Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2005 -2-49 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 05-52/792 -209 Karar Tarihi : 17.8.2005 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Mustafa PARLAK 10 Üyeler : Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Mehmet Akif ERSİN B. RAPORTÖRLER : Derya YENİŞEN, Fatma GÖZLÜKAYA C. ŞİKAYET EDEN : Gizlilik talebi vardır. Temsilci: Prof. Dr. İ. Yılmaz Aslan Polaris Plaza 1/16 34398 Maslak/İstanbul D. HAKKINDA 20 ÖNARAŞTIRMA YAPILAN : Seslen
Rekabet Kurumu Başkanlığından, REKABET KURULU KARARI Dosya Sayısı : 2005 -2-49 (Önaraştırma) Karar Sayısı : 05-52/792 -209 Karar Tarihi : 17.8.2005 A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER Başkan : Mustafa PARLAK 10 Üyeler : Rıfkı ÜNAL, Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI, M. Sıraç ASLAN, Mehmet Akif ERSİN B. RAPORTÖRLER : Derya YENİŞEN, Fatma GÖZLÜKAYA C. ŞİKAYET EDEN : Gizlilik talebi vardır. Temsilci: Prof. Dr. İ. Yılmaz Aslan Polaris Plaza 1/16 34398 Maslak/İstanbul D. HAKKINDA 20 ÖNARAŞTIRMA YAPILAN : Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği (Ses -Bir) TRT Sitesi Seslendirme Müdürlüğü Zemin Kat A -Z-105 Oran/Ankara E. DOSYA KONUSU : Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği nin eylemlerinin bazı seslendirme stüdyolar ının faaliyetlerini zorlaştırdığı iddiası. F. İDDİALARIN ÖZETİ : Kurum kayıtlarına 9.5.2005 tarihinde intikal eden şikayet dilekçesinde özetle; - Seslendirme Sanatçıları Meslek Birliği (Ses -Bir) nin 2005 yılı yeni fiyat tarifesi 30 hakkındaki özel tv kanallar ı ve özel seslendirme stüdyolarına yönelik duyurusunun ardından, Ses -Bir üyelerince televizyon kanalları ve bu kanallara iş yapan özel şirketlerden istenen işyeri çalışma koşullarının da 15.1.2005 ten itibaren geçerli olmak üzere yönetim kurulu başkanı tar afından duyurulduğu, - Bu şartlar arasında 15 Ocak 2005 ten itibaren Ses -Bir üyelerinin aldığı karar doğrultusunda Ses -Bir üyesi olmayan kişilerle aynı stüdyoya girilmeyecek, aynı film ve dizide konuşulmayacaktır . şeklinde bir kararın bulunduğu, - Ses-Bir in bu tarihten sonra özel tv kanallarına ve özel seslendirme stüdyolarına gönderdiği bir başka bildiride 16.1.2005 tarihinde Ses -Bir üyeleriyle yapılan genel toplantı sonrası alınan kararlar doğrultusunda ilgili 40 firmalara ücret artışı ve çalışma koşulları nı kapsayan taleplerimiz iletilmiş ve bu taleplerimize olumsuz yanıt veren firmalara üyelerimiz iş yapmayacağını beyan etmişlerdir. ifadesine yer verildiği, - 31.1.2005 tarihinde Afife Jale Kültür Merkezinde yapılan Ses -Bir toplantısında seslendirme hizmetl eri karşılığı alınan ücretlerin seviyesinde uzun süredir artış 05-52/792 -209 2sağlanamadığı ve üyelerin bundan mağdur olduğu gerekçeleriyle harekete geçilmesi gerektiğinin kararlaştırıldığı ve seslendirme hizmeti ile ilgili şartların bu hizmeti satın alanlara bildirildiğ i ve bu şartlara uymayanların boykot edileceğinin bildirildiği, - Bu toplantıyı takiben, 11 üyenin birliğin fiyat belirlerken uluslararası 50 uygulamaları, ülkenin ekonomik ve toplumsal koşulları ve sektörün yapısına uygunluğu gözetmeksizin hareket etmesi ve bu