Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2009 -3-208 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-56/1326 -332 Karar Tarihi : 18.11.2009 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI(Başkan V.) Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR B. RAPORTÖRLER: Kürşat ÜNLÜSOY, Ebru İNCE C. BAŞVURUDA BULUNAN : ( ) 20 D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: BİM Yıldızkent/Kapaklı Şub
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2009 -3-208 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-56/1326 -332 Karar Tarihi : 18.11.2009 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER 10 Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI(Başkan V.) Üyeler : Mehmet Akif ERSİN, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR B. RAPORTÖRLER: Kürşat ÜNLÜSOY, Ebru İNCE C. BAŞVURUDA BULUNAN : ( ) 20 D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILAN: BİM Yıldızkent/Kapaklı Şubesi İnönü Mah. Gazi Osman Paşa Cad. Yıldızkent Konutları Mandalı Apt. Kapaklı Çerkezköy/Tekirdağ E. DOSYA KONUSU:. BİM Yıldızkent/Kapaklı Şubesi nin ekmeği düşük fiyattan satarak haksız rekabete sebebiyet verdiği iddiası. F. İDDİALARIN ÖZETİ: Şikayet dilekçesinde özetle; BİM Yıldızkent/Kapaklı Şubesi nin ekmeği düşük fiyattan satarak haksız rekabete sebebiyet verdiği iddia edilmektedir. 30 G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 28.9.2009 tarih ve 6970 sayı ile gire n başvuru üzerine hazırlanan 14.10.2009 tarih ve 2009 -3-208/İİ -09-Eİ sayılı İlk İnceleme Raporu Rekabet Kurulu nun 21.10.2009 tarih ve 09 -48/1196 -M sayılı toplantısında görüşülmüş ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun un 40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 11.11.2009 tarih ve 2009 -3-208/ÖA -09-KÜ sayılı Önaraştırma Raporu 13.11.2009 tarih ve REK.0.07.00.00 -110/362 sayılı Başkanlık önergesi ile 09 -56 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. 40 H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; şikâyete konu teşebbüs davranışlarının 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kap samında bir ihlal oluşturmadığı, teşebbüs hakkında 4054 sayılı Kanun un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığı, şikâyetin reddinin gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir. 09-56/1326 -332 2 I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME I.1. Yapılan Tes pitler ve Hukuki Değerlendirme 50 I.1.1. Şikâyete Konu Eylemler ( ) a ait başvuruda; - şikâyetçi ( ) ın Tekirdağ ili Çerkezköy ilçesine bağlı Kapaklı beldesinde market işletmesi sahibi olduğu, - ( ) a ait markete 50 metre uzaklıkta BİM zincir marke tlerin Yıldızkent/Kapaklı şubesinin faaliyette bulunduğu, - anılan zincir market şubesinin normal fiyatı 70 kuruş olan ekmeği 25 -40 kuruş arasında değişen fiyatlarla satarak haksız rekabete sebebiyet verdiği iddia edilerek, gereğinin yapılması talep edilmişt ir. 60 I.1.2. Hukuki Değerlendirme I.1.2.1. Normal Fiyat ın Altında Satış İddiası Market işletmeciliği faaliyeti ile iştigal eden şikâyetçinin BİM Yıldızkent/Kapaklı Şubesi nin ekmek satışlarında haksız rekabete sebebiyet verdiği iddiasının temel gerekçe sini ilgili teşebbüsün ekmeği normal fiyatın altında satması oluşturmaktadır. Bu konuda öncelikle üzerinde durulması gereken husus, şikâyetçi tarafından normal fiyat olarak adlandırılan, dolayısıyla ekmeğin fiyatında referans alınması gerektiği ve altında 70 fiyat uygulandığı takdirde haksız rekabete sebebiyet vermek suretiyle yasa ihlali oluşturacağı iddia edilen fiyatın Tekirdağ Fırıncılar Odası nın yayımlama yetkisini haiz olduğu fiyat tarifesinde yer alan fiyat olduğudur. 