Rekabet Kurumu · D.2016 -1-65 (Soruşturma) Karar Sayısı : 18-27/461-2 · K.18-27/461-224 Karar Tarihi : 08.08 .2018 A. TOPLAN

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2016 -1-65 (Soruşturma) Karar Sayısı : 18-27/461-224 Karar Tarihi : 08.08 .2018 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan) , Adem BİRCAN, Mehmet AYAN, Ahmet ALGAN, Hasan Hüseyin ÜNLÜ,Şükran KODALAK B. RAPORTÖRLER : Remzi Özge ARITÜRK, Zeynep ŞENGÖREN ÖZCAN , Başak TEKÇAM, Hakan EREK, Abdullah ATEŞ, Zekeriya TURAN, Bilge YILMAZ, Öykü SARIASLAN C. BAŞVURUDA BULUNANLAR : - İpra

Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2016 -1-65 (Soruşturma) Karar Sayısı : 18-27/461-224 Karar Tarihi : 08.08 .2018 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Prof. Dr. Ömer TORLAK Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan) , Adem BİRCAN, Mehmet AYAN, Ahmet ALGAN, Hasan Hüseyin ÜNLÜ,Şükran KODALAK B. RAPORTÖRLER : Remzi Özge ARITÜRK, Zeynep ŞENGÖREN ÖZCAN , Başak TEKÇAM, Hakan EREK, Abdullah ATEŞ, Zekeriya TURAN, Bilge YILMAZ, Öykü SARIASLAN C. BAŞVURUDA BULUNANLAR : - İpragaz A.Ş. 19 Mayıs Cad. Nova Baran Plaza No: 4 Kat: 13 -17 34360 Şişli/İstanbul - Elektrik Perakende Satıcıları Derneği 19 Mayıs Caddesi Nova Baran Plaza No:4 Kat:15 Şişli/İstanbul D. HAKKINDA SORUŞTURMA YAPILANLAR :- Enerjisa Enerji A.Ş. - İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş. - Başkent Elektrik Dağıtım A.Ş. - Toroslar Elektrik Dağıtım A.Ş. - Enerjisa İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Perakende Satış A.Ş. - Enerjisa Başkent Elektrik Perakende Satış A.Ş. - Enerjisa Toroslar Elektrik Perakende Satış A.Ş. Temsilcis i: Av. Şahin ARDIYOK Büyükdere Cad. Bahar Sok. No:13 River Plaza Kat 11 - 12 Levent, Şişli, 34394, İSTANBUL (1) E. DOSYA KONUSU: Enerjisa Enerji A.Ş., İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş., Başkent Elektrik Dağıtım A.Ş., Toroslar Elektrik Dağıtım A.Ş., Enerjisa İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Perakende Satış A.Ş., Enerjisa Başkent Elektrik Perakende Satış A.Ş., Enerjisa Toroslar Elektrik Perakende Satış A.Ş. nin 4054 sayılı Kanun un 6. maddesini ihlal ettikleri iddiası . (2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Rekabet Ku rumu (Kurum) kayıtlarına İpragaz A.Ş. tarafından 29.08.2016 tarih, 5196 sayı ve Elektrik Perakende Satıcıları Derneği (EPSD) tarafından 20.10.2016 tarih, 6163 sayı ile intikal ettirilen başvurularda Türkiye deki elektrik dağıtım bölgelerinde faaliyet göste ren elektrik dağıtım ve görevli tedarik şirketlerince (GTŞ) gerçekleştirilen rekabeti engelleyici ortak davranış tiplerine ve sadece belli bölgelerde gözlemlenen spesifik davranışlara ayrı ayrı yer verilmiştir. Anılan şikayet başvurularında Toroslar elektr ik dağıtım bölgesine ilişkin olarak özetle; ( ..) portföyünde bulunan ( ..) isimli abonenin tüketim itirazı nedeniyle Toroslar Elektrik Dağıtım A.Ş. yi (TOROSLAR EDAŞ) aradığı, çağrı 18-27/461 -224 2/436 merkezindeki yetkilinin aboneye tahminleme metodolojisinin TOROSLAR EDAŞ tarafından değil ( ..) tarafından uygulandığını söylediği, ( ..) nin portföyünde bulunan ( ..) Temmuz 2016 döneminde Enerjisa Toroslar Elektrik Perakende Satış A.Ş. (TOROSLAR)1,2 tarafından talep edildiği, TOROSLAR ın ( ..) ile yaptığı görüşmede Firmanız ile sözleşmeniz bitmiş, onlar küçük bir firma elektriği bizden alıp satıyorlar, onlar aracı kurum, onların verdiği indirimin mislini vereceğiz şeklinde uyarıda bulunduğu, abonenin de bu telkin karşısında TOROSLAR ile sözleşme imzaladığı, sonrasında abone ( ..) ile çalışmaya devam etmek istediği için TOROSLAR dan sözleşmesinin bitiş tarihini ve cayma bedelinin tutarını istediği ancak temin edemediği, ( ..) nin portföyüne katmak istediği ( ..) numaralı abone serbest tüketici adayı olduğu halde ETSO kodunun sistemde çıkmadığı, TOROSLAR EDAŞ a gönderilen e -posta sonucunda tüketiciye ilişkin ETSO kodunun tanımlandığı, ( ..) portföyünde bulunan ( ..) isimli tüketicinin TOROSLAR EDAŞ tarafından uygulanan tahmini okuma metodolojisi nedeniyle mağdur edildiği (EPSD) , ( ..) nun portföyünde bulunan ( ..) isimli tüketicinin TOROSLAR EDAŞ tarafından açma işlemlerinin geciktiril mesi nedeniyle mağdur edildiği , ( ..) nun portföyünde bulunan ( ..) isimli tüketicinin Başkent Elektrik Dağıtım A.Ş. nin (BAŞKENT EDAŞ)3 hatalı sayaç okuma işlemleri sebebiyle mağdur edildiği , TOROSLAR yetkililerinin, ( ..) portföyünde bulunan ( ..) isimli aboneye ( ..) nun piyasaya verdiği elektriğin az olduğu ve abonenin taleplerini karşılamayacağını söyleyerek söz konusu abonenin TOROSL AR ile olan sözleşmesinin feshi halinde açıkta k alacaklarını ifade ettiği , ( ..) portföyündeki müşterilerden ( ..) tahliye olmasına rağmen, İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş. (AYEDAŞ) tarafından üç günlük gerçek okumanın esas alınarak tüketim ta hminlemesi yapılmak suret iyle müşterinin mağdur edildiği , ( ..) portföyünde bulunan ( ..) isimli abonenin, BAŞKENT EDAŞ ın tahminleme metodolojisi nedeniyle tüketim bilgilerinin normal tüketiminin üç katı geldiği ve ( ..) portföyünden ayrıldığı, ( ..) portföyünde bulunan ( ..) isimli abonenin onayı olmaksızın Enerjisa İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Perakende Satış A.Ş. (AYESAŞ)4 portföyüne geçirildiği, ( ..) unvanlı tüketim noktası için yapılan tüm taleplere rağmen BAŞKENT EDAŞ tarafından ETSO kodu tanıml anmadığı ve ( ..) nun bu konudaki telefon, e-posta ve sms taleplerine dönüş yapılmadığı, AYESAŞ bölgesinde bulunan, ( ..) Sayaç ID ve ( ..) tesisat numaralı tesisin elektrik enerjisi tedarikinin Nisan 2014 - Mart 2016 dönemleri arasında ( ..) tarafından y apıldığı, ( ..) , ilgili tesisin sahibi ve Ocak 2016 tarihinde iflas 1 TOROSLAR ve ENERJİSA TOROSLAR kısaltmaları aynı anlamda kullanılmaktadır. 2 ENERJİSA kısaltması, ENERJİSA ENERJİ ve/veya altındaki GTŞ ve/veya dağıtım şirketlerini karşılayacak şekilde kullanılmaktadır. 3 BAŞKENT DAĞITIM ve BAŞKENT EDAŞ kısaltmaları aynı anlamda kullanılmaktadır. 4 AYESAŞ ve ENERJİSA İSTANBUL ANADOLU YAKASI kısaltmaları aynı anlamda kullanılmaktadır. 18-27/461 -224 3/436 erteleme kararı aldırmış olan ( ..) ile elektrik tedarik sözleşmesini 01.04.2016 tarihi itibariyle fes hettiği , daha sonra tüketim noktasının ( ..) tarafından kullanılmaya başlandığı, Temmu z 2016 uzlaştırmasında AYESAŞ ın bu abonelik için 65642 kWh Geçmişe Dönük Düzeltme Kalemi (GDDK) yoluyla ek tüketim bildirimi yaptığı, AYESAŞ ın konuyu bildirirken kendi sistemleri ile sahadan aldıkları bilgiler arasında hata olduğunu ve ilgili tesisin sayaç okumasını 31.07.2014 - 30.04.2016 tarihleri arasında tam olarak 21 ay boyunca hatalı yaptıklar ını ve Piyasa Mali Uzlaştırma Merkezi (PMUM) ekranlarına hatalı yüklediklerini kabul ettiğini, dağıtım şirketinin 21 ay boyunca yapmış olduğu hatalı işlemlerin sonucunda Temmuz 2016 uzlaştırmasında ( ..) yaklaşık 11.000 TL tutarında GDDK yansıtıldığı ve 7. 534,64 TL + KDV tutarında sistem kullanım bedeli faturası kesildiği, sadece GDDK ve Sistem Kullanım Faturası düşünüldüğünde BATI ENERJİ nin mağduriyetinin 18.534 TL + KDV tutarında olduğu, konu ile ilgili olarak ( ..) Enerji Piyasaları Düzenleme Kurumu na (EPDK) (EPDK ) şikay et başvurusunda bulunduğu , ( ..) tesisat numaralı ( ..) isimli tüketicinin Ocak 2015 döneminde İPRAGAZ ın portföyüne dahil olduğu, 14 .06.2016 tarihinde ilgili tüketicinin elektriğinin kesildiği, bu konu ile ilgili olarak TOROSLAR ile yap ılan yazışmalar neticesinde kesme işleminin nedeni olarak anılan tüketicinin önceki dönemde TOROSLAR a karşı bulunan ödenmemiş borcunun olduğunun gösterildiği, tüketiciye en yakın TOROSLAR noktasına başvurması gerektiğinin ifade edildiği, tüketiciye herhan gi bir uyarı yapılmadan, olduğu söylenen borca ilişkin bir fatura ibraz edilmeden kesim işleminin yapıldığı ve bu durumun hem İPRAGAZ ı hem de tüketiciyi mağdur ettiği , TOROSLAR ın İPRAGAZ ın portföyünde bulunan birçok tüketiciyi arayarak sözleşmesinin tak ip eden ayda biteceğini ifade ettiği ve sözleşmenin uzatılmamasını talep ettiği, İPRAGAZ ın portföyünde bulunan tüketicilerle yaptığı görüşmelerde TOROSLAR ın, tüketicilere İPRAGAZ ile olan sözleşmenin takip eden dönemde biteceğini söyleyerek sözleşme imza lattığının dile getirildiği, TOROSLAR ın sahip olduğu imkânları haksız şekilde kullanarak rekabeti engelleyici şekilde hareket ettiği, BAŞKENT EDAŞ ın tahmini okuma sistemi nedeniyle İPRAGAZ ın birçok abonesinin yüksek tutarlı faturalarla karşılaştığı, baz ı abonelerin tahliye oldukları halde fiili sayaç okuma işlemi yerine tahmini okuma yapılması nedeniyle, elektrik tüketiminde bulunmadıkları halde elektrik faturası ile karşılaştıkları, abonelerin konunun sorumlusu olarak ise İPRAGAZ ı gördükleri, ENERJİSA yetkilileri ile yapılan yazışmalar neticesinde abonelerin tüketimlerine ilişkin düzeltmelerin yapıldığı iddiaları ileri sürülmüştür. (3) G. DOSYA EVRELERİ: Anılan başvurular ile ilgili olarak hazırlanan 14.11.2016 tarih, 2016 -1-65/İİ sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet Kurulunun (Kurul) 16.11.2016 tarihli, 16-39 sayılı toplantısında görüşülmüş ve TOROSLAR EDAŞ ile TOROSLAR hakkında 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun u (4054 sayılı Kanun) ihlâl ettikleri iddialarına yönelik olarak Kanun un 40. maddesinin birinci fıkrası uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir . (4) Yürütülen önaraştırma sonucunda hazırlanan 20.12.2016 tarih ve 2016 -1-65/ÖA sayılı rapor Kurul toplantısında ele alınmıştır. Kurul un 28.12.2016 tarih ve 16 -45/715 -M sayı 18-27/461 -224 4/436 ile kararı ile ENERJİSA ENERJİ , AYEDAŞ , BAŞKENT DAĞITIM, TOROSLAR EDAŞ , AYESAŞ, BAŞKENT, TOROSLAR hakkında, 4054 sayılı Kanun un 6. maddesinin ihlal edilip edilmediğinin belirlenmesi amacıyla aynı Kanun un 41. maddesi uyarınca soruşturma başlatılmıştır. (5) Kurul un soruşturma başlatılmasına ilişkin kararının ardından 4054 sayılı Kanun un 43. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca soruşturma açıldığına dair bildirim taraflara 30.12.2016 tarihli ve 14203 sayılı yazı ile yapılmıştır . Soruşturma bildirimiyle tarafla r ilk yazılı savunmalarını 02.02.2017 tarihli ve 722 sayılı yazı ile sunmuşlardır . (6) Kurul, 4054 sayılı Kanun un 43. maddesinin birinci fıkrası uyarınca soruşturma süresinin ilk altı aylık süresinin bitiminden itibaren altı ay uzatılmasına 15.05.2017 tarih ve 17-16/220 -M sayı ile karar vermiştir. Bu husus, taraflara 17.05.2017 tarih ve 6104 sayılı yazı ile bildirilmiştir. (7) Yapılan inceleme, değerlendirme ve tarafların ilk yazılı savunmaları da dikkate alınarak hazırlanan 28.12.2017 tarih ve 2016 -1-65/SR sayılı Soruşturma Raporu ve ekleri taraflara ve Kurul üyelerine tebliğ edilmiştir. (8) Soruşturma taraflarının sözlü savunma toplantısı talepli ikinci yazılı savunması 06.03.2018 tarih ve 1913 sayı ile süresi içerisinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. İkinci yazılı savunma lara karşılık hazırlanmış bulunan 21.03.2018 tarih ve 2016 -1- 65/EG sayılı Ek Görüş , 27.03.2018 tarihinde taraflarca tebellüğ edilmiştir. Üçüncü yazılı savunma sürelerinin uzatılması talebi 09.04.2018 tarihli Kurul toplantısında uygun görülere k, sürelerinin 4054 sayılı Kanun un 45. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, bitiminden itibaren 30 gün uzatılmasına 18-11/98-M sayı ile karar verilmiştir. (9) Tarafların son yazılı savunması yasal süresi içinde Kurum kayıtlarına intikal etmiştir. Soruşturma kapsamında, sözlü savunma toplantısının 04.07 .2018 tarihinde yapılmasına 31.05.2018 tarih ve 18 -17/317-M sayı ile karar verilmiştir. (10) Hakkında soruşturma yürü tülen taraflarca gönderilen ve sözlü savunma toplantısının bir kısmının gizli oturum şekilde yapılması talebini içeren ve Kurum kayıtlarına 27.06 .2018 tarih ve 4856 sayı ile intikal eden başvuru üzerine düzenlenen 28.06 .2018 tarih, 2016 -1-65/BN -7 sayılı Bi lgi Notu, 28.06 .2018 tarihli Kurul toplantısında ele alınmıştır. 