fiyatların uygulanması için fiyatı kabul etmeyen televizyon ve stüdyolarla iş yapılmaması uygulamasını tasvip etmedikleri için istifa ettiği, - Bu istifalardan sonra Ses -Bir in, birliğe üye olmayan seslendirme sanatçılarıyla çalışan teşebbüslere birlik üy esi sanatçıların hizmet vermesini engellemeye çalıştığı, - Ses-Bir in koşullarını kabul eden stüdyo ve kanalların Ses -Bir üyesi olmayan seslendirmecilerle çalıştıkları gerekçesiyle boykot edildiği, - Boykotun seslendirme hizmeti alan seslendirme stüdyoları, ö zel tv kanalı ve 60 sinema dağıtım şirketlerinin yer aldığı pazarları da etkilediği, boykot edilen ve edilmeyen stüdyolar arasındaki rekabete zarar verdiği, boykota tabi olan stüdyoların birçok güçlükle karşı karşıya kaldıkları ve belki de piyasadan çıkmak du rumunda kalacakları iddialarına yer verilmektedir. G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 9.5.2005 tarih ve 3042 sayı ile intikal eden şikayet dilekçesine ilişkin olarak hazırlanan 1.7.2005 tarih ve 2005 -2-49/İİ- 05-DY sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet K urulu nun 8.7.2005 tarihli toplantısında görüşülmüş ve 05 -44/636 -M sayılı Kurul Kararı ile dosya konusu 70 iddialarla ilgili olarak önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Önaraştırma açılmasına ilişkin Kurul Kararı uyarınca düzenlenen 15.8.2005 tarih ve 2005 -2-49/ÖA -05-DY sayılı Önaraştırma Raporu 15.8.2005 tarih ve REK.0.06.00.00.110/97 sayılı Başkanlık önergesi ile 05 -52 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır. H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Rapor'da; Seslendirme Sanatçıları Mesl ek Birliği nin 15 Ocak 2005 ten itibaren Ses -Bir 80 üyesi olmayan kişilerle aynı stüdyoya girilmeyecek, aynı film ve dizide konuşulmayacaktır şeklindeki almış olduğu kararı ve bu kararın hayata geçirilmesine ilişkin eylemleri nedeniyle ilgili teşebbüs birl iği hakkında 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı görüşüne yer verilmiştir. 05-52/792 -209 3I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME 90 I.1. Hakkında İnceleme Yapılan Teşebbüs Birliği Şikayet konusu Ses -Bir, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Es erleri Kanun un (FSEK) 42. maddesi uyarınca kurulan meslek birliklerindendir. Meslek birlikleri T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlanan ve Bakanlar Kurulunca onaylanan tüzük ve tip statülere uygun olarak tespit edilecek alanlarda kurulmaktadır. Mesl ek birlikleriyle ilgili temel düzenlemelerin yapıldığı, Fikir ve Sanat Eseri Sahipleri ile Komşu Hak Sahipleri Meslek Birlikleri ve Federasyonları Hakkında Tüzük ün 7. maddesi (Değişik: 13/8/2002 -2002/4683 K.) kapsamında bağlantılı hak sahibi olarak icrac ı sanatçı statüsündeki seslendirme sanatçıları da meslek birliği kurma hakkını haizdir. 