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Meslek Kuruluşları Kanunu nun Fiyat Tarifelerinin Tespit Şekli başlıklı 62. maddesinde Bu Kanuna tabi esnaf ve sanatkârlarca üretilen mal ve hizmetlerin fiyat tarifeleri, bağlı bulundukları odalarca hazırlanır .Fiyat tarifeleri, uygulanacak azami hadler i gösterir . hükmüne yer verilmektedir. Bu madde hükmü; oda veya dernek şeklinde örgütlenen meslek kuruluşlarına, üretimini üstlendikleri mal ve hizmetler için üyelerinin uygulayacağı fiyatları belirleme yetkisini vermekle beraber, 80 verilen bu yetkiyi belir lenen fiyatın azami hadleri gösterdiğini ifade etmesi ile de sınırlandırmaktadır. Ancak, günümüzde Türkiye genelinde pek çok meslek kuruluşunca bu madde hükmü kendilerine herhangi bir sınırlamaya tabi olmaksızın bir fiyat belirleme yetkisi verildiği şeklin de yorumlanarak veya böyle yorumlanmasa bile meslek kuruluşu yönetimince üyelere, belirlenen fiyatların azami hadleri gösterdiğine dair gerekli açıklama yapılmayarak belirlenen fiyatların uygulamada sabit veya asgari fiyata dönüşmesine sebebiyet verildiği görülmektedir. Azami fiyatın uygulamada sabit veya asgari fiyata dönüşmesi, meslek kuruluşu üyelerinin üzerindeki rekabet baskısını kaldırmak suretiyle piyasa ekonomisini işlevsiz kılarak, fiyatların tüketici aleyhine suni olarak yükselmesine sebebiyet ver mektedir. Kaldı ki, rekabeti kısıtlamak amaç veya 90 suretiyle tüketici zararına sebebiyet veren anılan türde uygulamalar 4054 sayılı Kanun un teşebbüsler arası rekabeti kısıtlayıcı anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemle rini konu alan 4. madde uyarınca da 09-56/1326 -332 3 yasaklanmaktadır. Meslek kuruluşlarının 5362 sayılı Kanun la kendilerine verilen fiyat belirleme yetkisini yanlış yorumlayarak sebebiyet verdikleri sabit veya asgari fiyat uygulamaları Kurul un daha önceki, farklı sektör leri içeren çok sayıda kararına konu olmuş, bu kararlardan bir kısmında1 ilgili meslek kuruluşları ve üyelerine idari para cezası uygulanmış, diğer bir kısım kararda2 ise ilgililere 4054 sayılı Kanun u ihlal edebilecek nitelikteki bu tür eylem ve uygulamal ardan kaçınmaları ve üyelerini de bu konuda bilgilendirmeleri hususlarında görüş gönderilmiştir. 100 Dolayısıyla şikâyete dayanak oluşturan normal fiyatın altında fiyat belirlenmemesi gerektiği yönündeki şikâyetçi çıkarımının, yukarıda yer verilen açıklamalar çerçevesinde, 5362 sayılı Kanun un ilgili hükmünün yanlış yorumlanması sonucunda oluştuğu kanaatine varılmıştır . Nitekim rekabet mevzuatı açısından da teşebbüslerin bağımsız kararlarıyla azami fiyatın altında fiyat uygulamalarının değil teşebbüslerin ve/v eya teşebbüs birliklerinin azami fiyatın sabit veya asgari fiyata dönüşmesine sebebiyet verecek nitelikteki eylem ve kararlarının ihlal teşkil ettiği görülmektedir. I.1.2.2. BİM Yıldızkent/Kapaklı Şubesi Davranışının Değerlendirilmesi 110 Temel gıda madd eleri arasında yer alan ekmek, bu özelliği itibar ıyla hızlı tüketim