4054 sayılı Kanun ve Rekabet Kurulu Nezdinde Yapılan Sözlü Savunma Toplantıları Hakkında Tebliğ in "Toplantının Aleniyeti ve Gizli Oturum Kararı" başlıklı 9. maddesinin dördüncü, beşinci ve a ltıncı fıkrasındaki hükümlerinin dikkat alınması sonucunda; ilgili teşebbüslerin sunum planının ilgili ürün ve coğrafi pazarın tanımlanması , dağıtım şirketi ile görevli tedarik şirketi arasında koordinasyon bulunduğu iddialarına yönelik savunmalar ve deklarasyon uygulamasına ilişkin savunmalar başlıklı kısımlarının savunmasının gizli oturumda yapılması talebinin kabulüne 18-21/372-M sayı ile karar verilmiştir. (11) Kurul yürütülen soruşturma ile ilgili olarak düzenlenen Rapor a, Ek Görüş e, toplanan delillere, yazılı savunmalara, sözlü savunma toplantısında yapılan açıklamalara ve incelenen dosya kapsamına göre 08.08 .2018 tarihinde 18-27/461-224 sayılı nihai kararını vermiştir. (12) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili dosyada; AYEDAŞ ın İstanbul Anadolu Yakası Dağıtım Bölgesinde, BAŞKENT EDAŞ ın Başkent Dağıtım Bölgesinde ve TOROSLAR EDAŞ ın ise Toroslar Dağıtım Bölgesinde elektrik dağıtım hizmeti ilgili pazarlarında hâkim durumda olduğu, AYESAŞ, BAŞKENT ve TOROSLAR ın yukarıda yer verilen dağıtım bölgelerinde, serbest tüketici limitinin altında kalan tüketicilere yapılan elektrik enerjisinin perakende satışı dağıtım seviyesinden sisteme bağlı olan sanayi 18-27/461 -224 5/436 müşterilerine yapılan elektrik perakende satış , ticarethane müşterilerine yapılan elektrik perakende satış ve mesken müşterilerine yapılan elektrik perakende satış ilgili pazarlarında hâkim durumda olduğu, AYEDAŞ , AYESAŞ, BAŞKENT ve TOROSLAR ın eylem ve uygulamaları yoluyla 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi çerçevesinde hâkim durumlarını kötüye kullandığı tespit edildiğinden ilgili taraflara 4054 sayılı Kanun un 16. maddesi uyarınca para cezası verilmesi gerektiği ve tarafların 4054 sayılı Kanun un 9. maddesi uyarınca rekabet ihlali niteliğinde olan uygulamalarına son vermesi gerektiği, AYESAŞ, BAŞKENT ve TOROSLAR ı n müşterilere yanlış bilgi verilmesi veya abone olmayan kişilere imza attırılması suretiyle serbest tüketici sözleşmesi gerçekleştirdiği ancak bu uygulamaların sistematik olmadığı ve hataların giderildiğinin görül mesi sebebiyle 4054 sayılı Kanun un 9. madd esi uyarınca söz konusu uygulamalara son verilmesi amacıyla uyarı yazısının gönderilmesinin gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşılmıştır. I. İNCELEME, GEREKÇE VE HUKUKİ DAYANAK I.1. İlgili Taraflar I.1.1. Enerjisa Enerji A.Ş. (ENERJİSA ENERJİ ) (13) ENERJİSA ENERJİ , 1996 yılında Sabancı şirketlerinin elektrik gereksinimlerini karşılamak üzere bir otoprodüktör şirket olarak kurulmuştur. ENERJİSA ENERJİ; elektrik üretimi, dağıtımı, ticareti ve satışından oluşan dört ana iş koluna ek olarak doğal gaz alanında faa liyet göstermektedir. Elektrik ve doğal gaz üretiminde faaliyet gösteren bir Alman şirketi olan E.ON 2013 yılında ENERJİSA ya %50 oranında ortak olmuştur. Elektriğin üretimi, ticareti, satışı ve dağıtımı faaliyetleri ENERJİSA ENERJİ bünyesindeki Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. (ENERJİSA ÜRETİM), Enerjisa Elektrik Enerjisi Toptan Satış A.Ş. (ENERJİSA TOPTAN SATIŞ), BAŞKENT, AYESAŞ ve TOROSLAR, ile BAŞKENT EDAŞ, AYEDAŞ, TOROSLAR EDAŞ aracılığıyla, doğal gaz alanındaki faaliyet ise Enerjisa Doğal Gaz Toptan Satış A.Ş. aracılığıyla sürdürülmektedir. I.1.2. İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım A.Ş. (AYEDAŞ) (14) AYEDAŞ, İstanbul Anadolu Yakası elektrik dağıtım bölgesinde yer alan ilçeler kapsamındaki elektrik dağıtım şebekesi inşa, bakım ve işletilmesi alanlarında fa aliyet göstermektedir. Türkiye de elektrik enerjisi sektöründe üretim, dağıtım, toptan ve perakende ticareti hizmeti veren ENERJİSA, AYEDAŞ ın hisselerinin %100 ünün blok satışı yöntemiyle özelleştirilmesi için yapılan ihaleyi kazanarak 2013 yılında hissel erin devrini tamamlamıştır. I.1.3. Başkent Elektrik Dağıtım A.Ş. (BAŞKENT EDAŞ) (15) BAŞKENT EDAŞ, Ankara, Bartın, Çankırı, Karabük, Kastamonu, Kırıkkale ve Zonguldak illerini kapsayan Başkent elektrik dağıtım bölgesinde elektrik dağıtım şebekesi inşa, bakım ve işletmesi alanlarında faaliyet göstermektedir. ENERJİSA, BAŞKENT EDAŞ ın hisselerinin %100 ünün blok satışı yöntemiyle özelleştirilmesi için yapılan ihaleyi kazanarak 2009 yılında hisselerin devrini tamamlamıştır. I.1.4. Toroslar Elektrik Dağıtım A.Ş. (TOROSLAR EDAŞ) (16) TOROSLAR EDAŞ, Adana, Osmaniye, Gaziantep, Mersin, Kilis ve Hatay illerini kapsayan Toroslar elektrik dağıtım bölgesinde elektrik dağıtım şebekesi inşa, bakım ve işletmesi alanlarında faaliyet göstermektedir. ENERJİSA, TOROSLAR EDAŞ ın hisselerinin %100 ünün blok satışı yöntemiyle özelleştirilmesi için yapılan ihaleyi kazanarak 2013 yılında hisselerin devrini tamamlamıştır. 18-27/461 -224 6/436 I.1.5. Enerjisa İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Perakende Satış A.Ş. (AYESAŞ) (17) İstanbul un Anadolu Yakası dağıtım bölge sindeki GTŞ olan AYESAŞ ın hisselerinin ENERJİSA ya devri 2013 yılında tamamlanmıştır. Teşebbüs İstanbul Anadolu Yakası nda bulunan serbest olmayan tüketicilere, serbest tüketici niteliğini haiz olup bu hakkını kullanmayan tüketicilere ve son kaynak tedari kçisi olarak serbest tüketicilere EPDK tarafından belirlenen düzenlemeye tabi perakende satış tarifesi üzerinden elektrik satmakla görevlendirilmiştir. Bunun dışında bölgedeki ve bölge dışındaki serbest tüketicilere, şartları tamamıyla serbest piyasa koşul larına göre belirlenmiş elektrik enerjisi tedarikini ikili anlaşma yoluyla sağlamaktadır. I.1.6. Enerjisa Başkent Elektrik Perakende Satış A.Ş. (BAŞKENT ) (18) BAŞKENT, elektrik dağıtım şirketlerinin 01.01.2013 tarihi itibarı ile dağıtım ve perakende satış faali yetlerini ayrıştırmasına yönelik yasal zorunluluk kapsamında kurulmuştur . Ankara, Kırıkkale, Çankırı, Kastamonu, Karabük, Bartın ve Zonguldak illerini kapsayan Başkent elektrik dağıtım bölgesinde GTŞ olarak faaliyet gösteren BAŞKENT; bölgedeki serbest olma yan tüketicilere, serbest tüketici niteliğini haiz olup bu hakkını kullanmayan tüketicilere ve son kaynak tedarikçisi olarak serbest tüketicilere EPDK tarafından belirlenen düzenlemeye tabi perakende satış tarifesi üzerinden elektrik satmakla görevlendiril miştir. Bunun yanında; serbest tüketicilere, şartları tamamıyla serbest piyasa koşullarına göre belirlenmiş elektrik enerjisi tedarikini ikili anlaşma yoluyla sağlamaktadır. I.1.7. Enerjisa Toroslar Elektrik Perakende Satış A.Ş. (TOROSLAR) (19) Adana, Osmaniye, Gaziantep, Mersin, Hatay ve Kilis illerini kapsayan Toroslar elektrik dağıtım bölgesinde GTŞ olarak faaliyet gösteren TOROSLAR ın hisselerinin ENERJİSA ya devri 2013 yılında gerçekleşmiştir. Teşebbüs Toroslar dağıtım bölgesinde bulunan serbest olmayan tüketicilere, serbest tüketici niteliğini haiz olup bu hakkını kullanmayan tüketicilere ve son kaynak tedarikçisi olarak serbest tüketicilere EPDK tarafından belirlenen düzenlemeye tabi perakende satış tarifesi üzerinden elektrik satmakla görevlendirilmiştir. Ayrıca, serbest tüketicilere, şartları tamamıyla serbest piyasa koşullarına göre belirlenmiş elektrik enerjisi tedarikini ikili anlaşma yoluyla sağlamaktadır. I.2. Elektrik Piyasası ve Sektöre İlişkin Bilgi (20) Elektrik sektörü 1980 li yıllara kadar kamu tekeli altında dikey bütünleşik yapıda işlemiştir. 1980 li yılların sonlarına doğru bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan ilerlemeler , verimliliği yüksek doğal gaz kombine çevrim santrallerinin devreye girmesi5 ve kamu tekellerinin merkezi hükümetlerin bütçeleri üzerinde yarattığı baskı nedeniyle elektrik hizmetinin kamu tekeli altında sürdürülmesi tartışmaya açılmış ve ref orm tartışmal arı gündeme gelmiş, serbestleşme süreci başlamıştır. Türkiye nin elektrik sektöründeki serbestleşme sürecini 1984 yılından başlatmak mümkündür. (21) Elektrik endüstrisindeki değer zincirinde üretim, iletim, dağıtım, toptan satış ve perakende satış halkaları bu lunmaktadır. Serbestleşme süreci ile birlikte üretim, toptan satış ve perakende satış aşamaları rekabete açılırken, doğal tekel niteliğini haiz iletim ve dağıtım aşamaları rekabete açılmamış ve tekelci iş modeli devam etmiştir. (22) 2000 li yıllarla birlikte i vme kazanan süreçte çıkarılan kanunlar ve yayımlanan strateji belgeleri bağlamında kamunun oyuncu olarak sektördeki payının azaltılması, özel 5 HUNT, S. (2002), Making Competition Work in Electricity , John Wiley & Sons, Inc., ABD. 18-27/461 -224 7/436 sektör oyuncularına risklerini yönetmeleri ve yatırımlarını yönlendirebilmeleri için gerekli mekanizmaların devrey e girmesi ve nihai tüketicilere kendi tedarikçisini seçme hakkı tanınması gibi hususlar hayata geçirilmiştir. (23) Ülkemizdeki serbestleşme sürecinin yol haritasını oluşturan kanunlar ve politika belgeleri şu şekilde sıralanabilir: 3096 sayılı Türkiye Elektrik Kurumu Dışındaki Kuruluşların Elektrik Üretimi, İletimi, Dağıtımı ve Ticareti ile Görevlendirilmesi Hakkında Kanun 4283 s ayılı Yap -İşlet Modeli ile Elektrik Enerjisi Üretim Tesislerinin Kurulması ve İşletilmesi ile Enerji Satışının Düzenlenmesi Hakkında Kanun 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu 2004/3 sayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı -Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme Strateji Belgesi (Strateji Belgesi) : İlgili belgede özelleştirilecek dağıtım ve üretim varlıklarının belirleneceği ve belli portföy grupları altında toplanacağı ifade edilmiştir. Ayrıca dengeleme ve uzlaştırma mekanizması ile tamamlanan, alıcılar ve satıcılar arasındaki ikili anlaşmalara dayalı bir serbest piyasa yapısının kurulacağı belirtilmiş ve her bir dağıtım bölges indeki serbest olmayan tüketicilerin toplam elektrik talebinin %85 nin en fazla beş yıllık olarak düzenlenecek geçiş sözleşmeleri6,7 ile Türkiye Elektrik Ticaret ve Taahhüt A.Ş. (TETAŞ) tarafından düzenlenen fiyatlar üzerinden karşılanması öngörülmüştür. 2009/11 s ayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı - Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Stratejisi Belgesi : İlgili belgede elektrik toptan satış piyasasının geliştirilmesi gerektiği ifade edilmiş ve bu kapsamda Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Y önetmeliği nin (DUY) tamamlanarak yayımlanmasının, 01.10.2009 tarihine kadar gün öncesi ticaret için Gün Öncesi Planlama ve gerçek zamanlı dengeleme için de Dengeleme Gü ç Piyasası nın (DGP) oluşturulmasının, 01.01.2011 tarihine kadar da Gün Öncesi Planlam a yerine Gün Öncesi Piyasası na (GÖP) geçilmesinin hedeflendiği belirtilmiştir. Bu hedeflere ek olarak elektrik toptan satış piyasasının geliştirilmesi için vadeli işlemler piyasasının ve kapasite mekanizmasının devreye alınacağı da ifade edilmiştir. Toptan satış piyasasının dışında serbest tüketici limitini n düzenli bir şekilde aşağıya indirilerek piyasa açıklık oranının artırılması, bu bağlamda 2011 yılının sonuna kadar meskenler hariç t üm tüketicilerin 2015 yılına kadarsa tüm tüketicilerin serbest tüketici olmalarının sağlanacağı belirtilmiştir. Buna ek olarak 01.01.2013 tarihine kadar üretim, dağıtım ve perakende satış faaliyetlerini bir arada yürüten teşebbüslerin ayrışması ve söz konu su faaliyetleri farklı tüzel kişilikler altında sürdürmesi ve ayrıca belirlenmiş olan dağıtım ve üretim varlıklarının özelleştirilmesi öngörülmüştür. 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu (6446 sayılı Kanun): 6446 sayılı Kanun çerçevesinde bir önceki kanun da ayrı lisanslara tabi olarak düzenlenmiş olan perakende ve toptan satış faaliyetleri, tedarik lisansı altında birleştirilmiştir. Bu kanun ile getirilen en büyük gelişme ise, piyasa işleticisi olan EPİAŞ ın kuruluşuna yönelik hükümlerdir. 6446 sayılı Kanu n ile getirilen bir diğer husus 6 İlgili dönemde dağıtım şirketi, sonrasında ise GTŞ olarak adlandırılan teşebbüslerin kendi tedarikçisini seçemeyen veya seçme hakkını kullanmayan tüketicilere yapacakları elektrik tedarikinin %80 -85 oranındaki kısmını TETAŞ üzerinden tedarik etmesidir. 75784 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile birlikte beş yıllık olarak öngörülen geçiş sözleşmelerinin süresi 31.12.2012 tarihine kadar uzatılmıştır. 18-27/461 -224 8/436 ise, düzenleyici kuruluş olan EPDK dan lisans almadan (lisanssız) kurulabilecek santrallerin tanımının yapılmış olmasıdır. (24) Aşağıdaki şekilde Türkiye elektrik sektörünün 6446 sayılı Kanun kapsamında yer alan faaliyetlerin bi rbirleriyle olan ilişkileri gösterilmektedir. Şekil 1: 6446 Sayılı Kanunda Yer Alan Faaliyetlerin Birbiriyle Olan İlişkisi Kaynak: Rekabet Kurumu Elektrik Toptan Satış ve Perakende Satış Sektör Araştırması (Sektör Araştırması) (25) Şekilden de görüleceği üzere elektriğin fiziksel ve ticari akışı mevcuttur. Elektriğin fiziksel akışı regüle bir şekilde iletim ve dağıtım şirketlerince sağlanmaktayken, elektriğin ticari akışı serbestleşmenin uygulandığı alandır. (26) Elektriğin fiziksel akış ında çeşitli kaynaklara dayalı ve farklı mülkiyetlere sahip santrallerce üretilen elektrik iletim ve dağıtım hatlarını kullanarak son kullanıcılara ulaşmaktadır. Ticari akışta ise üretim, toptan satış ve perakende satış olmak üzere üçlü bir yapı bulunmakta dır. Üretim tarafında hem tamamen piyasa dinamikleri çerçevesinde üretim yapan oyuncular hem kamu kontrolünde bulunan oyuncular hem de alım garantisine sahip olan oyuncular faaliyet göstermektedir. (27) Perakende satış aşamasında düzenlenen tarifeler üzerinden elektrik alan tüketiciler ile tedarikçisini seçme hakkına sahip tüketiciler bulunmaktadır. Düzenlenen tarifelere tabi olan tüketiciler elektriklerini GTŞ lerden almaktayken, kendi tedarikçisini seçme hakkına sahip olan tüketiciler GTŞ den, bağımsız tedari k şirketinden8 (BTŞ) veya üretici şirketlerden elektrik alabilmektedir. 