TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GÜLÜŞAN ONAT BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/36519) Karar Tarihi: 4/10/2023 Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYELYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Ferhat YILDIZ Başvurucu : Gülüşan ONAT I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, röntgen teknisyeni olarak görev yapan ba şvurucunun günlük çal ışm a saatlerinin art ırılmas ı uygulamas
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GÜLÜŞAN ONAT BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/36519) Karar Tarihi: 4/10/2023 Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYELYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Ferhat YILDIZ Başvurucu : Gülüşan ONAT I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, röntgen teknisyeni olarak görev yapan ba şvurucunun günlük çal ışm a saatlerinin art ırılmas ı uygulamas ının kald ırılmas ı talebinin reddi nedeniyle maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 8/11/2019 tarihinde yap ılm ıştır. Komisyon ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar vermi ştir. 3. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 5. Başvurucu Çerkezköy Devlet Hastanesinde röntgen teknisyeni olarak görev yapmaktad ır. 12/2/2010 tarihli ve 6145 say ılı Sağlık Bakanl ığı Tedavi Hizmetleri Gene l Müdürlüğü Genelgesi (Genelge) uyar ınca valiliklere gönderilen yaz ı gereğince başvurucunun günlük 5 saat olan çal ışma süresi 7 saate yükseltilmi ştir. Başvurucu çal ışma sürelerindeki bu değişikliğin iptali amac ıyla Çerkezköy Kaymakaml ığına (İdare) başvuruda bulunmu ştur. İdare 30/4/2012 tarihinde 19/4/1937 tarihli ve 3153 say ılı Radyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Di ğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakk ında Kanun'a, 21/1/2010 tarihli ve 5947 say ılı Üniversite ve Sa ğlık Personelinin Tam Gün Çal ışmas ına ve Baz ı Kanunlarda De ğişiklik Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 3Yap ılmas ın Dair Kanun'un 9. maddesiyle eklenen ek 1. maddeyi gerekçe göstererek başvurucunun talebini reddetmi ştir. 6. Başvurucu an ılan işlemin iptali talebiyle Tekirda ğ İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açm ıştır. Mahkeme 13/11/2012 tarihinde davan ın kabulü ile bahsi geçen işlemin iptaline karar vermi ştir. Karar ın gerekçesinde; 3153 say ılı Kanun'un ek 1. maddesinde belirtilen 35 saatlik sürenin, radyasyona maruz kalarak çal ışan personelin haftal ık çal ışabileceği azami süreyi gösterdi ği, yürütme organ ının da 27/4/1939 tarihli ve 2/10857 say ılı Bakanlar Kurulu Karar ı ile kabul edilen Radyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi Müesseseleri Hakk ında Nizamname (Tüzük) ile bu personelin çal ışma sürelerini günlük 5 saat olarak s ınırland ırdığı, 3153 say ılı Kanun'da yap ılan değişikliğin bu kural ı ortadan kald ırmad ığı ifade edilmi ştir. Sağlık Bakanl ığı taraf ından bu sürenin 7 saate çıkar ılmas ının normlar hiyerar şisine göre daha üstte yer alan Tüzük hükmüne uygun bulunmad ığı, bu aç ıdan an ılan işlemin mevzuata ayk ırı olduğu vurgulanm ıştır. Kararda ayr ıca Atom Enerjisi Kurumu taraf ından yap ılan dozimetre kontrollerinde, bu i şleri yürüten personeldeki radyasyon doz limitlerinin a şılmad ığı belirtilse de bu ışınlara maruz kalma sürelerini uzatan uygulaman ın, personel yönünden doz limitlerinin a şılmas ı noktas ında riskleri art ırdığı belirtilmi ştir. Kararda doz limitlerinin a şılmas ı riskini art ıran uygulama nedeniyle ilgili personelden al ınacak verimin ve yürütülecek hizmetin kalitesinin olumsu z etkilenece ği, personelin sa ğlık durumlar ı aç ısından ileride telafisi güç ve imkâns ız zararlar ın oluşabileceği ifadelerine yer verilmi ştir. 7.