100 Meslek birlikleri, eser sahipleri ve bağlantılı hak sahipleri, ortak çıkarlarını korumak, Kanun ile tanınmış hakların idaresi ve takibi ile alınacak tazminat ve telif ücretlerinin tahsilini ve hak sahiplerine dağıtımını sağlamak amacıyla kurulurlar. Aynı alanda birden çok meslek birliği kurulabilmektedir. Ancak aynı alanda başka bir meslek birliği kurulabilmesi için, Tüzük ün 8. maddesinin birinci fıkrasında belirtilen kurucu üye sayısının ve o alanda kurulmuş en fazla üyesi olan meslek birliğinin üye sayısının üçte biri kadar gerçek veya tüzel kişi üyenin sağlanması zorunludur. Bu birliklerin amacı, öncelikle eser sahipleri ve eser sahiplerinin hakları ile bağlantılı hak sahipleri ile FSEK in 52. maddesine uygun biçimde düzenlenmiş 110 sözleşmelerle eser veya hak sahibinden malî hakları kullanma yetkilerini devralarak, Kanun un 10. maddesine göre ilim -edebiyat eserleri üzerindeki hakları kullanmak, süreli olmayan yayınları çoğaltan ve yayanlar üyelerinin ortak çıkarlarını korumak ve bu Kanun ile tanınmış hakların idaresini ve takibini, alınacak ücretlerin tahsilini ve hak sahiplerine dağıtımını sağlamaktır. FSEK in 42/A maddesinde bu birliklerin belli başlı yükümlülükleri, üyesi olan hak sahiplerinin faaliyetlerinden kaynaklanan haklarının idaresini hakkaniyete uygun koşullarda sağlamak, üyelerinin haklarının idaresine ilişkin faaliyetlerinden elde ettikleri gelirleri, dağıtım planlarına uygun olarak hak sahiplerine dağıtma k, sözleşme yapılırken idare ettikleri haklara ilişkin olarak hakkaniyete uygun 120 davranmak, kendi maddî ve/veya manevî menfaatleri bakımından gerekli gördükleri indirim veya ödeme kolaylıklarını sağlamak ve sözleşme yapılabilmesi için idaresini sağladıkları haklara ilişkin ücret tarifelerini süresinde belirlemek ve belirlenen tarifeleri ve bu tarifelerdeki her türlü değişikliği süresinde duyurmak olarak belirlenmiştir. Yukarıda sözü edilen hükümler uyarınca seslendirme sanatçıları 24.4.2001 tarihinde mevcut derneklerini meslek birliğine dönüştürmüşlerdir. Birlik üye olarak seslendirme sanatçıları ve yönetmenlerini kabul etmektedir. Ses -Bir halihazırda 562 üyeyle, Ankara merkezi ve İstanbul şubesiyle faaliyetlerine devam etmektedir. 130 05-52/792 -209 4I.2. Sektörün Yapısı Raportörlerce önaraştırma sürecinde, seslendirme sanatçıları, seslendirme yönetmenleri ve stüdyolarıyla yapılan görüşme ve incelemeler sonucunda seslendirme hizmeti piyasasının işleyişinin aşağıdaki gibi gerçekleştiği anlaşılmıştır. - Öncelikle film, dizi fi lm ya da belgesel gibi diğer eserler, sinema filmi ya da VCD/DVD filminin yapım şirketi ya da televizyon kuruluşunca, tarafların anlaştıkları ücret üzerinden seslendirilmesi yapılmak üzere seslendirme stüdyolarına gönderilmektedir, - Bunu takiben stüdyo, f ilmin yabancı dilde olması halinde, senaryonun çevirisini 140 yaptırır, - Seslendirmeyi yapacak sanatçılar stüdyo ya da bağımsız cast ajansları vasıtasıyla belirlenir (casting), - Sanatçılarla stüdyo ücret konusunda anlaşırlar, - Teknisyen ve yönetmenden oluşa n teknik kadro sanatçıların seslerini kayda alır, - Seslerin kaydedildiği bantlar, senkronizasyon ve miksaj için teknisyenlere gelir, - Seslendirme kaydının son hali film yapım şirketi veya televizyon kuruluşuna teslim edilir, - Stüdyo vermiş olduğu seslen dirme hizmeti karşılığında yapım şirketi veya televizyondan tahsil ettiği para içerisinden sanatçılara ödemesini yapar. 