8 BTŞ, elektrik dağıtım bölgesinde GTŞ dışında elektrik tedariki alanında faaliyet gösteren şirketleri ifade etmektedir. Bu teşebbüslere diğer tedarik şirketleri (DTŞ) de denilmekte olup kararda BTŞ ve DTŞ kısaltmaları birbiri yerine kullanılmaktadır. 18-27/461 -224 9/436 (28) Toptan satış aşaması ise üreticilerin, tedarikçilerin ve talep katılımı yapabilen tüketicilerin karşılıklı olarak alım -satım yapabildikleri bir yapıdır. Söz konusu yapı kapsamında piy asa oyuncuları enerji borsaları gibi organize piyasalar veya organize olmayan piyasalar üzerinden alım -satım yapabilmekte, böylelikle oyuncular portföyünü dengelemeyebilmekte ve ek gelirler elde edebilmektedir. Sözü edilen piyasa yapısında devam eden serbe stleşme süreci aşağıda yer alan görsel ile özetlenebilecektir. Şekil 2: Türkiye Elektrik Piyasalarının Serbestleşme Süreci Kaynak: Sektör Araştırması (29) Elektrik perakende satış faaliyeti elektrik değer zincirinin son halkasını oluşt urmaktadır. Buna ek olarak perakende aşaması üretim ve toptan satış faaliyetlerine ek olarak rekabete açılmış olan bir diğer alandır. (30) Perakende satış faaliyetinin rekabete açılmasının iki aşaması bulunmaktadır. Serbestleşme sürecine ilişkin yapılan özelleş tirmeler perakende piyasada rekabetin tesis edilmesindeki ilk aşamayı oluştururken yıllık tüketimi serbest tüketici limitini aşan tüketicilere kendi tedarikçisini seçme hakkının verilmesi ve bu yolla yerleşik perakende satış şirketleri dışındaki oyuncuları n da piyasaya girebilmesinin sağlanması ikinci ve nihai aşamayı oluşturmaktadır. (31) İlk aşama açısından bakıldığında perakende satış faaliyetinin tamamı özel şirketler tarafından yürütülmektedir. İkinci boyut bağlamında ise serbest tüketici limitinin 2.400 kWh a9 düşürülmesi ile önemli sayıda tüketici kendi tedarikçisini seçme hakkına kavuşmuştur. (32) Türkiye elektrik perakende piyasası serbest tüketici limiti çerçevesinde ikiye ayrılabilecektir. Yıllık tüketimi EPDK tarafından belirlenen serbest tüketici limit inin altında kalan tüketiciler perakende piyasanın rekabete kapalı bölümünü oluşturmaktadır. Söz konusu tüketicilere elektrik tedariki 21 dağıtım şirketinden hukuki olarak ayrışarak kurulmuş olan GTŞ ler tarafından EPDK nın düzenlenmekte olduğu tarifeler ü zerinden fiyatlandırılarak yapılmaktadır10. Her bir GTŞ görevli olduğu elektrik dağıtım bölgesinde piyasanın rekabete kapalı bulunan kısmında yer alan tüketiciler e elektrik enerjisi tedariki bakımından münhasır sağlayıcıdır. (33) Piyasanın diğer kısmı ise yıllı k tüketimi serbest tüketici limitini geçen ve bu bağlamda kendi tedarikçisini seçme hakkını kullanan tüketiciler ile yıllık tüketimi söz konusu limiti 9 İlgili ifade kiloWatt saat in kısaltmasıdır. 10 GTŞ ler in düzenlenen tarife üzerinden yaptıkları tedarikteki brüt kar marjları %3,49 dur. Söz konusu oran sabittir. 18-27/461 -224 10/436 geçen ancak serbest tüketici hakkını henüz kullanmamış ya da diğer bir ifadeyle, dolaylı olarak elektrik enerjisi tedarikini , serbest tüketici hakkının kullanımına ilişkin henüz bir edimde bulunmayarak GTŞ den devam ettiren tüketicilerden oluşmaktadır. Serbest tüketici hakkını kullanan tüketicilere yapılan tedarikin fiyatlaması taraflar arasında teorik olarak serbestçe belirlenebilmektedir11. Ayrıca tedarikçiler açısından sabit bir kar marjı bulunmamakta, her bir tedarikçi tüm maliyetlerini ve gelirlerini piyasa dinamikleri çerçevesinde yönetmektedir. Buna ek olarak serbest tüketici hakkına sahip tüketiciler ba kımından herhangi bir münhasır sağlayıcı bulunmamakta, herhangi bir tedarikçi herhangi bir bölgede bulunan tüketiciye elektrik tedarik edebilmektedir. (34) Piyasanın rekabete açık ve kapalı kısımlarının EPDK tarafından belirlenen serbest tüketici limitleri kap samında oluştuğu düşünüldüğünde serbest tüketici limitinin ve teorik piyasa açıklık oranının12 yıllar içindeki gelişimine yer vermek yararlı olacaktır. Grafik 1: 2010 -2016 Döneminde Serbest Tüketici Limiti ve Teorik Piyasa Açıklı Oranının Gelişimi Kaynak: EPDK (35) Grafikten anlaşıldığı üzere, EPDK tarafından düşürülen serbest tüketici limiti çerçevesinde ülkemizdeki tüketimin %85 ini gerçekleştiren tüketiciler kendi tedarikçisini seçme hakkına kavuşmuş durumdadır. Ancak tüketicilere kendi tedarikçisini seçme hakkı tanımak kadar verilen hakkın, tüketici bilinci ve erişime açık yeterli sayıda tedarikçi seçeneği doğrultusunda yaygın ve etkin olarak kullanılması da rekabetçi bir perakende satış piyasası için önemlidir. Bu bakımdan, kendi tedarikçisini seçme hakkına sahip olan tüketicilerden bu hakkını kullananların tüketiminin toplam tüketime oranını gösteren fiili piyasa açıklı k oranını dikkate almak yerinde olacaktır. EPDK tarafından yayımlanan veriler dikkate alındığında, 2016 yılında serbest tüketici hakk ını kullanan tüketicilerin tüketimi 131,23 tWh13 olarak gerçekleşmiştir. Söz konusu tüketim toplam tüketim olan 277,52 tWh ile karşılaştırıldığında, fiili piyasa açıklık oranı yaklaşık olarak %61 dir. Teorik piyasa açıklık oranı ile kıyaslandığında piyasada serbest tüketici hakkından yararlanabilecek durumda olan tüketimin yaklaşık yarısı bu haktan yararlanmaktadır. (36) Serbest tüketici hakkından yararlanan tüketim miktarının yanı sıra anılan haktan kaç adet sayacın yararlandığı da önem taşımaktadır. Aşağıdaki grafikte 2010 yılından 11 Fiyatların belirlenmesi genel olarak fiili tavan fiyat olan tarifeler üzerinden verilen indirimler şeklinde olmaktadır. 12 Teorik piyasa açıklık oranı yıllık tüketimleri serbest tüketici limitini geçen tüketicilerin tüketimlerinin toplamının, tüketicilerin toplam tüketimlerine oranlanması ile bulunmaktadır. 13 İlgili ifade teraWatt saat in kısaltmasıdır. 18-27/461 -224 11/436 günümüze serbest tüketici hakkını kullanarak elektrik tedarik eden sayaçların sayısına yer verilmektedir. Grafik 2: 2009 - 2017 Döneminde Serbest Tüketici Hakkından Yararlanan Sayaç Sayısının Gelişimi Kaynak: EPİAŞ (37) Grafikten de görüleceği üzere, 2013 yılı ile birlikte serbest tüketici hakkından yararlanan sayaç sayısında hızlı bir artış gözlemlenmektedir. Bu durumun temel sebebi ise serbest tüketici limitinin 01.01.2013 yılında 25.000 kWh tan 5.000 kWh a düşürülmesid ir. Belirtilen düşüş ile birlikte birçok orta ve küçük ölçekli tüketici de kendi tedarikçisini seçme hakkına kavuşmuştur. (38) 2017 Mayıs itibarıyla serbest tüketici hakkından yararlanmakta olan sayaç sayısı 3.828.432 dir. Ülkemizde serbest tüketici niteliğine sahip toplam sayaç sayısının yaklaşık 8,5 milyon14 olduğu düşünüldüğünde kendi tedarikçisini seçebilecek sayaçların yaklaşık %45 i serbest tüketici hakkından yararlanmaktadır. Söz konusu oranın mevcut durumda 2.400 kWh olan serbest tüketici limitinin daha da aşağıya çekilmesi ile yükselmesi beklenmektedir. (39) Perakende piyasasındaki yoğunlaşmayı değerlendirmek için elektrik perakende satış piyasasında yerleşik ve diğer tedarikçilerin sahip olduğu serbest tüketici sayacına ve söz konusu sayaçların tüketimlerine bakmak yararlı olacaktır. Aşağıdaki grafiklerde serbest tüketici sayaçlarının ve söz konusu sayaçların tüketimlerinin dağılımına yer verilmektedir. 14 Söz konusu sayı k esinlik arz etmemekle birlikte ulusal konferanslarda dile getirilmiştir. 0,00200,00400,00600,00800,001.000,001.200,001.400,001.600,001.800,002.000,002.200,002.400,002.600,002.800,003.000,003.200,003.400,003.600,003.800,004.000,004.200,004.400,004.600,004.800,005.000,00 Ara.09 Nis.10 Ağu.10 Ara.10 Nis.11 Ağu.11 Ara.11 Nis.12 Ağu.12 Ara.12 Nis.13 Ağu.13 Ara.13 Nis.14 Ağu.14 Ara.14 Nis.15 Ağu.15 Ara.15 Nis.16 Ağu.16 Ara.16 Nis.17 Ağu.17 Ara.17Bin 18-27/461 -224 12/436 Grafik 3: 2016 Eylül İtibarı yla Serbest Tüketici Sayaçlarının Dağılımı Kaynak: EPİAŞ Grafik 4: Eylül 2015 - Eylül 2016 Dönemi İçin Serbest Tüketicilerin Tüketimlerinin Dağılımı Kaynak: EPİAŞ (40) Serbest tüketici sayaçlarının ve tüketim miktarlarının genel dağılımına ek olarak piyasadaki en büyük dört tedarikçi olan Enerjisa, CK, Bereket Grubu ve Limak ın paylarına göz atmak yerinde olacaktır. En büyük dört tedarikçinin sahip olduğu serbest tüketici sayaçları ve tüketim miktarları aşağıdaki grafiklerde gösterilmektedir. 97,38% 84,34% 90,78%91,20% 2,62%15,66% 9,22%8,80% 0500.0001.000.0001.500.0002.000.0002.500.000 Mesken Ticarethane Sanayi Toplam GTŞ DTŞ 89,67%71,35% 80,81%75,41% 10,33%28,65% 19,19%24,59% 0,005.000.000,0010.000.000,0015.000.000,0020.000.000,0025.000.000,0030.000.000,0035.000.000,0040.000.000,0045.000.000,0050.000.000,00 Mesken Ticarethane Sanayi Toplam GTŞ DTŞ 18-27/461 -224 13/436 Grafik 5: Eylül 2016 İtibarıyla En Büyük Dört Tedarikçinin Portföyündeki Serbest Tü ketici Sayaçlarının Oranı Kaynak: EPİAŞ Grafik 6: Eylül 2015 - Eylül 2016 Dönemi İçin En Büyük Dört Tedarikçinin Portföyündeki Serbest Tüketicilerin Tüketimlerinin Oranı Kaynak: EPİAŞ (41) Yukarıdaki grafiklerden görüleceği üzere, GTŞ ler ve GTŞ lerle aynı ekonomik bütünlük içinde bulunan tedarikçiler tüketim bakımından %75, sayaç sayısı bakımında da %91 paya sahip durumdadır. Müşteri gruplarına ayrı ayrı bakıldığında da yerleşik şirketlerin her üç tüketici grubunda da çok ciddi bir ağırlığa sahip olduğu anlaşılmaktadır. (42) Öte yandan BTŞ ler sayaç sayısı bakımından mesken, ticarethane ve sanayi gruplarında marjinal bir paya sahip iken, tüketim bazında sahip oldukları payda artış gözlemlenmekte dir. Bu bağlamda BTŞ lerin portföylerinde bulunan müşterilerin ortalama tüketimlerinin, yerleşik şirketlerin portföyünde bulunan müşterilere kıyasla daha yüksek olduğu değerlendirilmektedir. Buna ek olarak BTŞ lerin en aktif oldukları piyasa bölümünün tica rethane grubu olduğu görülmektedir. (43) Mesken, ticarethane ve sanayi grubu tüketicilerin GTŞ ve BTŞ ler arasındaki dağılımları birbirinden farklılık göstermektedir. Söz konusu durumun düzenlenen 83,08% 64,23% 73,69%74,14% 16,92%35,77% 26,31%25,86% 0200000400000600000800000100000012000001400000160000018000002000000 Mesken Ticarethane Sanayi Toplam İlk 4 Diğerleri 76,60%48,20% 67,01%55,45% 23,40%51,80% 32,99%44,55% 0,005.000.000,0010.000.000,0015.000.000,0020.000.000,0025.000.000,0030.000.000,0035.000.000,00 Mesken Ticarethane Sanayi Toplam İlk 4 Diğerleri 18-27/461 -224 14/436 tarifelerdeki fiyat seviyesi, gerçekleşen Piyasa Takas Fiyatı ( PTF)15 ve ilgili müşteri gruplarının özellikleri nedeniyle oluştuğu değerlendirilmektedir. Bu çerçevede anılan etmenlere yer vermek perakende satış piyasasının anlaşılması için yararlı olacaktır. (44) EPDK tarafından üç aylık dönemler için belirlenmekte olan tarifeler, piyasada faaliyet gösteren tedarikçiler açısından fiili tavan fiyat olarak algılanmakta ve tedarikçilerin müşterilere sundukları teklifler tarifeler üzerinden iskonto olarak verilmektedir . Öte yandan GÖP te oluşan PTF, tedarikçilerin maliyetlerinin temel göstergesi olarak kabul edilmektedir. Bunun yanında PTF ye ek olarak Yenilenebilir Enerji Destekleme Mekanizması (YEK) sonucunda ortaya çıkan maliyet de tedarikçiler açısından önemlidir. B u bağlamda YEK e kısaca değinmek yararlı olacaktır. (45) YEK güneş, rüzgar, jeotermal ve biogaz gibi yenilenebilir kaynaklardan üretilen elektrik enerjisi miktarının arttırılması için oluşturulan bir teşvik mekanizmasıdır. Söz konusu teşvik mekanizması iki böl ümden oluşmaktadır. İlk bölüm kapsamında üretilen kWh başına ABD Doları cinsinden alım garantileri uygulanırken ikinci bölüm kapsamında yenilenebilir enerji üretecek olan santrallerde yerli parça kullanılması durumunda alım garantisi kapsamında verilen ücr et artmaktadır. YEK kapsamında ödenen teşvikler piyasa katılımcılarının tedarik ettikleri elektrik miktarlarına bölünerek birim başı YEK maliyeti hesaplanmakta ve tedarikçilerin serbest tüketicilerden oluşan portföy büyüklükleri oranında tedarikçilere dağı tılmaktadır. Bu sebeple PTF + YEK ile tarifeler arasındaki ilişki tedarikçilerin davranışları üzerinde oldukça etkili olmaktadır. Aşağıdaki grafiklerde müşteri gruplarına yönelik tarifeler ile PTF ve PTF + YEK kıyaslamalarına yer verilmektedir. Grafik 7: Ocak 2015 - Ekim 2017 Döneminde PTF, YEK Maliyeti ve Tek Zamanlı Sanayi Tarifesi (TL/mWh16) Kaynak: EPİAŞ Şeffaflık Platformu 15 PTF, piyasa katılımcıları tarafından GÖP e yapılan alış ve satış tekliflerinin birbirleriyle eşleştirilmesi sonucunda oluşan fiyattır. Günün her bir saati için ayrı bir PTF oluşmak tadır. PTF nin seyri piyasa katılımcılarına piyasadaki arz ve talep durumu hakkında sinyal vermektedir. Bu bakımdan PTF, elektrik piyasaları açısından temel gösterge niteliğinde bulunmaktadır. 16 İlgili ifade megaWatt saat in kısaltmasıdır. 