malı niteliğini haizdir. Hızlı tüketim ürünlerinin ticaretini konu alan hızlı tüketim malları perakendeciliği sektörü, pazarda yer alan firmaların faaliyetlerinin yapısı göz önünde bulundu rularak, bakkal, manav, kasap gibi işletmelerin dâhil olduğu geleneksel kanal ve hipermarket, süpermarket gibi zincir marketlerin dâhil olduğu organize perakende kanalından oluşmaktadır. Ülkemizde hızlı tüketim malları sektöründe, küreselleşmenin de etkisi yle diğer ülkelerdeki eğilim doğrultusunda, son 15 yılda yoğun bir dönüşüm yaşanmakta, söz konusu değişim sonucu organize perakende kanalı geleneksel kanal aleyhine büyümektedir. Bu noktada, söz konusu değişimin sektördeki işletmeler 120 açısından rekabet şart larını daha da yoğunlaştırdığı belirtilmelidir. Organize perakende kanalının geleneksel kanal aleyhine büyümesini, talep açısından tüketici tercihlerindeki değişimle, arz açısından ise organize perakende kanalında yakalanan ölçek ekonomisinin etkisiyle sağlanan maliyet düşüşü ve etkinlik ile açıklamak mümkündür. Talep ve arz yönlü bu etkiler dolayısıyla organize perakende kanalı; sunulan alışverişin türü, kanala mensup işletmelerin yönetimi, organizasyon ağı ve mağaza büyüklükleri ile geleneksel perakend e kanalından ayrılmaktadır. Bu itibarla, organize perakende kanalı tarafından sağlanan tek duraklı alışveriş türünde; geleneksel 1 19.9.2009 tarihinde alınan Afyonkarahisar Sarraflar ve Kuyumcular Yardımlaşma Derneği hakkındaki 07 -73/893 -337 sayılı Karar ile, İstanbul Kuyumcular Odası hakkındaki 07 -75/898 -340 say ılı Karar; 19.9.2007 tarihinde alınan Denizli Sarraflar ve Kuyumcular Odası hakkındaki 07 -73/892 -336 sayılı Karar, Balıkesir Mücevheratçılar Kuyumcular Sarraflar Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği hakkındaki 07 -73/894 -338 sayılı Karar, Isparta Kuyumcular Sos yal Yardımlaşma Derneği hakkındaki 07 -73/895 -339 sayılı Karar; 28.3.2007 tarihinde alınan Manisa Kuyumcular ve Sarraflar Derneği hakkındaki 07 -28/255 -88 sayılı Karar ile, Şanlıurfa Kuyumcular Odası hakkındaki 07 -28/256 -89 sayılı Karar. 2 1.7.2009 tarih, 0 9-31/672 -157 sayılı Samsun Fırıncılar Esnaf ve Sanatkarlar Odası hakkındaki Karar ile, 30.12.2008 tarih, 08 -76/1227 -465 sayılı Bergama da faaliyet gösteren fırıncılar hakkındaki Karar; 18.9.2008 tarih, 08 -54/859 -345 sayılı Eskişehir Profesyonel Fotoğrafçıl ar Derneği hakkındaki Karar; 10.1.2008 tarih, 08 -04/39 -15 sayılı Kırşehir Kahveciler Otelciler Fırıncılar Odası hakkındaki Karar; 22.5.2006 tarih, 06 -35/439 -111 sayılı İstanbul Fotoğrafçılar Odası hakkındaki Karar; 15.8.2005 tarih, 05 -51/753 -204 sayılı Kon ya Tüpçüler Odası hakkındaki Karar. 09-56/1326 -332 4 kanalın sunduğu tamamlayıcı alışveriş türünden farklı olarak ürünler yüksek çeşitlilikte 130 çoğu zaman düşük fiyatla ve ekstra hiz metler eşliğinde sunulmaktadır. Organizasyon ve yapılanma açısından ise organize perakende kanalı merkezi yönetilen yerel veya ulusal çapta faaliyette bulunan zincir marketlerden oluşurken geleneksel kanalda bakkal ve orta market olarak nitelendirilebilece k sınırlı büyüklükteki işletmeler yer almaktadır. Zincir market formatında faaliyette bulunan ve Türkiye genelinde büyük ölçüde yaygın bir ağa sahip organize perakende kanalında indirim mağ azaları ve süpermarketler olmak üzere temelde ikili bir ayrıma gitmek mümkündür. Perakende sektöründeki işletmeler bahsi geçen bu kriterlere göre Tablo 1 da yer verildiği şekilde gruplandırılmaktadır. 