150 Bu çerçevede, seslendirme piyasasının işleyişini en basit haliyle aşağıdaki faaliyet zinciriyle göstermek mümkündür: Yapılan i nceleme ve araştırmaya göre, piyasada halihazırda 700 civarında seslendirme sanatçısı faaliyet göstermektedir. Seslendirme yapmak veya Ses - Bir e üye olmak için eğitim bakımından, konservatuar mezunu olmak tercih edilmekle birlikte, herhangi bir özel koşul aranmamaktadır. Ses ve diksiyon bakımından uygun görülenler seslendirme yapabilmektedir. 160 Seslendirme sanatçılarının üçte biri Ankara da, üçte ikilik bölümü ise İstanbul da faaliyet göstermektedir. İnceleme tarihi itibariyla, Ses -Bir e üye olan 562 sanatçı bulunmaktadır ancak bunların yaklaşık 300 ü meslek olarak ya da fiilen bu işi yapmaktadır. Yaklaşık 160 üye olmayan seslendirme sanatçısı bulunmaktadır ve bunların tümü İstanbul daki stüdyolara hiz met vermektedir. Yapım şirketi veya televizyon Seslendirme stüdyosu Seslendirme sanatçısı ve yönetmeni 05-52/792 -209 5Ankara daki tüm sanatçılar Birlik e üyedir. Ankara da şu anda sadece TRT stüdyolarında seslendirme yapılmaktadır. TRT, film, dizi, belgesel seslendirmesi yaptırmaktadır. Diğer bir ifadeyle Ankara daki tek seslendirme stüdyosu ve sanatçıla r için tek işveren TRT dir. 170 İstanbul da faaliyet gösteren yaklaşık 14 stüdyo bulunmaktadır. Bunların bir kısmı sadece yabancı film -dizi, belgesel, bir kısmı yerli film ve dizi seslendirmesi yaparken bazıları reklam da dahil tüm hizmetleri vermektedir. Piyasadaki belli başlı stüdyolar büyüklüklerine göre şöyle sıralanabilir; İMAJ, SARAN, VİPSAJ, PROMEDYA, AK LA KARA, ATON, PROMAY, SENKRON, DORUK, ŞAFAK, ULUSAL, UNİVERSAL ve TOMBULL. Ayrıca TRT ve NTV kendi stüdyolarında seslendirme yapmaktadır. Stüdyolard a günde ortalama 5 -7 film seslendirilebilmekte ve her bir sanatçı, rolün büyüklüğüne göre, günde 2 ila 10 rol seslendirebilmektedir. İstanbul daki stüdyolar işlerini televizyonlara ya da yapım şirketlerine yapmaktadır. 180 İstanbul piyasasında şu andaki en bü yük yerli işveren Digitürk tür. Digitürk, film ve belgesel kanallarıyla iş büyüklüğü bakımından stüdyolar için önemli bir işverendir. Bununla birlikte, piyasanın büyük bölümünü yabancı film stüdyoları için yapılan sinema filmi ve VCD/DVD filmleri seslendir mesi oluşturmaktadır. Mevcut stüdyolar arasında kullanılan teknoloji ve buna bağlı olarak işin kalitesi, hızı da farklılık göstermektedir. I.3. İlgili Pazar I.3.1. İlgili Ürün Pazarı 190 Ses-Bir, FSEK uyarınca bağlantılı hak sahiplerinden icracı sanatçı ka tegorisinde bulunan seslendirme sanatçılarının mesleki faaliyetlerini düzenleme ve mali haklarını takip etmekle yükümlü bulunan bir meslek birliğidir. Ses -Bir in şikayet konusu eylemleri, birliğe üye olmayan seslendirme sanatçıları ve seslendirme yönetmenl erinin stüdyolara seslendirme hizmeti vermelerinin engellenmesine yöneliktir. Ses-Bir in eylemleri üye olmayan sanatçılardan hizmet alan bazı stüdyoların boykot edilmesini de kapsamaktadır. Dolayısıyla eylemlerden seslendirme stüdyoları da etkilenmektedir . Bu çerçevede, Ses -Bir in inceleme konusu eylemlerinin, genel olarak seslendirme 200 hizmeti piyasası olarak tanımlanabilecek ve kapsamında seslendirme sanatçıları ve yönetmenleri tarafından yürütülen faaliyetlerin bulunduğu bir pazarı etkilediği anlaşılmakt adır. Seslendirme hizmeti sürekli bir talebi karşılamaktadır ve bu hizmetin alıcısı olan televizyon kanalları ve stüdyolar açısından başka bir hizmet ile ikame edilememektedir. Bu sebeple, inceleme konusu iddialar bakımından ilgili ürün pazarı seslendirme hizmetleri pazarı olarak belirlenmiştir. 