18-27/461 -224 15/436 Grafik 8: Ocak 2015 - Ekim 2017 Döneminde PTF, YEK Maliyeti ve Tek Zam anlı Ti carethane Tarifesi (TL/mW h) Kaynak: EPİAŞ Şeffaflık Platformu Grafik 9: Şubat 2015 - Şubat 2017 Döneminde PTF, YEK Maliyeti ve Te k Zamanlı Mesken Tarifesi (TL/mW h) Kaynak: EPİAŞ Şeffaflık Platformu (46) Grafiklere bakıldığında, sanayi tarifesinin mesken ve ticarethane tarifesine kıyasla daha düşük belirlendiği görülecektir. Söz konusu tarifeler ilgili müşteri gruplarında bulunan müşteriler bakımından fiili anlamda tavan fiyat işlevi görmektedir. (47) Tedarikç ilerin maliyetini gösteren PTF ve YEK maliyetleri tarifelerle kıyaslandığında tedarikçiler açısından tüm müşteri gruplarında hareket alanının iyice daraldığı, hatta 2016 Kasım -Aralık döneminde eksiye düştüğü görülmektedir. Söz konusu daralmanın sanayi grub u müşterileri bağlamında çok daha ciddi olduğu anlaşılmaktadır. Buna bağlı olarak bu durum bir tedarikçinin tarife üzerinden indirim vererek serbest tüketicilere teklif vermesini zorlaş tırmaktadır. (48) Tam da bu noktada, elektrik perakende satış pazarına ili şkin olarak YEK maliyetinden söz etmek yerinde olacaktır. YEK kapsamında üreticilere verilen teşviklerin oluşturduğu yük tedarik şirketlerinin sahip oldukları serbest tüketici portföyü oranında tedarikçilere dağıtılmaktadır. Diğer bir ifadeyle, YEK maliyet i tüm elektrik kullanıcılarına değil, sadece serbest tüketici hakkını kullanan tüketiciler üzerine dağıtılmaktadır. Bu durumun elektrik perakende satış faaliyeti bakımından iki sonuca neden olduğu 18-27/461 -224 16/436 söylenebilir. Bunlardan ilki bütün yükün tedarikçilere ve d olayısıyla serbest tüketicilere aktarılması ile tedarikçilerin serbest tüketicilere fayda sağlayabilecekleri marjın daralmasıdır. Nitekim, PTF nin üzerine YEK maliyeti eklendiğinde tarifenin altında teklif vermenin son dönemde oldukça güçleştiğine ilişkin grafikler yukarıda gösterilmiştir. (49) İkinci husus ise serbest tüketici hakkını kullanan ve kullanmayan tüketicilere ilişkindir. YEK mekanizması ülkemizin yenilenebilir enerjiye dayalı üretimini artırmak ve bununla bağlantılı olarak daha çevreci bir enerji p olitikası geliştirmek için gündeme gelmiştir. Diğer bir ifadeyle, söz konusu mekanizma tüm topluma fayda yaratmak için getirilmiştir. YEK maliyetinin mevcut bölüşüm mekanizması nihai tüketiciler arasında da dengesiz/ adil olmayan bir yük paylaşımına yol aç maktadır. Zira serbest tüketici hakkına sahip olduğu halde bu hakkı kullanmayan ve oldukça yüksek tüketime sahip bir tüketici YEKDEM maliyetini üstlenmezken serbest tüketici hakkını kullanan bir başka ortalama tüketici bu maliyete katlan maktadır . Söz konus u bölüşüm serbest tüketici hakkından yararlanmanın maliyetini artırıcı niteliktedir. Bu çerçevede hali hazırda bilinç seviyesi düşük olan tüketicilerin serbest tüketici hakkından yararlanmak için ek bir maliyetle karşılaşması, tüketicilerin tedarikçisini s eçme hakkını kullanması karşısında caydırıcı bir etken olarak işlev gösterecek, bu kapsamda serbestleşme sürecini olumsuz yönde etkileyebilecektir. Başka bir deyişle, uygulamaya konan iki enerji politikasının sonuçları birbirini negatif etkileyebilecektir. (50) GTŞ ler, sorumlu oldukları elektrik bölgeleri bakımından sahip oldukları müşteri merkezleri ve yerleşik şirket olmalarına bağlı marka imajları aracılığıyla müşterileri kolay bir şekilde ikna edebilmektedir. Öte yandan BTŞ ler, genel anlamda marka imajın dan yoksun bulunmaktadır. Buna ek olarak BTŞ lerin müşteri kazanmak için sıfırdan bayi ağı kurması ve satış/pazarlama harcaması yapması gerekmektedir. Yukarıda verilen tarife -PTF/YEK ilişkisindeki son dönemlerdeki seyir göz önünde bulundurulduğunda BTŞ ler in perakende piyasasında faaliyette bulunmalarının GTŞ lere nazaran daha zorlaştığı söylenebilir. (51) Müşteri gruplarının özelliklerine bakıldığında, sanayi müşterileri elektrik piyasasındaki serbestleşme konusundaki en bilinçli grup olarak kabul edilmektedir . Sanayi müşterileri elektrik hizmetini bir girdi olarak algılamakta, bu anlamda piyasadaki birçok oyuncudan teklif alarak en uygun teklifi bulmaya çalışmaktadır. Mesken müşterileri ise sanayi müşterilerinin tam aksine bilinç seviyesi en düşük olan müşteri grubudur. Buna ek olarak bu grupta yer alan müşteriler daha az sayıda farklı tedarikçiye ulaşabilmekte ve fiyata ilişkin hassasiyetleri düşük olmaktadır. Ticarethane müşterileri açısından bakıldığında, bu grupta bulunan müşterilerin davranışları yıllık tü ketim miktarı arttıkça sanayi grubu ile benzerlik göstermekteyken yıllık tüketim miktarı azaldıkça mesken grubu ile benzerlik göstermektedir. (52) Ticarethane müşterileri yerleşik şirketler dışında kalan tedarikçilere geçiş yapma konusunda en aktif olan grubu oluşturmaktadırlar. Yüksek tüketime, piyasa hakkında bilince ve fiyat hassasiyetine rağmen sanayi müşterilerinin en aktif müşteri grubu olmamasının temel sebebinin mesken ve ticarethane tarifelerine göre düşük olan sanayi tarifesinin varlığı olduğu söylene bilir. Tarifelerin ayrıntısına aşağıdaki grafikte yer verilmektedir. 18-27/461 -224 17/436 Grafik 10: Dağıtımdan Sisteme Bağlı Olan Mesken, Ticarethane ve Sanayi Tarifelerin Alt Kırılımları (53) Grafikten de görüleceği üzere, elektrik bedelinin kendisi tüketiciler tarafından ödenen nihai tutarın yaklaşık %50 sine tekabül etmektedir. Elektriğini serbest tüketici hakkını kullanarak ikili anlaşmalarla alan son kullanıcıların da dağıtım bedeli, enerji fonu, TRT payı, BTV ve KDV gibi kalemleri ödemeye devam ettiği göz önünde bulundurulduğunda, serbestleşme kapsamında tedarikçiler, tüketicilere toplam fatura bedeli üzerinden değil tüketicilerin toplam maliyetinin yaklaşık %50 si üzerinden fayda sağlayabi lmektedir. (54) Türkiye elektrik perakende satış piyasasına ilişkin olarak önemli olan bir diğer husus da son kaynak tedarik mekanizmasının varlığıdır. Son kaynak tedariki, serbestleşen elektrik piyasasında serbest tüketici olarak herhangi bir tedarikçiden ele ktrik hizmeti temin ettiği tedarikçisi iflas etmiş olan, bahse konu tedarikçinin birtakım mevzuatsal yükümlülüklerini yerine getirememiş olması nedeniyle aynı tedarikçinin portföyü boşaltılmış olması nedeniyle açığa çıkan veya kendisine elektrik sağlayacak uygun tedarikçi bulamayan tüketicilerin korunması amacıyla geliştirilmiş bir mekanizmadır. Tanımından da anlaşılacağı üzere, son kaynak tedariki esasen süreklilik arz eden bir duruma değil tedarikçinin iflas etmesi veya tüketicinin tedarikçi bulamaması gi bi istisnai bir durumda elektrik hizmetinin sürekliliğini korumaya yönelik olarak işleyen bir sisteme işaret etmektedir. Bu sebeple söz konusu mekanizma çerçevesinde oluşturulan fiyatlama, teorik olarak piyasada oluşan fiyatların ciddi anlamda üzerinde belirlenmekte, bu şekilde tüketicileri serbestleşen piyasadan elektrik almaya yönlendirmekte, hatta zorlamaktadır. (55) Son kullanıcılara yapılan satışlarla ilgili olan bir diğer kavram varsayılan tedarikçi kavramdır. Söz konusu kavram son kaynak tedariki kavramı ile karıştırıldığından, 51,98% 51,56%56,63%28,60% 29,07% 23,59%15,25% 15,25% 15,25% 0,0000000,0500000,1000000,1500000,2000000,2500000,3000000,3500000,4000000,450000 1 kwh/Mesken 1 kwh/Ticarethane 1 kwh/Sanayi Elektrik Ücreti Dağıtım Bedeli Enerji Fonu (%1) TRT Payı (%2) BTV * (%5) KDV (%18) 18-27/461 -224 18/436 varsayılan tedarikçi kavramını kısaca açıklamak yerinde olacaktır. Elektrik piyasalarının serbestleştirilmesi uzun bir süreç içinde gerçekleştirilmektedir. Elektrik piyasasındaki serbestleşmenin önemli parçalarından olan tüketicile re kendi tedarikçisini seçme hakkı tanınmasını ani bir şekilde tüm tüketicilere yaymak, işleyişin doğasına ters gelmekte ve reform çabalarını sekteye uğratabilmektedir. Dolayısıyla son kullanıcılara kendi tedarikçisini seçme hakkı belli limitler dâhilinde ve aşama aşama verilmektedir. Öte yandan son kullanıcılara fayda sağlamak amacıyla yapılan ve düzenlenen bir yapıdan serbest bir yapıya geçişi öngören süreçte tüketicilerin zarar görmemesi için tüketicilerin yeterince bilinçli hale gelene kadar korunması g ündeme gelmektedir. Bu çerçevede kendi tedarikçisini seçme hakkına sahip olmasına rağmen tedarikçisini değiştirmek istemeyen veya başka bir tedarikçiyle anlaştıktan sonra tedarikçisi ile sorun yaşayan tüketicileri korumak amacıyla varsayılan tedarikçi meka nizması geliştirilmiştir. (56) Varsayılan tedarikçi, son kaynaktan farklı olarak serbestleşme sürecinin tamamlanmasına kadar tüketicilerin mağdur edilmesini önlemek amacıyla geliştirilen bir mekanizmadır. Ayrıca yine son kaynak tedarikinden farklı olarak varsa yılan tedarikçiye ilişkin yapılan fiyat düzenlemeleri tüketiciyi cezalandırmaya yönelik değildir. Bu nedenle varsayılan tedarikçi için öngörülen tarifeler son kaynak tedariki için öngörülen tarifelere göre daha düşük olmaktadır. (57) Son kaynak tedariki 6446 s ayılı Kanun da serbest tüketici niteliğini haiz olduğu halde elektrik enerjisini, son kaynak tedarikçisi olarak yetkilendirilen tedarik lisansı sahibi şirket dışında bir tedarikçiden temin etmeyen tüketicilere elektrik enerjisi tedariki şeklinde tanımlanmıştır. Tanımda yer verilen hususların son kaynak tedarikinden ziyade varsayılan tedarikçiye yönelik olduğu görülmektedir. Ancak fiili durumda tedarikçisi iflas eden, kendisine tedarikçi bulamayan ve başka bir tedarikçiden elektrik almayı tercih etmeyen tüketicilerin hepsi 6446 sayılı Kanun da tanımlanan son kaynak tedariki çerçevesinde elektrik almaktadır. Başka bir ifadeyle son kaynak tedariki ile varsayılan tedarikçi kavramları Türkiye elektrik piyasası bakımından fiili anlamda çakışık d urumdadır. Ülkemizdeki piyasa yapısı kapsamında son kaynak tedariki hizmeti GTŞ ler aracılığıyla sağlanmaktadır. (58) Faturalama veya ödeme bildirimi, elektrik perakende satışı kapsamında kritik önemi haiz bir müessesedir. Öyle ki, müşteriler faturalar üzerind en aylık olarak gerçekleştirdikleri toplam tüketimlerini, tüketimlerinin gündüz/puant/gece kırılımlarını, hangi dönem için birim başına ne kadar maliyete katlandıklarını ve dağıtım hizmet bedeli gibi diğer kalemleri görme şansı bulmaktadır. Esasen bir tüke ticinin abonelik hizmeti kapsamında elektrik enerjisi hizmeti satın alması ile bir mağazada alışveriş yapması arasında salt bir mal veya hizmet tüketimi yapılması bakımından bir fark bulunmamakla birlikte, yapılan tüketim ve satın almaya ilişkin değerlendi rme ve seçim mekanizmalarının işletilmesi noktasında büyük farklar bulunmaktadır. (59) Davranışsal iktisat bağlamında talep taraflı piyasa aksaklıkları kısmında daha ayrıntılı şekilde yer verileceği üzere, mağaza alışverişi esnasında tüketim ve satın alma ile bunlara ilişkin değerlendirme ve seçim yapma mekanizması örtüşen şekilde işletilirken , abone hizmetleri kapsamında tüketim ve satın alma ile bunlara ilişkin değerlendirme seçim yapma mekanizmaları eş anlı işletilememektedir. Öyle ki ihmalkâr ve dikkatsiz bir tüketici için bu mekanizmalar çok uzun süreler boyunca bile hiç işletilmeyebilecek olmakla birlikte, bu mekanizmaların işletilmesini tetikleyecek en temel uyarıcı esasen faturalandırma hizmetidir. Tüketici, faturalandırma hizmeti aracılığıyla en azınd an gerçekleştirmiş olduğu tüketime dair bilgileri ve bu tüketimin koşullarını görebilmektedir. Dolayısıyla faturalama ve ödeme bildirimi hizmetlerinin en ideal 18-27/461 -224 19/436 şekilde, düzenli bir şekilde ve eksiksiz bir içerikle tesis edilmesi büyük önem arz etmektedir. (60) Öte yandan, faturalarda yer alan tüketimler ve ilgili fiyatlandırmalar, ilgili müşteriye teklif vermek isteyen tedarikçiler için de önem arz etmektedir. Böylece bir tedarikçi, ilgili müşterinin tüketim alışkanlıklarına göre mevcut tedarikçiden daha uygun fiyat teklifleri sunabilecek ve dolayısıyla tüketiciler daha düşük fiyatlardan ve daha kaliteli hizmetlerden yararlanabileceklerdir. I.3. İlgili Pazar (61) Daha önce de ifade edildiği üzere elektrik piyasasının değer zinciri; üretim, iletim, toptan satış, dağ ıtım ve perakende satış gibi halkalardan oluşmaktadır. İşbu dosya kapsamında elektrik perakende satış faaliyetinde bulunan ENERJİSA BAŞKENT, ENERJİSA TOROSLAR, ENERJİSA İSTANBUL ANADOLU YAKASI ile dağıtım faaliyetinde bulunan BAŞKENT EDAŞ, TOROSLAR EDAŞ ve AYEDAŞ ın davranışlarının inceleniyor olması nedeniyle elektrik dağıtım ve elekt rik perakende satış piyasalarında ilgili pazar değerlendirmesi yapılmaktadır . I.3.1. Elektrik Dağıtım Faaliyetine İlişkin İlgili Pazar I.3.1.1. İlgili Ürün Pazarı (62) Elektrik dağıtım hizmeti serbestleşme süreci kapsamında özelleştirilen fakat doğal tekel niteliği dolayısıyla serbestleştirilmeyen ve düzenlenen bir faaliyet alanı dır. Elektrik dağıtım hizmeti temel olarak, iletim şebekesinden gelen elektriğin trafo merkez inde geriliminin düşürülmesinden son kullanıcıya ulaştırılmasına kadar ki süreci kapsayan bir hizmettir. (63) Elektrik dağıtım hizmetinin rekabete kapalı bir alan olması ve tekelci düzenlemelere tabi bulunması nedeniyle elektrik dağıtım hizmeti ilgili ürün p azarı olarak tanımlan mıştır . I.3.1.2. İlgili Coğrafi Pazar (64) Ülkemiz 21 ayrı elektrik dağıtım bölgesine ayrılmış olup her bir bölgede ilgili dağıtım şirketi elektrik dağıtım hizmeti vermek için münhasıran yetkilendirilmiştir. Bu kapsamda elektrik dağıtım hiz meti bakımından BAŞKENT EDAŞ ın münhasıran yetkili bulunduğu Ankara, Bartın, Çankırı, Zonguldak, Kastamonu, Kırıkkale ve Karabük illeri , TOROSLAR EDAŞ ın münhasıran yetkili bulunduğu Adana, İçel, Hatay, Osmaniye, Gaziantep ve Kilis illeri ve AYEDAŞ ın münhasıran yetkili bulunduğu İstanbul Anadolu Yakası ilgili coğrafi pazar olarak tanımlan mıştır. I.3.2. Elektrik Perakende Satış Faaliyetine İlişkin İlgili Pazar (65) Elektrik piyasasının serbestleşme sürecinde elektrik perakende satış faaliyeti, yapılan özelleştirmeler, son kullanıcıya tedarikçisini seçme hakkı tanınması ve özel sektörün katılımcı olarak piyasaya dahil olmasıyla rekabete açılmıştır. (66) Elektrik perakende satış piyasasında son kullanıcı olarak mesken, ticarethane, sanayi, tarımsal sulama ve aydınlatma müşterileri bulunmaktadır. Son kullanıcıların 2016 yılındaki tüketim oranlarına aşağıdaki grafikte yer verilmektedir. 