140 Tablo 1. Perakende Kanalı Formatları İşletme Formatı Kriter Perakendeci İndirim Mağazası* Ürün çeşitliliği - Fiyat politikası Yüksek İndirim Çok az -Çok düşük BİM, A101 Düşük İndirim Az-Düşük ŞOK (Migros Grubu),DiaSa (CarrefourSa Süpermarket Mağaza Alanı Hipermarket 2500 m2 Migros, CarrefourSa, Metro, Tesco Kipa, Büyük Süpermarket 1000 -2500 m2 Tansaş (Migros Grubu), Carrefour, Kiler Süpermarket 400-1000 m2 Migros, Tansaş, CarrefourSa, Tesco Kipa, Küçük Süpermarket 400 m2 Tansaş(Mi gros Grubu), Tesco Kipa, Yerel Orta market 50-100 m2 Bakkal 50 m2 * İndirim mağazaları mağaza alanı bakımından küçük süpermarket kategorisine dâhil edilmektedir. Yukarıda yer verildiği üzere şikâyetin muhatabı BİM, A101 marketleri ile bi rlikte yüksek indirim mağazası kategorisinde yer almaktadır. Yüksek indirim marketleri sundukları düşük fiyatlı ve sınırlı sayıda ürün çeşidi ile alım gücü düşük ve fiyat duyarlılığı yüksek müşteri grubunu hedeflemektedir. Şikâyette BİM Yıldızkent/Kapak lı Şubesi nin ekmeği 25 -40 kuruş arasında değişen fiyatlardan sattığı iddiası yer almaktadır. Bu noktada, yukarıda yer verilen açıklamalar 150 doğrultusunda, BİM in piyasa fiyatının altında bir fiyatla ekmek satışı yapmasının, firmanın yüksek indirim mağazası olma niteliğine uygun bir davranış olduğunun belirtilmesi gerekmektedir. Zira, ekmek temel gıda maddesi olarak alım gücü düşük ve fiyat duyarlılığı yüksek müşterilerce daha çok tüketilen ve talep edilen bir üründür. BİM in, yüksek indirim mağazaları tarafı ndan uygulanan pazarlama stratejisine uygun olarak ve hitap ettiği müşteri grubunun da özelliklerini dikkate alarak, ekmeği daha düşük fiyattan satışa sunmak yoluyla sahip olduğu müşteri kitlesini genişletme amacı taşıdığı , bu ama cın piyasa ekonomisinde ik tisadi hedeflerine ulaşmak için rekabetçi davranması gereken rasyonel firma davranışı ile örtüş tüğü anlaşılmıştır. 160 Rekabet mevzuatı açısından tüketici faydasını artırıcı nitelikte olan söz konusu davranışın, uzun dönemde pazardaki rekabeti ortadan kaldıra rak tüketici zararına sebebiyet vermesinin engellenmesini teminen, piyasadaki firmaları pazar dışına itme kapasitesine sahip olmaması gerekmektedir. Söz konusu durum konunun 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında değerlendirilmesini gerekli kılmakta dır. 09-56/1326 -332 5 I.1.2.3. Ekmek Piyasasında Genel Rekabet Koşulları 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi bir veya birden fazla teşebbüsün ülkenin 170 bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaş malar ya da birlikte davranışlar ile kötüye kullanması nı yasaklamaktadır. Bu hüküm çerçevesinde herhangi bir teşebbüsün ürünlerine düşük fiyat uygulamasının hâkim durumun kötüye kullanımı olarak değerlendirilebilmesi için öncelikle söz konusu teşebbüsün i lgili pazarda hâkim durumda olması gerek mektedir . Bu bağlamda herhangi bir pazarda hâkim durumda bulunmayan bir teşebbüsün ürünlerini rakiplerine göre düşük bir fiyatla satışa sunması, 4054 sayılı Kanun kapsamında rekabeti engelleyen, bozan veya kısıtlayan bir eylem olarak değerlendirilmemektedir. 