrik üretimi pazarında yukarıda yapılan yoğunlaşma düzeyleri çerçevesinde bildirim konusu işlem ile yatay eksende herhangi bir pazarda hâkim durum yaratılmasının veya mevcut hâkim durumun güçlendirilmesinin ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmayacağı değerlendirilmektedir. 3 Case No: M.5224 EdF/British Energy 4 European Commission DG Competition Report on Energy Sector Inquiry (10.01.2007) 16-36/607-270 8/9 G.3.3. Dikey Bütünleşmeye İlişkin Değerlendirme (25) Elektrik endüstrisinin serbestleşme sürecindeki yeniden yapılandırılmasında üretim, iletim, dağıtım ve perakende satış faaliyetlerinin hukuki olarak ayrıştırılması öngörülmekle birlikte, üretim ve perakende satış faaliyetlerinin bütünleşmesinin engellenmediği görülmektedir. Dikey bütünleşme sağlıklı işleyen rekabetçi bir piyasa yapısı açısından hem olumlu hem de olumsuz sonuçlar doğurabilecektir. (26) Üretim ve perakende satış bütünleşmesinin sağlanmasıyla elde edilen olumlu sonuçlardan birinin, tüm tüketicilerin serbest olmasıyla uzun dönemli ikili anlaşmaların azalması ve üretim yatırımlarının cazibesini kaybetmesi riskini azaltmaya yönelik olarak üretim yatırımlarının teşvik edilmesi olduğu söylenebilir. Bunun yanında, spot piyasada oluşacak değişken fiyat seviyelerine karşı da dağıtım/perakende satış firmalarının üretim ile bütünleşik bir yapıya sahip olmasının avantaj yaratacağı ileri sürülebilir. Tüm tüketicilerin seçme hakkını kazanmasıyla dikey bütünleşmenin bir risk olmaktan çıkacağı yönünde görüşler bulunsa da, serbest olmayan tüketicilerden oluşan münhasır bir müşteri portföyüyle özelleştirilen dağıtım firmaları dikkate alındığında, dikey bütünleşmenin rekabetçi yapı bakımından hiçbir risk taşımadığını söylemek mümkün değildir. (27) Dağıtım bölgelerinde perakende satış faaliyetlerinde rekabetin oluşturulması açısından, dağıtım şirketlerinin aynı ekonomik bütünlük içindeki üretim şirketleriyle ikili anlaşmalar yapmaları, elektrik üretim ve toptan satış ya da nihai tüketicilere satış pazarlarında faaliyet göstermek isteyen ancak alt pazarda faaliyeti olmayan üretim şirketlerinin satış yapmak üzere yeterli alıcı bulamamalarına; yeterli üretimi olmayan alıcıların da elektrik tedarik etmek üzere yeterli satıcı bulamamalarına neden olabilecektir. Dikey bütünleşme sonucu likiditenin azalması anlamına gelecek bu durum toptan satış fiyatlarında yüksek dalgalanmalar yaratarak yeni yatırımlar için ciddi öneme sahip olan fiyat sinyallerini de olumsuz etkileyebilecektir. (28) Tüm bunlara ek olarak, dikey bütünleşme sonucunda dağıtım şirketlerine yapılan satışlar bakımından yüksek fiyatla alınan elektriğin maliyetinin tüketicilere yansıtılması riski ortaya çıkabilecektir. Bu nedenle, iyi işleyen ikili anlaşmalar piyasası sağlanabilmesi açısından dağıtım ve üretim şirketlerinin özelleştirme işlemleri, dikey bütünleşme yönüyle de ayrıntılı olarak ele alınmalı ve hem yapısal hem de davranışsal olarak rekabetçi bir toptan satış piyasası oluşturulması sağlanmalıdır. Şüphesiz, üretim-perakende satış bütünleşmesi ile piyasada hâkim durum yaratma riski, üretim ve/veya perakende satış seviyelerinde yoğunlaşmanın varlığı halinde ortaya çıkacaktır. Bahse konu dikey bütünleşme hususu elektrik dağıtım özelleştirmelerine ilişkin Kurulumuz kararlarında değerlendirilmiş ve bugüne kadarki kararlarda dikey bütünleşme konusunun özellikle -bu dosyanın da konusunu oluşturan- üretim özelleştirmeleri sürecinde daha ayrıntılı olarak ele alınacağı belirtilmiştir. (29) Bu noktada, bir önceki bölümde üretim seviyesinin ele alınmış olmasından hareketle elektrik dağıtım pazarındaki durumun teklif sahipleri bakımından incelenmesi gerekebilecektir. Bununla birlikte, işbu özelleştirme işlemi sonucunda teklif sahiplerinin elektrik üretim piyasasında %( ..) bile ulaşmayan pazar payları ve özelleştirilen HES lerin yaklaşık %( ..) pazar payı dikkate alındığında, dikey bütünleşme sonucu ortaya çıkabilecek pazar kapatma (girdi kapatma/müşteri kapatma) endişesinin bu işlem bakımından mevcut durumda söz konusu olmadığı kanaatine varılmıştır. 16-36/607-270 9/9 I. SONUÇ (30) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, Elektrik Üretim A.Ş. ye ait Almus ve Köklüce Hidroelektrik Santralleri ile bu Santraller tarafından kullanılan taşınmazların 49 yıl süreyle "İşletme Hakkının Verilmesi" yöntemi ile özelleştirilmesi kapsamında söz konusu varlıkların teklif sahiplerinden; - Gül Enerji Elektrik Üretim Sanayi ve Ticaret A.Ş. - Yapısan Elektrik Üretim A.Ş. - Akörenbeli Hidroelektrik Santral Yatırımları Yapım ve İşletim A.Ş. tarafından devralınması işleminin, a) 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun un 7. maddesi ve bu maddeye dayanılarak çıkarılan 2013/2 sayılı Özelleştirme Yoluyla Devralmaların Hukuki Geçerlilik Kazanabilmeleri İçin Rekabet Kurumuna Yapılacak Ön Bildirimlerde ve İzin Başvurularında Takip Edilecek Usul ve Esaslar Hakkında Tebliğ kapsamında izne tabi olduğuna; b) Adı geçen teklif sahiplerinden herhangi biri tarafından gerçekleştirilecek muhtemel devralma işlemi sonucunda aynı Kanun maddesinde yasaklanan nitelikte hâkim durum yaratılmasının veya mevcut bir hâkim durumun güçlendirilmesinin ve böylece rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının söz konusu olmadığına, bu nedenle bildirim konusu işleme izin verilmesinde sakınca bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.