İdare, 3153 say ılı Kanun'da yap ılan değişiklikle, radyasyona maruz kalan personelin çal ışma saatlerinin haftal ık 35 saate yükseltildi ğini, personelin doz limitlerinin aşılmas ı durumunda bu saatlerin dü şürülebilece ğini, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu taraf ından yap ılan ölçümler sonucunda herhangi bir doza şımının tespit edilemedi ğini belirterek temyiz yoluna ba şvurmuştur. Dan ıştay Beşinci Daire 21/10/2014 tarihinde temyiz isteminin kabulü ile mahkeme karar ının bozulmas ına karar vermi ştir. Kararda; 3153 say ılı Kanun'a istinaden ç ıkar ılan Tüzük uyar ınca röntgen ve radyom ile ilgili personelin günlük 5 saatten fazla çal ıştırılamayaca ğının hüküm alt ına al ındığı vurgulanm ıştır. Öte yandan 5947 say ılı Kanun'la, 3153 say ılı Kanun'a eklenen ek 1. madde uyar ınca belirli i şlerde çal ışan personelin çal ışma süresinin 35 saat olarak belirlendi ği, bu durumda Tüzük'ü n uygulanmas ına imkân bulunmad ığı ifade edilmi ştir. Kararda son olarak maruz kal ınabilecek doz limitlerinin gösterildi ği yönetmeli ğin yürürlükte oldu ğu, buna göre ba şvurucunun sağlığını tehdit edecek doz limitlerine maruz kald ığı yönünde bir tespit veya iddian ın bulunmad ığı belirtilmi ştir. 8. Mahkeme 3/6/2015 tarihinde, ayn ı gerekçelerle önceki karar ında ısrar edilmesine ve dava konusu i şlemin iptaline karar vermi ştir. An ılan karar ın İdarece temyiz edilmesi üzerine dosyay ı inceleyen Dan ıştay İdari Dava Daireleri Kurulu 16/11/2017 tarihinde Mahkeme karar ının bozulmas ına karar vermi ştir. Karar ın gerekçesinde; 3153 say ılı Kanun'a dayan ılarak ç ıkar ılan Tüzük'ün 21. maddesinde röntgen ve radyom ile ilgili çal ışanlar ın günlük 5 saatten fazla çal ışamayacağının düzenlendi ği ancak 5947 say ılı Kanun'la, 3153 say ılı Kanun'a eklenen ek 1. madde ile bu ki şilerin haftal ık çal ışma sürelerinin 35 saat olarak belirlendi ği ve mesai saatlerinin belirlenmesinde radyasyon doz limitlerinin ayr ıca dikkate al ınacağının düzenlendi ği ifade edilmi ştir. Bu de ğişiklik sonras ında Sağlık Bakanl ığı taraf ından bu ki şilerin günlük çal ışma saatlerinin 7 saat olarak uygulanmas ına ilişkin Genelge yay ınland ığı, Genelge'nin iptali amac ıyla Dan ıştay nezdinde açılan davan ın da reddedildi ği, gerçekle ştirilen kanun de ğişikliği sonras ında Tüzük hükümlerinin uygulanma olana ğının kalmad ığı, başvurucu yönünden herhangi bir fazla Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 4çal ışmadan bahsedilemeyece ği belirtilmi ştir. An ılan karara kar şı başvurucunun kara r düzeltme talebi Dan ıştay İdari Dava Daireleri Kurulu taraf ından 11/7/2019 tarihinde reddedilmi ştir. 9. An ılan karar 23/10/2019 tarihinde ba şvurucu vekiline tebli ğ edilmiştir. 10. Dan ıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun yukar ıda belirtilen karar düzeltme talebinin reddi karar ı üzerine Mahkemece 28/11/2019 tarihinde bozma karar ı uyar ınca davan ın reddine yönelik verilen karar, taraflarca temyiz edilmemesi üzerine 4/2/2020 tarihinde kesinle şmiştir. IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk 1.İlgili Mevzuat 11. 