18-27/461 -224 20/436 Grafik 11: Son Kullanıcı Gruplarına Göre 2016 Yılı Tüketim Dağılımı ( mWh) Kaynak: EPDK Aylık Elektrik Sektör Raporları (67) Türkiye de elektrik tüketimi bakımından en büyük müşteri grubu, %42 lik pay ile sanayi grubu dur. Sanayi grubunu %29 luk pay ile ticarethane takip etmektedir. Üçüncü sırada ise toplam tüketim içindeki payı %24 olan mesken grubu bulunmaktadır. Grafikten de anlaşılacağı üzere, aydınlatma ve tarımsal sulama tüketimleri perakende piyasasında marjinal bir paya sahip tir. Buna ek olar ak aydınlatma hizmeti tüm topluma sunulmakta, söz konusu hizmet kapsamında tüketilen elektriğin maliyeti Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (ETKB) ile belediyeler tarafından karşılanmaktadır. Dolayısıyla elektrik perakende piyasasına ilişkin yapılacak ana lizlerde aydınlatma v e tarımsal sulama tüketimleri dışarıda bırakılarak mesken, ticarethane ve sanayi gruplarına odaklanıl mıştır . (68) Türkiye elektrik perakende satış piyasasında ikili bir yapı bulunmaktadır. İkili yapının ilk kısmı EPDK tarafından belirlenen serbest tüketici limitinin altında tüketimi bulunan, diğer bir ifadeyle hiçbir şekilde ikili anlaşma yapma imkânı bulunmayan tüketicilerden oluşurken, piyasanın ikinci kısmı ise anılan serbest tüketici limitinin üzerinde tüketimi bulunan tüketicilerden ol uşmaktadır. (69) Piyasanın rekabete kapalı bölümü olarak nitelendirilebilecek ilk bölümde elektri k tedariki son kaynak tedariki kapsamında münhasıran GTŞ ler tarafından düzenlenen tarifeler üzerinden yapılmaktadır. P iyasanın rekabet e açık kısmında ise elektrik tedariki GTŞ ler veya BTŞ ler tarafından ikili anlaşmalarla veya düzenlenen tarifeler üzerinden yapılabilmektedir. Bahsi geçen yapıdan dolayı elektrik perakende satış piyasasının serbest tüketici limiti altında kalan tüketiciler ve bu limitin üzerinde kal an tüketiciler olarak analiz edilmesi gerekmektedir . I.3.2.1. Serbest Tüketici Limit inin Altında Kalan Tüketiciler Bakımından İlgili Pazar I.3.2.1.1. İlgili Ürün Pazarı (70) 6446 sayılı Kanun un Toptan ve Perakende Satış Faaliye tleri başlıklı 10. maddesinin dördüncü fıkrasında; ( ) Görevli tedarik şirketi, ilgili dağıtım bölgesinde bulunan serbest tüketici olmayan tüketicilere Kurul tarafından onaylanan perakende satış tarifeleri üzerinden elektrik enerjisi satışı yapar. hükmü yer almaktadır. Söz konusu 2% 24% 29% 3% 42%Aydınlatma Mesken Ticarethane Tarımsal Sunuma Sanayi 18-27/461 -224 21/436 hüküm çerçevesinde GTŞ lerin serbest tüketici limitinin altında kalan tüketicilere yapılacak elektrik tedariki üzerinde yasal bir tekel hakkı bulunduğu anlaşılmaktadır. (71) Bu nitelikteki tüketicilerin alternatif tedarik kaynaklarına ulaşma durumu olma dığından, serbest tüketici limitinin altında kalan tüketicilerle yapılan elektrik perakende satışı ayrı bir ilgili ürün pazarı olarak belirlenmiştir . Bu noktada söz konusu pazar kapsamında mesken, ticarethane ve sanayi bazında bir ayrım yapılmasının gerekip gerekmediği de incelenmelidir . (72) Mesken, ticarethane ve sanayi tüketicileri farklı tarifelere tabi durumdadırlar ve bu bağlamda farklı fiyatlar üzerinden elektrik tüketmektedirler. Ayrıca söz konusu tüketicilerin tüketim hacimleri de birbirinden farklılaşmaktadır. Bu farklılıklara dayanara k işbu pazar kapsamında mesken, ticarethane ve sanayi kırılımlarına gitmek serbest tüketici limitinin 25.000 kWh seviyesinde olduğu dönemlerde17 mantıklı olabilecekse de, limitin 5.000 kWh a ve daha da altında düştüğü 2013 -2017 dönemi ve sonrası için limit altı durumda bulunan tüketicilerin tüketimlerinin birbirinden farklılaştığını iddia etmek zordur. Ayrıca limit altı tüketicilerin yasal olarak sadece ilgili GTŞ den alım yapmak zorunda olması ilgili pazarı mesken, ticarethane ve sanayi şeklindeki alt grupl ara ayırmayı engellemektedir18. Sonuç olarak mevcut pazar yapısı dikkate alınarak serbest tüketici limitinin altında kalan tüketicilere yapılan elektrik perakende satışı ayrı bir ilgili ürün pazarı olarak tanımlanmıştır. I.3.2.1.2. İlgili Coğrafi Pazar (73) 6446 sayılı Kanun un 10. maddesinin dördüncü fıkrası dikkate alındığında serbest olmayan tüketicilerin ilgili dağıtım bölgesinde bulunan GTŞ den elektrik almak durumunda oldukları anlaşılmaktadır. İşbu dosya kapsamında incelenen şirketler olan ENERJİSA BAŞ KENT in, ENERJİSA TOROSLAR ın ve ENERJİSA İSTANBUL ANADOLU YAKASI nın GTŞ olarak faaliyet gösterdiği iller dikkate alınarak, serbest tüketici limitinin altında kalan tüketicilerle yapılan elektrik perakende satışı bakımından Ankara, Bartın, Çankırı, Zongu ldak, Kastamonu, Kırıkkale ve Karabük illeri , Adana, İçel, Hatay, Osmaniye, Gaziantep ve Kilis illeri ve İstanbul Anadolu Yakası ilgili coğrafi pazarlar olarak belirlenmiştir. I.3.2.2. Serbest Tüketici Limitinin Üstünde Kalan Tüketiciler Bakımından İlgili Pazar I.3.2.2.1. İlgili Ürün Pazarı (74) Mesken, ticarethane ve sanayi müşteri grupları tarife bazında kendi içinde alt gruplara ayrılmaktadır. Örneğin, mesken grubu normal meskenler ile şehit aileleri ve gaziler olmak üzere iki ayrı fiyatlandırmaya tabi tutulmaktadır. Şehit aileleri ve gaziler için oluşturulmuş olan tarife yüksek oranda sübvanse edildiğinden19 bu grubun piyasada faaliyet gösteren tedarikçiler açısından ticari olmadığı, bu sebeple de elektrik piyasası için yapılacak olan analizlerden çıkarılabileceği değerlendirilmektedir. 17 Söz konusu d önemlerde serbest tüketici limitinin altında kalan tüketicilerin tüketimleri ve yaklaşımları birbirinden farklılaşabilmektedir. 18 Serbest tüketici limitinin sıfıra indirilmesi sonucunda oluşacak piyasa yapısında limit altı tüketici kavramı olmayacağından b öyle bir pazar tanımına da gerek olmayabilecek, son kaynak tedarik tarifesine ve/veya sosyal tarifelere tabi olacak tüketiciler bakımından farklı pazar tanımları gündeme gelebilecektir. 19 Elektriğin kWh birim fiyatı normal mesken ve ticarethane tarifeleri nde 0,214074 TL, tek terimli alçak gerilim sanayi ile çift terimli orta gerilim sanayi tarifelerinde 0,205219 TL iken, şehit aileleri ve gaziler için oluşturulan tarifede 0,077000 TL dir. 18-27/461 -224 22/436 Sanayi Grubu (75) Sanayi grubu müşteriler sayaç sayısı olarak en küçük grup olmakla birlikte, Grafik 11 den de görülebileceği üzere tüketim baz alındığında e n büyük grubu oluşturmaktadırlar. Sanayi grubu müşterileri yüksek hacimli tüketime sahip olmaları nedeniyle elektrik hizmetini ciddi bir maliyet kalemi olarak görmektedir. Bu kapsamda sanayi müşterilerinin fiyat esneklerinin yüksek olduğu ve piyasadaki en iyi fiyatı aradıkları söylenebilir . Elektrik maliyetlerinin aşağıya çekilmesi ve en iyi fiyattan elektrik tedarik edilmesi açısından bazı büyük ölçekli sanayi müşterileri bünyelerinde bu konuya ilişkin özel birimler20 de oluşturulabilmektedir. Öte yandan, ç ok yüksek tüketimli müşteriler daha ucuz elektriğe ulaşmak ve olası kesintilerin önüne geçmek amacıyla kendi santrallerini kurabilmektedir. (76) Fiyat faktörünün dışında elektrik arzının sürekliliği sanayi müşterisi bakımından hayati bir önem taşımaktadır21. Bu çerçevede özellikle özel trafoya sahip müşteriler için özel trafonun ve diğer tesislerin bakımının önemli hale geldiği bilinmektedir. (77) Sanayi müşterilerinin bir diğer özelliği, elektrik enerjisi taleplerinin esnek olabilmesidir. Öyle ki, bir sanayi müşteri sinin üretimini gündüz (06.00 -17.00) , puant (17.00 -22.00) ve gece (22.00 -06.00) saatleri arasında kaydırabilme si mümkün olabilme ktedir22. (78) Sanayi grubu müşteriler , sahip oldukları yüksek bilinç seviyesi ve buna bağlı fiyat hassasiyeti ile esnekliğ ine rağmen ancak %73,14 oranında piyasadan elektrik almaktadır. Bu duruma birtakım sanayi müşterilerinin piyasadan elektrik almamayı tercih etmeleri ile sanayiyi teşvik etme amacıyla düşük belirlenmiş olan sanayi tarifesinin yol açtığı söylenebilir . (79) Aşağıdak i grafiklerde gündüz, puant, gece ve tek zamanlı tarifeler23 ile ilgili zamanlardaki PTF ve YEK maliyeti gösterilmektedir. 20 Teşebbüslerin sadece elektrik tedariki üzerine çalışan (elektrik fiyat ve yük analizi yapan, enerji verimliliği ile ilgilenen) bölümleri söz konusu özel birimlere örnek olarak verilebilecektir. 21 Günümüz dünyasında elektrik hizmeti tüm son kullanıcılar için olmazsa olmaz durumdadır. Ancak bir mesken veya ticarethane mü şterisi elektrik arzının tekrar başlamasıyla günlük rutinine hemen dönebilirken, sanayi müşterisi kullandığı makine -teçhizatı kesintinin ardından devreye sokmak için uzun sürelere ihtiyaç duyabilmektedir. Bu kapsamda elektrik kesintisinin etkisi kesintinin giderilmesinden sonra da devam edebilmektedir. 22 Diğer müşteri gruplarının tüketimlerini başka zaman aralıklarına kaydırma istekliliği ve olanağı çok daha sınırlıdır. Örneğin bir bakkalın hizmet verdiği saatleri gündüz ve puant saatlerden gece saatlerine çekme şansı yoktur. 23 Tarifeler nihai tarifeler olmayıp tarifenin içinde yer alan elektrik perakende satış bedelidir. 18-27/461 -224 23/436 Grafik 12: Ocak 2015 - Kasım 2017 Gündüz Saatlerinde PTF, Gündüz Sanayi Tarifeleri ve Marj24 (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Şeffaflık Platformu (80) Daha önce de ifade edildiği üzere, tavan fiyat olarak kabul edilebilecek tarife fiyatı ile piyasa oyuncularının maliyet göstergesi olarak düşünülebilecek olan PTF arasında kalan marj piyasa oyuncuların hareket alanını oluşturmaktadır. G rafikten görüleceği üzere, gündüz saatleri bakımından (06.00 -17.00) PTF ile tarife arasındaki marj bahar aylarında artış gösterirken Temmuz -Ağustos ve Aralık -Ocak dönemlerinde tedarikçilerin hareket edebileceği alan iyice daralmakta ve hatta bazı dönemlerd e tedarikçilerin gösterge maliyeti fiili tavan fiyatının da üstüne çıkmaktadır. Söz konusu marjın bahse konu dönem aralığında maksimum %3 8 ve minimum -%21 bandında düzensiz seyir izlediği ve özellikle Kasım 2016 dan itibaren önceki dönemlere göre çok daha dramatik düşüşler gösterdiği ve son dönemde de söz konusu marjın istikrarlı olarak dar seyrettiği görülmektedir. 24 Marj, tarife ile piyasada oluşan PTF arasında kalan kısmı göstermektedir. Tedarikçilerin kar etmeleri ve tüketicilere indirim sağlama ları bu marj dahilinde olmaktadır. 18-27/461 -224 24/436 Grafik 13: Ocak 2015 - Kasım 2017 Dönemi Puant Saatlerinde PTF, P uant Sanayi Tarifeleri ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (81) Grafikten de görüleceği üzere, puant saatlerinde (17.00 -22.00) tarife ile PTF arasındaki makas gündüz ve gece saatlerine göre daha geniş olup bahse k onu dönem aralığında minimum %32 maksimum %67 aralığında bir seyir izlemektedir. Ancak puant saatleri açısından oluşan marj, gece ve gündüz bakımından oluşan marj ile benzer bir eğilime sahiptir. Bu durumun temel sebebinin PTF nin gündüz, gece ve puant saatler için aynı mevsimselliği göstermesi olduğ u değerlendirilmektedir. Bu sebeple tedarikçilerin hareket alanları Temmuz -Ağustos ve Aralık -Ocak dönemlerinde daralmakta özellikle bahar aylarında da (Mart -Nisan -Mayıs) genişlemektedir. Grafik 14: Ocak 2015 - Kasım 2017 Dönemi Gece Saatlerinde PTF, Gece Sanayi Tarifeleri ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (82) Gündüz saatlerinde dönem dönem eksiye düşmekle birlikte tedarikçilerin genelde pozitif bir marja sahip olduğu anlaşılmaktadır. Puant saatler inde ise devamlı olarak pozitif marj olduğu görülmektedir. Ancak talebin en düşük olduğu gece saatleri bakımından (22.00 -06.00) tam tersi bir durum bulunmaktadır. Grafikte n görüleceği 18-27/461 -224 25/436 üzere, istisnai durumlar25 haricinde PTF sürekli olarak gece tarifesinin üzerinde seyretmekte ve marj bahar dönemleri dışında önemli oranda negatif seyretmektedir. Grafik 15: Ocak 2015 - Ekim 2017 Döneminde PTF, YEK Maliyeti ve Tek Zamanlı San ayi Tarifesi (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Şeffaflık Platformu (83) Tek zamanlı tarife ile PTF kıyaslamasında da gece, gündüz ve puant saatlere ilişkin yapılan kıyaslamada ortaya çıkan sonuçlarla benzerlik olduğu görülmektedir. Bu bağlamda Temmuz -Ağustos ile Aralık -Ocak dönemlerinde tarife ile oluşan PTF arasındaki marj daralırken hatta negatife dönüşürken , bahar aylarında söz konusu marj genişlemektedir. Ancak 2017 yılından itibaren bahar aylarında tarife fiyatı ile PTF arasında kalan ve genişleyen marj, artan YEK maliyeti neticesinde sıfırlanmakta hatta dönem dönem marjı eksiye düşmektedir. (84) Tarife ile PTF -YEK maliyeti arasındaki marja ek olarak sanayi müşterilerinin sahip olduğu yük eğrisi26 de önemli dir. Bu bağlamda Başkent, Toroslar ve İstanbul Anadolu Yakası elektrik bölgelerindeki sanayi müşterilerinin ortalama yük eğrisine aşağıda yer verilmektedir. Grafik 16: Başkent Elektrik Dağıtım Bölgesinde 2016 Yılında Sanayi Müşterilerinin Ortalama Yük Eğrisi (mWh) Kaynak: EPİAŞ 25 Bahsi geçen istisnai durum Mart -Nisan aylarında hidroelektrik santrallerden gelen arz artışından kaynaklanmaktadır. 