180 Hâkim durum, 4054 sayılı Kanun un 3. maddesinde Belirli bir piyasadaki bir veya birden fazla teşebbüsün, rakipleri ve müşterilerinden bağımsız hareket ederek fiyatı arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi ekonomik parametreleri belirleyebilme gücü olarak tanımlanmaktadır. Hâkim durumun belirlenmesinde ilgili teşebbüsün pazar payı, pazarda faaliyet gösteren diğer firmaların sayısı ve pazar payları gibi nicel ölçütlerin yanında, piyasaya giriş engelleri, fikri ve sın aî mülkiyetin varlığı, teknolojik üstünlük gibi nitel ölçütler de kullanılmaktadır. Pazar payı hâkim durumun belirlenmesinde tek başına yeterli bir ölçüt olmasa da teşebbüsün pazar payının düşük olması, piyasanın çok sayıda oyuncunun yer aldığı rekabetçi b ir piyasa olması ve giriş engellerinin bulunmaması gibi durumlarda hâkim durumdan bahsetmek zorlaşmaktadır. 190 Temel gıda maddelerinden olan ekmek, tüketici talebinin yüksek olması, özel bir saklama ve pazarla ma koşulu gerektirmemesi itibarı yla farklı türde birçok işletme tarafından tüketicilere satışı yapılabilen bir üründür. Ülkemizin birçok bölgesinde bakkal, market, süpermarket gibi hızlı tüketim malları perakendeciliği sektöründe faaliyet gösteren işletmelerin yanı sıra ekmek üretimi yapan fırınların ve belediye iktisadi teşebbüsü olarak faaliyet gösteren halk ekmek işletmelerinin büfeleri aracılığıyla da ekmek satışını gerçekleştirdikleri görülmektedir. Dolayısıyla ekmek satışının ülke genelinde çok sayıda oyuncunun bulunduğu pazarlarda gerçekleştiği söy lenebilir. 200 Şikâyete konu davranışın geçtiği bölge, Tekirdağ ilinin Çerkezköy ilçesine bağlı Kapaklı kasabası olup, söz konusu yerleşim bölgesinde BİM dışında ŞOK, Tansaş ve Kiler in de birer şubeleri bulunmaktadır. Bu durum, bakkal ve orta market formatı ndaki küçük işletmelerin de anılan kasabada faaliyette bulunduğuyla birlikte ele alındığında, halk ekmek büfeleri değerlendirmeye alınmadan dahi yerleşim bölgesinde ekmek satışı yapan çok sayıda işletmenin bulunduğuna işaret etmektedir. Kapaklı kasabasında faaliyette bulunan söz konusu zincir marketlerin her biri perakende sektöründe önemli pazar payına sahip konumdaki işletmeler olmasına rağmen, günümüz rekabet ortamında hiçbirinin bir diğerine göre çok üstün durumda bulunduğu ve pazardaki parametreleri te k başına belirleyebilme gücüne sahip olduğu söylenemez. Bunun yanı 210 sıra, Kapaklı kasabasına 5 km mesafede bulunan Çerkezköy ilçesinde de birçok zincir marketin şubesinin bulunduğunu, dolayısıyla söz konusu mesafe itibar ıyla, özellikle de dağıtımı kolay ola n ekmek gibi gıda maddeleri için, Kapaklı kasabasındaki rekabet koşullarının daha da yoğunlaştığını ifade etmek mümkündür. 09-56/1326 -332 6 Kapaklı kasabasında ekmek satışının çok sayıda işletme tarafından yapılabildiği, pazarın ürünün özellikleri itibar ıyla da rekabetçi bir yapı sergilediği, bu itibarla şikâyet muhatabı BİM Yıldızkent/Kapaklı Şubesi nin bölgede ekmek satışları bakımından, rekabetçi parametreleri değiştirme gücünü haiz, hâkim teşebbüs konumunda olmadığı, dolayısıyla şikâyet konusu davranış bakımından 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi 220 anlamında bir ihlalin oluşmadığı sonucuna ulaşılmıştır. J. SONUÇ Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre; Dosya konusu iddialara ilişkin olarak 4054 sayılı Kanun un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.