14/7/1965 tarihli ve 657 say ılı Devlet Memurlar ı Kanunu nun "Çal ışma saatleri" başlıklı 99. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Memurlar ın haftal ık çal ışma süresi genel olarak 40 saattir. Bu süre Cumartesi ve Pazar günleri tatil olmak üzere düzenlenir. Ancak bu kanuna, özel kanunlara, Cumhurba şkanl ığı kararnamelerine veya bunlar a dayan ılarak ç ıkar ılacak yönetmeliklerle, kurumlar ın ve hizmetlerin özellikleri dikkate alınmak suretiyle farkl ı çal ışma süreleri tespit olunabilir. ..." 12. 3153 say ılı Kanun'un 1. maddesi şöyledir: "Münhas ıran röntgen şuaı vas ıtasile teşhis veya hem te şhis ve hem tedavi yahu t radiyom veya radiyom emanasiyonu yahut radiyom mürekkebatile veya her türlü elektri k aletlerile tedavi yapmak için müessese açmak S ıhhat ve İçtimai Muavenet Vekaletinin iznin e bağlıdır." 13. 3153 say ılı Kanun'un 3. maddesi şöyledir: "Birinci maddede yaz ılı müesseselerin bina vas ıflar ı ve hastalarla mütehass ıslar ı ve orada çal ışan veya bulunan ba şkalar ının elektrik cereyan ı ve röntgen şuaı ve radiyo m arızalar ından korunacak tertiplerle bunlara ait levaz ımın şartlar ı ve radiyom için bi r müessesede bulunmas ı laz ımgelen en az miktar ve elektrikle tedaviye mahsus aletlere ait vas ıf ve şartlar hakk ında Cumhurba şkan ınca ç ıkar ılan yönetmelikle düzenlenir" 14. 4/7/2018 tarihli ve 30468 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan 698 say ılı, 477 say ılı Kanun ile Baz ı Kanunlarda De ğişiklik Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname 'nin 11. maddesi şöyledir: "19/4/1937 tarihli ve 3153 say ılı Radiyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakk ında Kanunun; Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 5a) 3 üncü maddesinin birinci f ıkras ında yer alan 'bir nizamname yap ılır' ibaresi 'Cumhurba şkan ınca ç ıkar ılan yönetmelikle düzenlenir' şeklinde, b) 4 üncü maddesinin birinci f ıkras ında yer alan 'bir nizamname yap ılır' ibaresi 'Cumhurba şkan ınca ç ıkar ılan yönetmelikle düzenlenir' şeklinde, c) 7 nci maddesinin birinci f ıkras ında yer alan 'nizamnamedeki' ibaresi 'yönetmelikteki ' şeklinde, ç) 8 inci maddesinin birinci f ıkras ında yer alan 'nizamnameye' ibaresi 'yönetmeli ğe şeklinde, d) 12 nci maddesinin birinci f ıkras ında yer alan 'nizamnamelerle' ibares i 'yönetmeliklerle' ve ikinci f ıkras ında yer alan 'nizamnameye' ibaresi 'yönetmeli ğe' şeklinde, e) 13 üncü maddesinin birinci f ıkras ında yer alan 'nizamnamedeki' ibaresi 'yönetmelikteki' şeklinde, değiştirilmiştir." 15. 3153 say ılı Kanun'un Ek. 1. maddesi şöyledir: "İyonlaştırıcı radyasyonla te şhis, tedavi veya ara ştırman ın yap ıldığı yerler ile bu i ş veya işlemlerde çal ışan personelin haftal ık çal ışma süresi 35 saattir. Bu süre içerisinde, Sağlık Bakanl ığınca ç ıkar ılacak yönetmelikte belirtilen radyasyon dozu limitleri de ayr ıca dikkate al ınır. Doz limitlerinin a şılmamas ı için al ınmas ı gereken tedbirler ile a şıldığı takdirde izinle geçirilecek süreler ve al ınacak di ğer tedbirler Sa ğlık Bakanl ığınca çıkar ılacak yönetmelikle belirlenir." 