26 Talep eğrisi olarak da adlandırılabilecek olan yük eğrisi, yükün zamana göre değişimi ni gösterir. 020406080100120140160180200220240260 Sanayi Tarife PTF Ağırlıklı Ortalama YEK Maliyeti YEK+PTF 0,005,0010,0015,0020,0025,0030,0035,0040,0045,0050,0055,0060,0065,0070,0075,00 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23Bin(MWh) Saatler 18-27/461 -224 26/436 Grafik 17 : Toroslar Elektrik Dağıtım Bölgesinde 2016 Yılında Sanayi Müşterilerinin Ortalama Yük Eğrisi (mWh) Kaynak: EPİAŞ Grafik 18: İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım Bölgesinde 2016 Yılında Sanayi Müşterilerinin Ortalama Yük Eğrisi (mWh) Kaynak: EPİAŞ (85) Grafikten de görüleceği üzere, her üç bölgedeki sanayi müşterilerinin ortalama tüketimleri gündüz saatlerinin içinde kalan 08.00 -16.00 aralığında yoğunlaşmaktadır. Bu durumun, tedarikçilerin sahip oldukları marj ile birlikte dikkate alındığında, portföyünde baz yük27 santral (kömür ve barajsız hidroelektrik)28 bulunmayan tedarikçilerin sanayi grubu müşterilerine teklif vermelerini zorlaştırdığı değer lendirilmektedir29. Öte yandan sanayi müşterilerinin üretimlerini gece saatlerine kaydırabilme esnekliğine sahip olması veya gün boyu üretime devam etmesi30, bu müşteri grubunu portföyünde baz yük santrali bulunan tedarikçiler için cazip kılmaktadır. 27 Mevsimsel olarak genelde sonbahar ayları, gün içinde de genellikle gün doğumu öncesi gibi zaman dilimlerinde oluşan düşük talep baz yük olarak adlandırılmaktadır (YÜCEL C. Y., (2012), Elektrik Üretiminde Hakim Durumun Tespiti, Rekabet Kurumu Uzmanlık Te zi, Rekabet Kurumu, Ankara). 28 Söz konusu santrallerin devreye girip çıkmaları zaman almaktadır. Bu sebeple söz konusu santraller üretimlerini durdurmamak için çok düşük fiyatlarda elektrik üretimi gerçekleştirebilmektedir. 29 Söz konusu maliyete tedarikç inin yapacağı satış, pazarlama, ön ve arka ofis uygulamalarının maliyetleri eklendiğinde sanayi müşterisine teklif verme maliyeti daha da artmaktadır. 30 Söz konusu durum özellikle Toroslar bölgesinde daha net gözlemlenmektedir. Öyle ki, Toroslar bölgesind eki sanayi tüketiminin en yüksek seviyesi ile en düşük seviyesindeki arasındaki marj oldukça düşük bulunmaktadır. 0,005,0010,0015,0020,0025,0030,0035,0040,0045,0050,0055,0060,0065,0070,0075,00 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23Bin(MWh) Saatler 0,003,006,009,0012,0015,0018,0021,00 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23Bin(MWh) Saatler 18-27/461 -224 27/436 (86) Bir te darikçinin bir müşteriye teklif sunmasında müşterinin kendisine ve bilgilerine erişmek kritik rol oynamaktadır. Öyle ki, bir tedarikçinin teklifini oluşturması için müşterinin tüketim alışkanlıklarını31 bilmesi, oluşturacağı teklifi müşteriye sunabilmesi içinse müşterinin adresi ve telefon numarası gibi bilgilere sahip olması gerekmektedir. (87) Daha önce de belirtildiği üzere, sanayi müşterileri kendileri için önemli bir girdi maliyeti oluşturan elektrik maliyetini asgari seviyeye indirmeye çalışmaktadır. Bu se beple sanayi müşterileri, tedarikçilerden daha iyi teklif alabilmek adına geçmiş tüketimlerini, tüketimlerin dağılımını düzenli olarak tutmakta ve bu verileri tedarikçilerle paylaşabilmektedirler. Buna ek olarak, sanayi grubu müşterileri piyasa araştırması yapıp tedarikçilerden teklif isteyerek ve farklı fiyat tekliflerini karşılaştırarak tedarikçilerin müşteriye erişme maliyetini azaltmaktadır. Öte yandan, sanayi müşterilerinin piyasayı bilmeleri, bilinçli olmaları ve birçok alternatif teklif alabilmeleri nedeniyle pazarlık güçlerinin yüksek olduğu söylenebilecektir . Bu kapsamda mevcut yapıda düşük sanayi tarifesi nin, yüksek piyasa maliyetleri nin ve sanayi müşterilerinin yüksek pazarlık gücü nün sanayi grubunun karlılığını bir tedarikçi için aşağıya çektiği değerlendirilmektedir. (88) Sanayi müşterilerinin tedarikçiler açısından sahip olduğu bir diğer özellik de dengeden sorumlu grup32 kavramına ilişkindir. Piyasa katılımcıları sahip oldukları tüketim portföyü ve tedarik taahhütlerini, sahip oldukları üretim ve yap ılan alımlarla denk tutmaya çalışmaktadırlar. Piyasa katılımcıları portföylerindeki eksikliği/fazlalığı ilk olarak GÖP te gidermeye çalışmaktadır. GÖP te portföyün denkleştirilememesi durumunda ilgili piyasa katılımcısı GİP te işlem yaparak portföyünü denk hale getirme şansına sahip olmaktadır. GİP te de denkleştirmenin gerçekleştirilememesi durumunda katılımcılar sahip oldukları talep ile üretim arasındaki dengesizliği DGP de cezalı bir şekilde alım/satım yaparak gidermektedirler. Örneğin, bir piyasa katıl ımcısı tüketiminden fazla üretime sahip olduğu durumda (pozitif dengesizlik) elinde fazla bulunan elektriği piyasa fiyatının altında satmak durumunda kalırken, tüketimin üretimden fazla olması durumunda üretim açığını piyasa fiyatının üstündeki bir fiyatta n temin etmek zorunda kalmaktadır. Anılan portföy dengesizliklerinin giderilmesi piyasa katılımcıları üzerinde ciddi bir mali yük oluşturabilmektedir. Dengeden sorumlu grup mekanizması piyasa katılımcılarına, GÖP e gelmeden önce dengesizliklerini azaltma ve ek bir gelir elde etme fırsatı sunmaktadır. (89) Piyasadaki bir kısım katılımcılar yüksek üretim ve düşük tüketim portföyüne (uzun pozisyon) , birtakım katılımcılar da düşük üretim ve yüksek tüketim portföyüne (kısa pozisyon) sahiptir. Bu çerçevede kısa ve uzun pozisyona sahip olan piyasa katılımcıları portföylerini, GÖP/GİP/DGP sürecinden önce dengeden sorumlu grup mekanizması kapsamında dengeleyebilmektedirler33. 31 Tüketim alışkanlığı, müşterinin hangi saat dilimlerinde ne kadar elektrik tükettiği, tüketimini başka zaman dilimlerine kaydırıp kaydıramay acağı, kaydırabilecekse ne kadar kaydırabileceği ve ödeme alışkanlıkları gibi hususları kapsamaktadır. 32 Dengeden sorumlu grup, DUY un 4. maddesinin (ö) fıkrasında; piyasa katılımcılarının piyasa işletmecisine bildirmek suretiyle oluşturdukları ve grup iç inden bir piyasa katılımcısının grup adına denge sorumluluğuna ilişkin yükümlülükleri üstlenen grup olarak tanımlanmıştır. 33 Üretimi 100 birim, tüketim portföyü 10 birim olan A piyasa katılımcısı ile üretimi 20 birim, tüketimi 60 birim olan B piyasa katıl ımcısı dikkate alındığında, A katılımcısı DGP de 90 birim pozitif dengesizliğe düşerken, B katılımcısı da 40 birim negatif dengesizliğe düşecektir. Ancak A ve B katılımcıları birbirlerinin dengeden sorumlu grubu olduklarında, B katılımcısının 40 birimlik ü retim açığı, A katılımcısının 90 birimlik üretim fazlasından kapatılacak ve A ile B den oluşan dengeden sorumlu grubun dengesizliği 50 birim pozitif dengesizlik olarak gerçekleşecektir. Bu kapsamda 80 birimlik etkinlik sağlanmış olacaktır. 18-27/461 -224 28/436 (90) Sanayi müşterileri, hacim olarak yüksek tüketime sahip olmaları nedeniyle dengeden sorumlu grup mekanizmasının içinde yer alan tedarikçiler için önemlidir. Portföyünde sanayi grubu müşterisi bulunduran bir tedarikçi pozitif dengesizliği olan piyasa katılımcılarının dengeden sorumlu grubu olarak ilgili tedarikç inin pozitif dengesizliğini azaltması34 nedeniyle portföyünde sanayi müşteri bulunan tedarikçi, pozitif dengesizliği bulunan tedarikçiden ödeme alarak ek bir gelir elde edebilmektedir. (91) Genel olarak sanayi müşterileri tüketimlerini gün içinde kaydırabilme, tedarikçilere ek gelir yaratma imkânı sağlama ve satış ve pazarlama faaliyetleri bakımınd an kolay erişilme gibi nedenlerle tedarikçi açısından cazip olmakla birlikte, bu grupta yer alan müşterilerin pazarlık güçlerinin yüksek olması ve düşük sanayi tarife sinin varlığı bu segmentin kârlılığını azaltmaktadır. (92) Sanayi müşterilerinin özellikleri yukarıda belirtildiği gibi olmakla birlikte bağlanılan gerilim seviyesi sanayi müşterileri ve tedarikçiler için önemlidir. Bu durumun temel sebebi iletim seviyesinden ( yüksek gerilimden) sisteme bağlı olan müşterilerin, nihai tarifede orta ve alçak gerilim için öngörülen dağıtım ve reaktif enerji bedeli gibi kalemlere tabi olmamasıdır. Öte yandan alçak ve orta gerilimden (dağıtım şebekesi) sisteme bağlanan sanayi müşteri leri ise bahsi geçen maliyetlere tabi durumdadır. Bu sebeple iletim seviyesinden sisteme bağlı olan sanayi müşterileri dağıtım seviyesinden sisteme bağlı bulunan sanayi müşterilerine göre tedarikçiler için daha cazip hale gelmektedir. (93) Ayrıca iletim seviye sinden sisteme bağlanan sanayi müşterilerin tüketimleri dağıtım seviyesinden bağlı bulunan sanayi müşterilerinin tüketimlerine kıyasla çok daha yüksektir. Diğer bir ifadeyle iletimden bağlı sanayi müşterileri, dağıtımdan bağlı sanayi müşterilerinden tüketi m bazında ciddi oranda farklılaşmaktadır. Söz konusu durum aşağıdaki grafikten de görülebilecektir. Grafik 19: Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde Başkent Elektrik Dağıtım Bölgesinde İletim ve Dağıtım Seviyesinden Sisteme Bağlı Olan Sanayi Tüketicilerin Tüket im Karşılaştırması (kWh) ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: BAŞKENT EDAŞ Grafik 20: Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde Toroslar Elektrik Dağıtım Bölgesinde İletim ve Dağıtım Seviyesinden Sisteme Bağlı Olan Sanayi Tüketici lerin Tüketim Karşılaştırması (k Wh) ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: TOROSLAR EDAŞ 34 Diğer bir ifa deyle pozitif dengesizliğe sahip olan tedarikçinin fazla üretiminin en azından bir kısmını GÖP te oluşan PTF nin altında satmasını önlediği için. 18-27/461 -224 29/436 Grafik 21 : Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım Bölgesinde İletim ve Dağıtım Seviyesinden Sisteme Bağlı Olan Sanayi Tüketiciler in Tüketim Karşılaştırması (k Wh) ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: AYEDAŞ (94) Grafiklerden de görüleceği üzere, iletim seviyesinden sisteme bağlı olan sanayi müşterilerinin tüketimi dağıtım seviyesinden sisteme bağlı olan sanayi müşterilerinin tüketimlerinden çok daha fazladır. Diğer taraftan iletim ve dağıt ım seviyesinden bağlı olan sayaç sayısı da yapılacak değerlendirme açısından önemlidir. Grafik 22: Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde Başkent Elektrik Dağıtım Bölgesinde İletim ve Dağıtım Seviyesinden Sisteme Bağlı Olan Sanayi Tüketicilerinin Sayaç Sayıların ın Karşılaştırması ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: BAŞKENT EDAŞ Grafik 23 : Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde Toroslar Elektrik Dağıtım Bölgesinde İletim ve Dağıtım Seviyesinden Sisteme Bağlı Olan Sanayi Tüketicilerinin Sayaç Sayılarının Karşılaştırması ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: TOROSLAR EDAŞ Grafik 24 : Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım Bölgesinde İletim ve Dağıtım Seviyesinden Sisteme Bağlı Olan Sanayi Tüketicilerinin Sayaç Sayılarının Karşılaştırması ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: AYEDAŞ (95) Kasım 2017 itibarıyla Başkent, Toroslar ve İstanbul Anadolu Yakası elektrik dağıtım bölgelerinde sisteme iletimden bağlı sayaç sayısı sırasıyla 57, 47 ve 10 dur. Dağıtımdan bağlı müşterisi sayısı sırasıyla 3.355, 4.804 v e 2.514 tür. İletimden bağlı sayaçların tüketimi söz konusu bölgelerdeki toplam sanayi tüketiminin sırasıyla %50, %90 ve %60 ını oluşturmaktadır. Sanayi grubu sayaçları bakımından Başkent, Toroslar ve İstanbul Anadolu Yakası elektrik dağıtım bölgelerinde % 1 lik payı temsil eden iletim müşterilerinin, adı geçen bölgelerdeki sanayi tüketiminin yarısından fazlasını gerçekleştiriyor olması, iletim müşterilerinin tüketimlerinin ne kadar büyük olduğunu ortaya koymaktadır. (96) İletim ve dağıtım seviyesinden bağlı bul unan teşebbüsler arasındaki ciddi tüketim farkı