05-52/792 -209 6 I.3.2. İlgili Coğrafi Pazar Seslendirme hizmetinin verildiği televizyon kuruluşları ve film yapım şirketlerinin 210 faaliyetlerinin tüm Türkiye yi kapsadığı ve Türkiye sınırları içerisinde rekabetin farklılaşmasın a neden olacak bir durum bulunmaması sebebiyle ilgili coğrafi pazar, Türkiye Cumhuriyeti sınırları olarak tespit edilmiştir. I.4. Yapılan Tespitler Dosya mevcudu bilgilerden, seslendirme sanatçılarıyla stüdyolar arasındaki ilişki yakın bir geçmişe kad ar bireysel sözlü anlaşmalara dayalı olarak yürütüldüğü, anlaşmaların genellikle TRT nin belirlediği ücret tarifesine göre, belirli indirimler uygulanmak suretiyle yapıldığı, ancak son yıllarda özellikle özel stüdyolarda iyice düşen ücretler sebebiyle Birl ik in kanuni yetkisine dayanarak taban ücret tarifesi 220 yayımlamaya karar verdiği anlaşılmaktadır. Raportörlerce yapılan incelemelerde şikayet konusu olayların aşağıdaki gibi geliştiği görülmektedir: - Ses -Bir in birlik üyesi olmayan sanatçı ve bazı stüdyola rı boykot etmesiyle sonuçlanan olaylar zincirinin ilk halkası Ses -Bir in 2005 yılı için belirlediği ücret tarifesinin ve diğer çalışma şartlarının stüdyo ve televizyonlara gönderilmesi ile başlamıştır. - Ses -Bir in 31.1.2005 tarihinde Afife Jale Kültür Mer kezi nde yapılan genel kurul toplantısında alınan yeni ücret tarifesini kabul etmeyen bazı stüdyoların boykot edilmesi yönündeki kararlar üzerine, birlik üyesi 11 sanatçı karara katılmamaları 230 sebebiyle 3.2.2005 tarihinde istifa dilekçelerini vermişlerdir. Ses-Bir istifaları aynı günkü yönetim kurulu toplantısında görüşmüş ve 7.2.2005 tarihinde kabul kararını taraflara iletmiştir. İstifalar 4.2.2005 te, taraflara bildirilmeden önce, birliğin internet sitesinden kamuoyuna duyurulmuştur. İstifa eden kişiler Bi rlik e istifalarının geri alınması için dilekçe göndermişler; buna karşın Birlik Haysiyet Divanı başvuruları kabul etmemiştir. - Bu süreci takiben Birlik internet sitesinde yayımladığı bir duyuruda , 15 Ocak 2005 ten itibaren Ses -Bir üyesi olmayan kişiler le aynı stüdyoya girilmeyecek, aynı film ve dizide konuşulmayacaktır ifadesine yer vermiştir. - Birlik tarafından kamuoyuna duyurulan bu kararın uygulandığı, Ak la Kara 240 stüdyosuna gönderilen bir yazı ile teyid edilmektedir. Ak la Kara isimli şirketin ücr et tarifesini kabul etmesine karşın istifacılarla çalışmaya devam ettiğinin tespit edilmesi üzerine şirkete Nisan ayında gönderilen bu yazıda aşağıdaki ifadelere yer verilmiştir : 4 Şubat ve 9 Şubat 2005 tarihli Ses -Bir e göndermiş olduğunuz fakslarınızda Ses- Bir in belirlediği taban ücretleri kabul ettiğinizi beyan etmiştiniz. Stüdyonuz Akla Kara da Ses -Bir üyesi olmayanlarla kayıt aldığınız tespit edilmiştir. Bu da Ses -Bir 05-52/792 -209 7üyelerinin Ses -Bir üyesi olmayanlarla aynı stüdyoda kanal dahi olsa kayda girmeme ilkesine ters düştüğünden şirketiniz tarafından bu durum düzeltilene kadar Ses -Bir üyelerinin şirketinizle çalışmayacağını üzülerek bildiririz. 