16. Tüzük'ün 1. maddesi şöyledir: "Münhas ıran röntgen şuaı vas ıtasiyle te şhis veya hem te şhir ve hem tedavi yahut radyom veya radyom emanasyonu yahut radyom mürekkebat ı ile veya her türlü elektrik aletleri ile tedavi yapan müesseselerin bina vas ıflar ı ve hastalar ile mütehass ıslar ı ve orad a çal ışan veya bulunan ba şkalar ını elektrik cereyan ı ve röntgen şuaı ve radyom ar ızalar ından koruyacak tertipler ile bunlara ait levaz ımın şartlar ı ve radyom için bir müessesede bulunmas ı laz ımgelen en az miktar ve elektrik ile tedaviye mahsus aletlerin vas ıf ve şartlar ı bu nizamnamede tesbit edilmi ştir" 17. Tüzük'ün 21. maddesi şöyledir: "Röntgen ve radyom ile daimi olarak günde be ş saatten fazla çal ışılamaz. Röntgen muayenehanelerinde pazardan maada ayr ıca bir gün daha ö ğleden sonra tatil yap ılmal ıdır." 18. Tüzük'ün 22. maddesi şöyledir: "Hastahanelerde, röntgen ve radyom ile tam müddetle (günde 5 saat) çal ışan kimseler, hastahanenin ba şka işlerinde kullan ılamaz. Bunlara gece uykular ını ihlal edecek i ş verilmemelidir." 19. Tüzük'ün 23. maddesi şöyledir: "Röntgen ve radyom laboratuvarlar ında çal ışan bütün mütahass ıs ve müstahdemlerin, senede iki defa kanlar ı muayene edilerek küreyvatlar ı say ılmak ve el vesair aç ık yerlerinin Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 6cildini muayene ettirmek mecburidir. Resmi müesseselerde bu muayenelerin icras ı, o müesseselerin müdürleri taraf ından takip olunur. Hususi müesseselerde, muayenelerin icr a ettirilmemesinden sahipleri mesuldür. Bu muayenelerin neticeleri muntazam bir deftere kaydedilir. Bu muayeneler neticesinde görülecek ar ızalar iyi oluncaya kadar o kimseni n çal ışmas ına müsaade edilmez." 20. Tüzük'ün 24. maddesi şöyledir: "Bu gibi müesseselerde, her röntgen mütahass ısının veya röntgen ve radyom ile i ştigal eden kimsenin senede dört hafta muntazaman devaml ı tatil yapmas ı mecburidir" 21. Bireysel ba şvuru konusu i şlem tarihinde yürürlükte bulunan 6/10/2007 tarihli ve 26665 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe giren Kamu Sa ğlık Hizmetlerinde İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynaklar ı ile Çal ışan Personelin Radyasyon Doz Limitleri Hakk ında Yönetmelik'in (Yönetmelik) "Amaç" kenar başlıklı 1. maddesi şöyledir: "Bu Yönetmeli ğin amac ı, iyonlaştırıcı radyasyon ile te şhis, tedavi veya ara ştırman ın yap ıldığı yerler ile bu i ş veya işlemlerde çal ışan kamu sa ğlık hizmetlerindeki tüm personeli n iyonlaştırıcı radyasyondan kaynaklanabilecek risklere kar şı radyasyon dozu limitlerini belirlemektir." 22. Yönetmelik'in "Kapsam" kenar başlıklı 2. maddesi şöyledir: "Bu Yönetmelik, kamu sa ğlık hizmetlerinde, iyonla ştırıcı radyasyon ile te şhis, tedavi veya ara ştırman ın yap ıldığı yerler ile bu i ş veya işlemlerde çal ışan kamu personelini kapsar." 23. Yönetmelik'in "Tan ımlar" kenar başlıklı 4. maddesi şöyledir: "Bu Yönetmelikte geçen; a ) Eşdeğer doz: Birimi Sievert (Sv) olup, radyasyonun türüne ve enerjisine bağlı olarak doku veya organda so ğurulmuş dozun, radyasyon a ğırlık faktörü ile çarp ılmış halini, b) Etkin doz: Birimi Sievert (Sv) olup, insan vücudunda ışınlanan bütün doku ve organlar için hesaplanm ış eşdeğer dozun, her doku ve organ ın doku ağırlık faktörleri ile çarp ılmas ı sonucunda elde edilen dozlar ın toplam ını, c ) İyonlaştırıcı radyasyon: 100 nm ya da daha k ısa dalga boyunda veya 3x1015 Hertz ya da daha yüksek frekansta elektromanyetik dalga veya parçac ık şeklind e transfer edilen, do ğrudan veya dolayl ı olarak iyon olu şturma kapasitesine sahip enerjiyi, ç) Personel: Te şhis, tedavi veya ara ştırman ın yap ıldığı yerlerde iyonla ştırıcı radyasyon kaynaklar ı ile bizzat çal ışan bilumum kamu personelini, d) Radyasyon: İyonlaştırıcı radyasyonu, e) Radyasyon kayna ğı: Teşhis ve tedavide kullan ılan ve iyonla ştırıcı radyasyon yayan her türlü cihaz ı ve radyofarmasöti ği ifade eder." Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 724. Yönetmelik'in "Radyasyon doz limitleri" kenar başlıklı 7. maddesi şöyledir: "(1) Radyasyon ile çal ışan personel, Radyasyon Güvenli ği Yönetmeli ğine uygun olarak kişisel dozimetre ta şımak zorundad ır. Bu personelden nükleer t ıp alan ında çal ışan hekimler, hemşireler, nükleer t ıp teknikerleri ve teknisyenleri ve s ıcak oda görevlileri rutin gövde dozimetresi ile birlikte bu Yönetmeli ğin yürürlü ğe giriş tarihinden itibaren alt ı ay sonra geçerli olmak üzere el bile ği veya yüzük dozimetresi de ta şımak zorundad ır. ( 2 ) İyonlaştırıcı radyasyon ile çal ışan personelin maruz kalaca ğı tüm vücut etkin dozu müteakip be ş y ıl toplam ında 100 milisieverti, herhangi bir tek y ılda 50 milisieverti ve ayda 2 milisieverti geçemez. Bu kurala ayk ırı olmayacak şekilde ayr ıca; a) Göz merce ği için eş değer doz ayl ık 15 mSv i, b) El ve ayaklar için e ş değer doz ayl ık 50 mSv i, c ) E n y o ğun radyasyona maruz kalan 1 cm2 lik alan referans olmak üzere cilt için eş değer doz ayl ık 50 mSv i geçemez. ( 3 ) 1 8 y a şını doldurmam ış olanlar iyonla ştırıcı radyasyon ile çal ışılan işlerde görev alamazlar. Mesleki e ğitimleri gere ği iyonlaştır ıcı radyasyon ile çal ışmas ı zorunlu 16-18 yaş aras ı stajyer ve ö ğrenciler için etkin dozun y ılda 6 mSv i geçmemesi kayd ıyla do z limitleri şu şekilde belirlenmi ştir: a) Tüm vücut etkin dozu ayl ık 0.6 milisieverti, b) Göz merce ği için eş değer doz ayl ık 5 mSv'i, c) El, ayak veya deri için e şdeğer doz ayl ık 15 mSv i geçemez. (4) Hamile personel hamilelik durumu belli olur olmaz ilgili birim amirlerine derha l haber verirler. Bunlar ın y ıllık doz limitleri, yay ımlanan Radyasyon Güvenli ği Yönetmeli ğinin 10 uncu maddesinin birinci f ıkras ının (b) bendinde toplum için belirlenmi ş limitleri a şamayacağından, çal ışma koşullar ı bilfiil radyasyon kaynaklar ı ile ilgili i şleri ve işlemleri içermeyecek şekilde yeniden düzenlenir. (5) Emzirme dönemindeki personel radyoaktif maddelerin cilt temas ı, solunmas ı veya sindirim yoluyla al ınmas ı riski taşıyan nükleer t ıp alan ında ve benzer kontaminasyon risk i taşıyan iş ve işlemlerde çal ıştırılamazlar. (6) Kişisel dozimetre ölçümlerinde ayl ık limitlerin a şıldığı durumlarda ilgili yeri n radyasyon güvenli ği komitesi, radyasyon güvenli ği komitesinin olmad ığı yerlerde birim amiri sorunun kayna ğını inceleyip de ğerlendirir ve eksik veya yanl ış hususlar ın düzeltilmesi için gerekli tedbirlerin al ınmas ını sağlar. Yanl ış veya eksik hususlar düzeltilinceye kada r söz konusu radyasyon kaynaklar ı ile yap ılan iş ve işlemler yürütülmez. (7) Radyasyon ile çal ışan personelin i şe başlamadan önceki ve y ıllık sağlık kontrolleri Ek-I deki form do ğrultusunda yap ılır. Personelin sa ğlık kontrolleri, tercihen, i şyeri Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 8hekimliği sertifikas ı olan bir kurum tabibi veya kurum amirinin görevlendirdi ği bir hekim taraf ından gerçekle ştirilir. (8) Kişisel dozimetre ölçümlerinde ayl ık radyasyon limitinin a şılmas ı veya yükse k dozda radyasyona maruziyet şüphesi ta şıyan radyasyon kazas ı durumunda sa ğlık personeli Ek-I deki form do ğrultusunda de ğerlendirilir ve gerekli görülürse ilgili üst kurumlara sevk edilir." 