ve iletim müşterilerinin dağıtım müşterilerinin katlanmak durumunda olduğu birtakım maliyetlere katlanmıyor olması nedeniyle sanayi müşterilerine yapılan ele ktrik perakende satış hizmeti bakımından ilgili paz ar iletimden bağlı sanayi müşterilerine 18-27/461 -224 30/436 yapılan elektrik perakende satış hizmeti ve dağıtımdan bağlı sanayi müşterilerine yapılan elektrik perakende satış hizmeti olmak üzere ikiye ayrıl mıştır . Mesken Grubu (97) Mesken grubu müşteriler sayaç sayısı bazında en büyük, tüketim bazında ise en küçük grubu oluşturmaktadır . Sayaç sayısının fazlalığı nedeniyle mesken segmentinin elektrik perakende piyasasının kitlesel tarafını oluşturduğu dile getirilmektedir. Öte yandan mesken müşterileri serbest tüketici hakkını elde etmesine rağmen bu hakkı en az kullanan müşteri grubu niteliğindedir . Söz konusu durum aşağıdaki grafikten de görülebilecektir. Grafik 25: Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde Başkent Elektrik Dağıtım Bölgesindeki Mesken Grubu Müşterilerin Dağılımı (Sayaç Bazlı) ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: BAŞKENT EDAŞ Grafik 26: Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde Toroslar Elektrik Dağıtım Bölgesindeki Mesken Grubu Müşterilerin Dağılımı (Sayaç Bazlı) ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: TOROSLAR EDAŞ Grafik 27 Ocak 2014 - Ekim 2017 Döneminde İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım Bölgesindeki Mesken Grubu Müşterilerin Dağılımı (Sayaç Bazlı) ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: AYEDAŞ (98) Grafik lerden de anlaşılacağı üzere, Ekim 2017 itibariyle her üç bölgede de yıllık tüketimi serbest tüketici limitini geçen mesken müşterilerinin yaklaşık %40 ı söz konusu hakkını kullanmamakta ve düzenlenen tarifeler üzerinden elektrik tedarik etmektedir. (99) Ekim 2017 y ılı itibarıyla 2.400 kWh olan serbest tüketici limiti35 nedeniyle Başkent, Toroslar ve İstanbul Anadolu Yakası bölgelerinde bu segmentte yer alan 7.792.027 müşterinin 5.868.810 u kendi tedarikçisini seçme hakkına sahip değildir. Öte yandan kendi tedarikçisi ni seçme hakkını haiz olan 2.103.217 müşterinin 1.209.602 si söz konusu hakkı kullanmamakta, geri kalan 893.615 müşterinin ( ..) ise yerleşik şirket ile ikili anlaşma yaparak elektrik tedarik etmektedir. Aşağıdaki grafikte ülke genelindeki mesken müşterile rinin dağılımı gösterilmektedir. 35 Söz konusu limit 2018 yılı için 2.000 kWh a düşürülmüştür. 18-27/461 -224 31/436 Grafik 28: Mesken Müşterilerinin Ekim 2017 İtibarıyla Sayaç Sayısı Bazında Dağılımı Kaynak:EPİAŞ (100) Görüldüğü üzere, ülke genelinde mesken grubu müşteriler açısından GTŞ lerin hâkimiyeti söz konusudur. Söz konusu durumun, mesken müşterilerinin serbest piyasa ve serbest piyasanın getireceği olası faydalar hakkında yeterli bilgiye sahip olmamasından ve fiyat hassasiyeti düşük olan müşterilerin piyasada verilmekte olan indirim oranlarını düşük bulmalarından ileri geldiği değerlendirilmektedir36. Bu bağlamda müşterilerin tüketim hacimleri ile ikili anlaşma yapma ve yerleşik şirket dışındaki tedarikçiden elektrik alma eylemi arasında bir ilişki olduğu söylenebilir . Bahsi geçen ilişki aşağıda yer alan grafikte de görülebilecektir. Grafik 29: Tedarikçi Türüne Göre Mesken Müşterilerinin 2016 Yılı Sayaç Başı Tüketimleri37 ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: BAŞKENT EDAŞ, TOROSLAR EDAŞ ve AYEDAŞ (101) Mesken müşterilerinin fiyat hassasiyetlerinin düşük, bilinilirlik açısından marka imajına verdikleri önemin görece yüksek ve yan hizmet/ürünlere atfedilen önemin yüksek olduğu belirtilmelidir . Bu bağlamda fiyat hassasiyeti düşük olan mesken grubu müşterilere elektrik hizmetinin yanında doğal gaz ve telekomünikasyon gibi diğer altyapı hizmetlerinin sunulması gündeme gelebilecek, bu şekilde mesken müşterilerinin tedarikçi değiştirmesi kolaylaşabilecektir38. Bu çerçevede BTŞ lerin portföyünde bulunan mes ken müşterilerinin ne kadarının doğal gaz veya telekomünikasyon hizmeti veren oyunculardan elektrik aldığını göstermek yararlı olacaktır. 36 Düşük bilinç seviyesi ve fiyat hassasiyeti nedeniyle mesken müşterilerinin pazarlık gücünün de yok denecek kadar az olduğu değerlendirilmektedir. 37 Hesaplama ilgili tedarikçilerin 2016 yılında tedarik ettikleri elektrik miktarının 2016 Aralık döneminde portföyde bulunan sayaç sayısına bölünmesiyle yapılmıştır. 38 EREK H. (2016), Elektrik, Doğalgaz ve İnternet Hizmetlerinin Birlikte Sunulması Sürecinde Yakınsama, Potansiyel Rekabet ve Rekabet Hukukunun Rolü , Rekabet Uzmanlık Tezi 2016 yılı ST limiti: 3600 KWh 18-27/461 -224 32/436 Grafik 30: Doğal Gaz ve Telekomünikasyon Şirketlerinin BTŞ ler İçindeki Yeri39 Kaynak: EPİAŞ (102) Grafikte görüldüğü üzere, doğal gaz ve telekomünikasyon şirketlerinin payı mevcut durumda sınırlı olsa da, ilerleyen dönemde doğal gaz piyasasının serbestleşmesi, serbest tüketici limitinin sıfırlanması ve gerekli yasal altyapının oluşturulmasına bağlı olarak hem doğal gaz hem de telekomünikasyon şirketlerinin ciddi potansiyele sahip olduğu düşünülmektedir. (103) Mesken müşterileri, zamandan bağımsız olarak istikrarlı bir tüketime sahiptirler40. Meskenlerin istikrarlı bir tüketime sahip olması, mesken müşterileri nin tüketimini zamanlar arasında kaydıramadığını göstermektedir. Bu bağlamda mesken müşterileri esnekliğe sahip değildir. Ayrıca meskenler fatura ve tahsilat hususunda en güvenli müşteri grubunu oluşturmaktadırlar. (104) Mesken müşterilerinin bir diğer özelliğ i de daha önce konu edilen iki müşteri grubundan farklı olarak Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) kapsamında korumaya sahip olmalar ıdır. Bu bağlamda ilgili mesken müşterisi tedarikçiden aldığı faydayı iade etmesi durumunda mevcut olan ikili anlaşm asını başka hiçbir yükümlülük altında kalmadan bitirebilmektedir. Öte yandan ticarethane ve sanayi müşterileri böyle bir korumaya sahip değildirler ve yaptıkları ikili anlaşmaya aykırı hareket ettiklerinde veya ikili anlaşmayı zamanından önce sonlandırdıkl arında ek cezai şartı veya cayma bedeli ni ödemek durumunda kalmaktadırlar. Bu bağlamda mesken müşterilerinin tedarikçi geçişi hukuki olarak sanayi ve ticarethane müşterilerine göre daha kolay olmakta ve tedarikçiye verdikleri taahhüt süresinden önce tedari kçi değişikliğine gitmeleri durumunda katlandıkları cezai bedel daha düşük olmaktadır. B unun yanında mesken müşterilerinin istikrarlı bir tüketim eğilimine sahip olması ve kayda değer bir tüketim hacmi taşımaları nedeniyle bir tedarikçi için risk dağıtma ve portföy çeşitlendirme işlevi de gör düğü belirtilmelidir. (105) Mesken grubu müşterilerinin tabi olduğu tarife ile PTF ve YEK maliyetlerine yer vermek yararlı olacaktır. Söz konusu hususlara aşağıdaki grafiklerde ye r verilmektedir. 39 Söz konusu grafik doğal gaz dağıtımı ve perakende satışında yerleşik konumda bulunan teşebbüslerin elektrik satışlarını kapsamakta, hem doğal gaz hem de elektrik piyasasında yerleşik konumda bulunan oyuncuların satışlarını kapsamamaktadır. 40 Sıcak yaz dönemi ile soğuk kış dönem i bu durumun istisnasıdır. 18-27/461 -224 33/436 Grafik 31: Ocak 2015 - Kasım 2017 Dönemi Gündüz Saatlerinde PTF, Gündüz Mes ken Tarifesi ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (106) Gündüz saatlerinde tedarikçiler için genelde pozitif bir hareket alanı olduğu ama diğer iki müşteri grubunda da gözlendiği üzere Temmuz -Ağustos ve Aralık -Ocak dönemlerinde söz konusu hareket alanının ciddi anlamda daraldığı, yine son dönemlerde bu marj daralmasının daha ciddi şekilde yaşandığı görülmektedir. Grafik 32: Ocak 2015 - Kasım 2017 Dönemi Puan t Saatlerinde PTF, Puant Mesken Tarifesi ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (107) Grafikten görüldüğü üzere bir tedarikçi için en yüksek hareket alanı puant saatlerinde mevcuttur. Ancak PTF nin seyri nedeniyle söz konusu marj diğer dönemlerde ve müşteri gruplarında olduğu gibi Temmuz -Ağustos ve Aralık -Ocak dönemlerinde aşınmaktadır. 18-27/461 -224 34/436 Grafik 33: Ocak 2015 - Kasım 2017 Dönemi Gece Saatlerinde PTF, Gece Mesken Tarifesi ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (108) Mesken müşterileri için belirlenmiş gece tarifesi bahar ayları hariç PTF nin altında seyretmektedir. Bu sebeple gece saatleri açısından mesken grubunda da genellikle eksi bir marj bulunmaktadır. Grafik 34: Ocak 2015 - Kasım 2017 Dönemi PTF, YEK Maliyeti ve Tek Zaman lı Mesken Tarifesi (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Şeffaflık Platformu (109) Tedarikçilerin mesken müşterileri grubundaki hareket alanı sabit kalan tarifeyle yükselen PTF ve YEK maliyetlerine bağlı olarak giderek daralmıştır. Söz konusu daralmanın 2017 yılında daha dramatikleştiği görülmektedir. Ortalama bir mesken müşterisinin ger çekleştirdiği tüketimin günün hangi saatlerine yoğunlaştığı tedarikçi açısından önemlidir. Bu bağlamda mesken müşterilerinin ortalama yük eğrisine yer vermek faydalı olacaktır. 18-27/461 -224 35/436 Grafik 35: Başkent, Toroslar ve İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım Bölgeler inde 2016 Yılında Mesken Müşterilerinin Ortalama Yük Eğrisi (mWh) ( ..TİCARİ SIR ..) Kaynak: EPİAŞ (110) Grafikten de görüleceği üzere, mesken müşteri lerin ortalama tüketimleri 17:00 21:00 saatlerinde yoğunlaşmaktadır. Dolayısıyla mesken müşterilerinin en çok tüketim yaptığı zaman dilimi tedarikçilerin en fazla marja sahip oldukları puant saatlerdir. Bu bağlamda mesken müşterileri tedarikçiler için te orik olarak cazip bir segmenttir. Ancak bu koşullara rağmen mesken grubu oransal olarak en az ikili anlaşma yapan müşteri grubu niteliğindedir . Daha önce de ifade edildiği üzere, mesken müşterilerinin bilinç seviyesinin ve fiyat hassasiyetinin düşük olması nın41 bu duruma yol açan faktörler olduğu söylenebilir . (111) Öte yandan perakende elektrik piyasasındaki ortalama brüt kar oranlarının %5 -6 olduğu dikkate alındığında , müşteriler tarafından istenen indirim oranlarının tedarikçiler tarafından verilmesi oldukça zor olmakta, bu sebeple de bağımsız tedarikçiler mesken segmentine teklif vermekten imtina edebilmektedir. (112) Bunun yanında, mesken müşterilerine elektrik tedariki y apmak isteyen bir tedarikçinin küçük ticarethane müşterilerinde olduğu gibi ilk olarak müşteriyi serbest piyasa hakkında bilinçlendirmesi gerekmektedir. Mesken müşterilerinin ticarethane müşterilerine göre fiyat hassasiyetinin ve bilinç seviyesinin daha dü şük olduğu da göz önünde bulundurulduğunda, bir tedarikçinin mesken müşterisini bilinçlendirmek ve ikna edebilmek için ticarethane segmentinde olduğundan daha fazla çaba sarf etmesi ve maliyete katlanması gerekecektir. (113) Hacimsel olarak büyük bir segment ola n mesken müşterilerine erişmek için bir tedarikçi ciddi bir bayi ağı ve saha ekibi kurmaya, marka imajına yatırım yapmaya ihtiyaç duymaktadır. Buna ek olarak, mesken müşterisini ikna etmek üzere yan hizmetler sunulması için de ilgili tedarikçi belli maliye tleri yüklenmek duru munda kalmaktadır. Bu bağlamda tedarikçinin oluşacak pazarlama ve satış maliyetini yönetebilmesi için belli bir ölçeği yakalaması gerekmektedir. Öte yandan, mesken müşterisini ikna etmenin zorluğu42, ilgili tedarikçi sayesinde bilinçlene n müşterinin başka tedarikçi ile anlaşabilmesi ve TKHK nın mesken müşterilerine sağladığı korumalar ve farklı bir tedarikçiye geçiş durumunda görece daha az bir maliyetle karşılaşması, bir tedarikçinin gerekli olan ölçeğe ulaşmasını engelleyebilecek hususl ardır. (114) Mesken müşteri leri için katlanılan satış ve pazarlama maliyetinin yanında tedarikçinin müşterilere erişmesi meşakkatli olabilmektedir. Serbest tüketici limi tinin 2.400 kWh a çekilmesiyle neredeyse tüm ticarethane müşterilerinin kendi tedarikçisini seçme hakkına sahip olması, ticarethane müşterilerini tedarikçiler açısından çok daha görünür kılmaktadır. Zira bağımsız bir tedarik şirketinin yeni limit doğrultusunda rassal olarak serbest tüketici olmayan bir ticarethaneye denk gelme olasılığı, mesken tüketicisine göre daha azalmıştır. Böylelikle tedarikçilerin ticarethane müşterisi ile temas kurması 41 Düşük fiyat hassasiyeti, bir tüketiciyi tedarikçisini değiştirmeye ikna etmek için çok daha yüksek indirim oranları sunulmasını gerektirmektedir. 42 Düşük fiyat hassasiyeti (düşük hassasiyet nedeniyle yüksek indirim/tasarruf be klentisi), serbest piyasaya ilişkin bilinç seviyesinin düşüklüğü, marka imajına önem verilmesi ve birtakım yan hizmetlerin verilme beklentisi nedenlerinden kaynaklanmaktadır. 