250 I.5. Hukuki Değerlendirme Önaraştırma kapsamında, Ses -Bir in istifa eden 11 kişi başta olmak üzere Birlik e üye olmayan sanatçılarla çalışmaya devam eden stüdyolarda kayda girilmemesi yönündeki kararının ve bu karara ilişkin uygulamalarının, üye olmayanlarla çalışmaya devan eden ve bu nedenle boykota uğrayan stüdyoların faaliyetlerini zorlaştırmak suretiyle 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında ihlale yol açıp açmadığı incelenmiştir. Bu çerçevede öncelikle, Ses -Bir in seslendirme hizmetleri pazarında hakim durumda olduğunun tespiti gereklidir. Daha önce belirtildiği üzere, Ses -Bir e üye 260 olan 562 sanatçı bulun maktadır. Bunun dışında pazarda, yaklaşık 160 üye olmayan seslendirme sanatçısı bulunmaktadır. Açıkça görüleceği üzere, Ses -Bir pazarda faaliyet gösteren ve her biri birer teşebbüs niteliğinde olan seslendirme hizmeti veren kişilerin yaklaşık %78 ini büny esinde barındırmaktadır. Seslendirme hizmetleri alanında, ikinci bir meslek birliği de bulunmamaktadır. Bu koşullar altında, bu pazarda seslendirme hizmeti talep eden kuruluşlar karşısında en büyük tedarikçi olarak Ses -Bir in hakim durumda bulunduğu kabul edilmiştir. Hizmeti talep edenler ya özel stüdyolar ya da yayın kuruluşlarıdır. Bu kuruluşlar, ya dublaj yapım pazarında ya da tv yayıncılığı pazarında faaliyet göstermektedir. Ses-Bir in yukarıda anlatılan karar ve eylemlerinin, hakim durumun kötüye 270 kullanılması olarak kabul edilebilmesi için, Ses -Bir tarafından arzın kısılması ya da başka bir deyişle hizmet vermenin reddedilmesi sonucu bu pazarlarda faaliyet gösteren kuruluşların faaliyetlerinin kısıtlanıyor veya engelleniyor olması gerekmektedir. Yapıla n incelemeler, üye olmayan sanatçılarla çalışmaya devam eden Ak la Kara ve Saran stüdyolarının, Ses -Bir üyesi olmayan yaklaşık 160 kişi ile faaliyetlerine devam edebildiğini ve pazarlarındaki yerlerini muhafaza edebildiğini göstermiştir. Ses-Bir in eyleml erinin kötüye kullanma olarak nitelendirilebilmesi, başka yerlerden yeterli temin imkanı bulunmaması şartına bağlıdır. Oysa, Ses -Bir bünyesi dışındaki alternatif temin kaynakları, bu stüdyoların faaliyetlerini sürdürülebilmesi için yeterli 280 olmaktadır. Yapı lan görüşmelerde de boykota tabi kalan stüdyolar, birlik üyesi olmayan sanatçılarla faaliyetlerine devam edebildiklerini açıkça ifade etmişlerdir. Sadece Ses -Bir in inceleme konusu eylemlerinden ötürü piyasa dışına çıkmış olan bir stüdyoya rastlanmamıştır. Bu açıklamalar çerçevesinde, Ses -Bir hakkında 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığı kanaatine ulaşılmıştır. 05-52/792 -209 8J. SONUÇ 290 Düzenlenen rapora, toplanan delillere ve incelenen dosya kapsamına göre; Seslendirme Sa natçıları Meslek Birliği nin eylemlerinin bazı seslendirme stüdyolarının faaliyetlerini zorlaştırdığı iddiasına ilişkin olarak adı geçen meslek birliği hakkında 4054 sayılı Kanun un 6. maddesi kapsamında soruşturma açılmasına gerek bulunmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.