18-27/461 -224 36/436 az maliyetli olmaktadır43. Ancak meskenlerin önemli bir kısmının halen 2.400 kWh lık serbest tüketici limitinin altında olması nedeniyle kendi tedarikçisini seçebilecek durumda olan bir müşterinin ilgili tedarikçiler tarafından bulunması ve iletişime geçilmesi ciddi işlem maliyeti içermektedir. Öte yandan özellikle mesken ve ardından küçük ticarethane müşterileri bağlamında GTŞ nin sahip olduğu bayi ve müşter i hizmetleri noktası benzeri hizmet noktalarının , serbest tüketici hakkını kazanmış tüketicilere ulaşarak abone kazanmaya sağladığı katkısının oldukça büyük olduğu belirtilmelidir . Zira söz konusu müşteriler geleneksel kanalları kullanarak fatura ödeme başta olmak üzere, elektrik enerjisi hizmetine ilişkin işlemleri için müşteri hizmetleri noktalarını en sık ziyaret eden kesim olduğundan, GTŞ bu müşteri gruplarına pasif satış niteliğine uyabilecek, yerinde satış ve pazarlama hizmeti sunabilmekte ve dolayı sıyla abone edinme maliyetini azaltabilme olanağına kavuşabilmektedir. (115) Genel olarak bakıldığında, bir tedarikçi için mesken segmenti, sahip olunan hareket alanı, portföy çeşitlendirme etkisi ve karşı tarafın pazarlık gücü olmaması nedeniyle teorik olarak kârlı bir alandır. Ancak mesken tarafının yönetilmesi gereken satış, pazarlama, imaj yaratma ve ek fayda sunma maliyetleri, ölçeğe erişme ihtiyacı44, TKHK nın sağlamış olduğu koruma ve müşterilere erişmenin zorluğu göz önünde bulundurulduğunda mesken müşter ilerinin elde edilme maliyetinin yüksekliğinden bahsedilebilecektir . Ticarethane Grubu (116) Ticarethane grubu hem sayaç hem de tüketim miktarı bakımından en büyük ikinci müşteri grubudur. Bunun yanı sıra ticarethane müşterileri serbest tüketici hakkını kullanarak GTŞ ler dışındaki şirketlerle en çok ikili anlaşma yapan gruptur45. (117) Sanayi ve mesken müşteri gruplarının bilinç seviyesinin iki uçta olduğu düşünüldüğünde ticarethane müşterileri bu iki ucun arasında konumlandırılabilecektir. (118) Ticarethane grubu müşterileri sanayi ve mesken grubu müşterilerine kıyasla daha az homojenlik göstermektedir. Bu durumun temel sebebi hem küçük esnaf olarak nitelendirilebilecek kasap, bakkal ve berber gibi müşterilerin hem de otel ve hastane gibi müşterilerin ticarethane o larak tanımlanmasıdır. (119) Küçük ölçekli ticarethane müşterilerinin mesken müşterileriyle benzerlik gösterebileceği düşünülse de, iki temel husus, mesken ve ticarethane müşterilerini ayrıştırmaktadır. İlk husus bilinç seviyeleri arasındaki farklılıktır. Ne kad ar küçük ölçekli olursa olsun, ticarethaneler ticari bir faaliyette bulunmakta, bu bağlamda elektriğe dayalı maliyetlerini mümkün mertebede en aza indirmeye çalışmakta, elektriği bir girdi olarak algılamaktadır. Mesken müşterileri içinse daha önce de ifade edildiği üzere böyle bir yak laşım söz konusu değildir. İkinci husus ise, tedarikçilerle müşteriler arasındaki sözleşme ilişkisini temelden etkiyecek bir etmendir. Mesken başlığında da 43 Hangi müşterinin kendi tedarikçisini seçme hakkına sahip olup olmadığı, tüketi mi, sayaç numarası, telefon ve adres bilgileri mevcut düzende herhangi bir birim tarafından yayımlanmamaktadır. Bu bağlamda bir bağımsız tedarikçinin söz konusu verileri kendisinin sahadan toplaması ve düzenlemesi gerekmektedir. Diğer bir ifade ile belli b ir masrafa katlanması söz konusudur. Ancak düzenlenen tarife üzerinden elektrik alan müşterileri bölgesel olarak görüntüleyebilen GTŞ ler anılan verilere erişebilmektedir. 44 Mesken müşterileri küçük ölçekli bir tüketime sahiptir. Bu sebeple bir tedarikçi tarafından bu segmentte girmek için yapılacak pazarlama ve satış çalışmalarının müşteri başına düşen maliyetinin makul seviyelere çekilebilmesi için ilgili tedarikçinin yüzlerce hatta binlerce mesken müşterisini portföye katması, diğer bir ifadeyle ölçeği yakalaması gerekmektedir. Bu durum mesken segmentine yapılacak girişler açısından ciddi bir giriş engeli oluşturmaktadır. 45 Sektör Araştırması, 2015. 18-27/461 -224 37/436 vurgulandığı üzere, mesken müşterileri TKHK nın koruması altında bulunm akta, bu bağlamda sözleşmesini sona erdirmek istediğinde daha az maliyetle karşılaşmaktadır. Ancak ticarethane müşterileri ölçekleri küçük olsa dahi böyle bir korumadan yararlanamamakta, bu nedenle tedarikçiyle yapmış olduğu sözleşmeyi erkenden bitirmek is temesi durumunda daha yüksek bir geçiş maliyeti ile yüzleşebilmektedir. (120) Ticarethane müşterileri açısından değinilmesi gereken diğer bir husus, tedarikçilerin bu segmentte sahip oldukları marjdır. Aşağıdaki grafiklerde ticarethane müşterileri bakımından gü ndüz, puant, gece ve tek zamanlı tarifeler ile ilgili zamanlardaki PTF ve YEK maliyeti gösterilmektedir. Grafik 36 : Ocak 2015 - Kasım 2017 Gündüz Saatlerinde PTF, Gündüz Ticarethane Tarifesi ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (121) Grafik incelendiğinde, tarife ile PTF arasındaki marjın daha önce de ifade edildiği üzere, Temmuz -Ağustos ve Aralık -Ocak dönemlerinde daraldığı bahar dönemlerinde ise genişlediği görülmektedir. Marjın son dönemde önceki dönemlere nazaran yine daha daraldığı ve ha tta negatif seyre dönüştüğü görülmektedir. Söz konusu marjın bahse ko nu dönem aralığında %40 ile -%13 bandında düzensiz seyir izlediği ve özellikle 2016 Kasım dan itibaren önceki dönemlere göre çok daha dramatik düşüşler gösterdiği ve 2017 yılının ilk on a yında marjın önceki yıllardaki aynı döneme kıyasla daha ciddi daraldığı dile getirilmelidir. Sanayi tarifesine göre ticarethane tarifesinin daha yüksek belirlenmesi sebebiyle bu müşteri grubu kapsamında tedarikçilerin hareket edebilecekleri daha geniş bir marj bulunmaktadır. 18-27/461 -224 38/436 Grafik 37 : Ocak 2015 - Kasım 2017 Puant Saatlerinde PTF, Puant Ticarethane Tarifesi ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (122) Puant saatler için tarife, sanayi grubunda olduğu gibi gündüz ve gece saatlerine göre daha yükse k belirlenmiş durumdadır. Bu nedenle puant saatler bakımından PTF ile tarife arasında ciddi bir marj olduğu, marjın % 36 ile %68,5 bandında dolaştığı görülmektedir. Grafik 38: Ocak 2015 - Kasım 2017 Gece Saatlerinde PTF, Gece Ticarethane Tarifesi ve Marj (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Raporlama Platformu (123) Ticarethane tarifesinde gece saatleri için belirlenen fiyat genel olarak PTF nin altında kalmakta, bu anlamda gece saatleri bakımından tedarikçiler negatif bir marja sahip olmaktadır. Söz konusu marjın bahse konu dönem aralığında maksimum % 28 ve minimum -%82 bandında düzensiz seyir izlediği görülmektedir. 18-27/461 -224 39/436 Grafik 39: Ocak 2015 - Ekim 2017 PTF, YEK Maliyeti ve Tek Zamanlı Ticarethane Tarifesi (TL/mWh) Kaynak: EPİAŞ Şeffaflık Platformu (124) Grafiklerde yer alan tarife, PTF ve YEK maliyetleri dikkate alındığında sanayi grubuna kıyasla ticarethane segmentinde tedarikçiler için daha fazla ha reket alanı olduğu görülmekte ve bu müşteri grubunu BTŞ ler açısından daha cazip kılmaktadır . Dolayısıyla b u durumun, ticarethane segmentinin BTŞ ile en fazla sözleşme yapan segment olmasını açıkladığı değerlendirilmektedir. Ancak PTF ve YEK maliyetinde meydana gelen artışlar ve tarifenin zam görmemesi nedeniyle son dönemde tedarikçilerin inisiyatif alarak yarışacakları marj ciddi anlamda daralmıştır. Özellikle, tedarikçilerin teklif verirken hesaba kattığı Mart -Mayıs dönemindeki ucuz elektrik ve geniş ma rj aynı dönemde artan YEK maliyetine bağlı olarak neredeyse ortadan kalmaktadır46. (125) Ticarethanelere ilişkin bir diğer husus da ticarethanelerin sahip oldukları yük eğrisi ve bu yükün yerini değiştirme kapasitesidir. Aşağıdaki grafikte Başkent, Toroslar ve İstanbul Anadolu Yakası elektrik dağıtım bölgelerindeki ticarethane yük bilgisi gösterilmektedir. 46 Elektriğin Mart -Mayıs döneminde ucuz olmasının temel sebebi eriyen kar suları çerçevesinde hidroelektri k santrallerin üretimlerini ciddi ölçüde artırmaları ve aynı dönemde tüketimde mevsime bağlı olarak ciddi artışların yaşanmamasıdır. Öte yandan YEK maliyetini oluşturan üretim karmasına bakıldığında 2017 Mart -Mayıs döneminde hidroelektrik santrallerin topl am içindeki payı %66 olarak karşımıza çıkmaktadır. Diğer bir ifadeyle PTF, Mart -Mayıs döneminde hidroelektrik santrallerin artan üretimi çerçevesinde düşerken, aynı dönemde YEK kapsamında yer alan hidroelektrik santrallerin de üretiminin artması YEK in, do laysıyla da tedarikçilerin maliyetlerinin artmasına neden olmaktadır. 18-27/461 -224 40/436 Grafik 40: Başkent, Toroslar ve İstanbul Anadolu Yakası Elektrik Dağıtım Bölgesinde 2016 Yılında Ticarethane Müşterilerinin Yük Eğrisi (mWh) Kaynak: EPİAŞ (126) Ticarethanelerin yükünün gündüz tarifesinde yer alan 10.00 -16.00 saatlerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Bu kapsamda ilgili zamandaki tarife -PTF marjının büyüklük olarak en iyi ikinci marj olduğu dikkate alındığında, bunun tedarikçilerin tica rethane grubuna teklif verme isteğini artırdığı değerlendirilmektedir. Öte yandan ticarethanelerin yürüttükleri faaliyetler nedeniyle 10.00 -16.00 saatleri arasındaki yoğun tüketimlerini başka bir zaman dilimine kaydırma imkanlarının bulunmadığı, diğer bir ifadeyle talebin esnek olmadığı ifade edilmelidir. Bu çerçevede ticarethanelerin hem yükün dağılımı hem de yükün kaydırılması yeteneği bakımından sanayi grubu müşterilerinden ayrıştığı değerlendirilmektedir. (127) Genel anlamda bakıldığında ticarethane grubunda yer alan müşteriler en aktif şekilde yerleşik şirketler dışında kalan tedarikçilere geçiş yapan müşterilerdir. Ticarethane grubu, müşterilere erişimin görece kolay olduğu ve sayaç sayısı bakımından riskin dağılmasına yardımcı olan47 bir segmenttir, bu bağla mda ticarethane grubu bir tedarikçinin pazara giriş yapması için kritik durumdadır. (128) Anılan farklılıkların yanı sıra, ticarethane grubunda yer alan müşterilerin mesken ve sanayi grubu müşterileriyle benzerlikleri de bulunmaktadır. Sanayi grubu ile olan benzerliklere bakıldığında, görece yüksek tüketime sahip olan ticarethaneler, sanayi müşterilerinde olduğu gibi ilgili tedarikçi tarafından dengeden sorumlu grup mekanizmasında kullanılabilmekte ve bu yolla ilgili tedarikçi ek bir gelir elde edebilmektedir. B una ek olarak, yüksek tüketime sahip ticarethanelerin, daha yüksek fiyat hassasiyetine ve alternatif tedarik kaynaklarına kolay erişime sahip olmaları 47 Tedarikçiler tahsilat riskini dağıtmak ve dengelemek adına portföylerinde bulunan her büyük ölçekli müşteriye karşılık olarak belli sayıda görece daha küçük ölçekli müşterileri portfö yüne katmaya çalışmaktadır. Ticarethane grubu müşterileri söz konusu ihtiyacın en az maliyetle karşılandığı segment olarak nitelendirilebilir. 0,0010.000,0020.000,0030.000,0040.000,0050.000,0060.000,0070.000,0080.000,0090.000,00100.000,00110.000,00120.000,00130.000,00140.000,00150.000,00160.000,00170.000,00180.000,00190.000,00200.000,00210.000,00220.000,00230.000,00240.000,00250.000,00 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Saatler Başkent Toroslar İstanbul Anadolu Yakası 18-27/461 -224 41/436 nedeniyle sanayi müşterileri gibi ciddi bir pazarlık güçleri bulunabilmektedir. Bu iki durumun tedarikçil erin bu müşterilere yapacağı tedarikin kârlılığını aşağıya çektiği belirtilmelidir. (129) Ticarethane müşterilerinin mesken müşteriyle olan benzerliğine bakıldığında ise, sayaç sayısı bakımından fazla olan küçük ölçekli ticarethaneler, mesken müşterilerinde old uğu gibi kitlesellik göstermekte, bu anlamda küçük ölçekli ticarethanelere erişim sağlamak için bir tedarikçinin kitlesel bir satış ve pazarlama stratejisi oluşturması, bu bağlamda geniş bir saha ekibi ve bayi ağı kurması gerekmektedir. Bu durum küçük esna fa yapılacak satış ve pazarlama faaliyetlerinin ve bu gruptan müşteri kazanmanın maliyetini artırmaktadır. Buna ek olarak, mesken müşterilerinde olduğu gibi küçük ticarethaneler, tercihlerinde marka imajı veya birtakım yan faydalar arayabilmektedir. Bu bağ lamda bu segment için marka imajı yaratmak veya elektrik dışında da ürün/hizmet sunmak bir tedarikçi için ciddi bir maliyet anlamına gelmektedir. (130) Sonuç olarak ticarethane grubunda bulunan büyük ticarethaneler (tekil ve büyük ticarethaneler, zincir ticareth aneler ve kamu kurumları) ve küçük ticarethaneler (küçük esnaf) elektrik hizmetini algılama biçimi, müşteri davranışı, abone edinme maliyeti bakımından birbirlerinden ayrışmakla birlikte, söz konusu kırılımların birbirinden çok ciddi bir biçimde ayrışmıyor ve daha da önemlisi piyasadaki rekabet koşullarını belirleyen önemli etmenlerden biri olan tarifenin bu grupta yer alan müşteriler için farklılaşmıyor olması nedeniyle ticaretha

• Rekabet Kurumu · D.2003 -3-148 (Muafiyet) Karar Sayısı : 05-7/63-28 K · K.05-7/63-28 Karar Tarihi : 3.2.2005 A. TOPLANTIYA K
• Rekabet Kurumu · D.2007 -2-6 (Devralma) Karar Sayısı : 07-27/252 -87 · K.07-27/252 -87 Karar Tarihi : 22.3.2007 A-TOPLANTIY
• Rekabet Kurumu · D.2008-4-263 (Devralma ) Karar Sayısı : 09-02/19-12 · K.09-02/19-12 Karar Tarihi : 14.1.2009 A. TOPLANTIYA
• Rekabet Kurumu · D.2009 -3-87 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 09-41/988 · K.09-41/988 -250 Karar Tarihi : 9.9.2009 A. TOPLANTI