25. Yönetmelik'in "Çal ışma düzeni" kenar başlıklı 8. maddesi şöyledir: "(1) Personel, iyonla ştırıcı radyasyonla 7 nci maddede belirtilen radyasyon doz limitleri içinde çal ıştırılabilir. Kamu kurum ve kurulu şlar ı bu konuda gerekli tedbirleri almakla, personel de gerekli korunma tedbirlerine uymakla yükümlüdür. ( 2 ) S ağlık personelinin günlük mesaisi, radyoterapi birimlerinde acil hasta yükünün kar şılanabilmesi ve hiperfraksiyone tedavi şemalar ının uygulanabilmesi için; radyoloji ve nükleer t ıp birimlerinde acil tan ı ve tedavinin uygulanabilmesi için vardiya veya nöbet şeklinde düzenlenebilir. Buna göre; a) Vardiya veya nöbet için düzenlemeler ilgili birim sorumlusunun önerileri dikkate al ınarak, kurum amirlerince yap ılır. b) Vardiya veya nöbet şeklindeki çal ışma düzeninde ilgili hekim radyasyon uygulamalar ına eşlik eder." 26. Bireysel ba şvuru tarihinden sonra 26/4/2022 tarihli ve 31821 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe giren Radyoloji Hizmetleri Yönetmeli ği'nin "Persone l durumu" kenar başlıklı 11. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "... (9) Radyasyon kaynaklar ı ile çal ışacak personelin çal ışma şekli, 3153 say ılı Kanunda öngörülen çal ışma süresini a şmamak kayd ıyla, hizmetin etkinlik ve süreklili ğinin sağlanmas ı bak ımından vardiya veya nöbet şeklinde düzenlenebilir. (10) İyonlaştırıcı radyasyon kayna ğı içermeyen cihazlar ile çal ışacak personelin çal ışma şekli hizmetin etkinlik ve süreklili ğinin sağlanmas ı bak ımından vardiya veya nöbet şeklinde düzenlenebilir." 2.İlgili Yarg ı Kararlar ı 27. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun 16/7/2010 tarihli ve E.2010/29, K.2010/90 say ılı karar ının ilgili k ısm ı şöyledir: "... Dava dilekçesinde, 5947 say ılı Yasa'n ın 9. maddesi ile 3153 say ılı Yasa'ya eklenen Ek Madde 1 hükmü ile iyonla ştırıcı radyasyonla te şhis, tedavi veya ara ştırman ın yap ıldığ yerler ile bu i ş ve işlemlerde çal ışan personelin çal ışma sürelerinin art ırıldığı, günlük çal ışma sürelerine yer verilmedi ği bu nedenle kural ın, söz konusu alanda çal ışan sağlık personelinin sa ğlığını korumaktan uzak, ya şam ve sa ğlık hakk ını ihlal eden bir düzenlem e olduğu belirtilerek Anayasa'n ın 2., 5., 6., 7., 17., 49., 50., 56., 90. ve 128. maddelerine ayk ırı olduğu ileri sürülmü ştür. Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 9Anayasa'n ın 5. maddesinde, 'insan ın maddi ve manevi varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlama' Devletin temel amaç ve görevleri aras ında say ılmış, 17. maddesinde, herkesin ya şama, maddi ve manevi varl ığını geliştirme hakk ına sahip oldu ğu, 50. Maddesinde dinlenmenin çal ışanlar ın hakk ı olduğu, 56. maddesinde ise herkesin sa ğlıklı ve dengeli bir çevrede ya şama hakk ına sahip bulundu ğu belirtilmi ştir. Dava dilekçesinde kural ın Anayasaya ayk ırılığı ile ilgili iki konunun üzerinde durulduğu görülmektedir. Üzerinde durulan ilk konu, iyonla ştırıcı radyasyonla çal ışan personelin çal ışma sürelerinin 25 saatten 35 saate ç ıkar ılmas ı ile ilgilidir. 2368 say ılı Yasa'da tüm sa ğlık personeli gibi radyasyonla çal ışan personel için de haftal ık 40 veya 4 5 saat çal ışma süresi öngörülmü ş, ancak bu süreler, radyasyonla çal ışan personel için idare taraf ından yönetmelikle 25 saat olarak belirlenmi ştir. Yeni düzenlemede ise radyasyonla çal ışan personelin haftal ık çal ışma süresi 35 saate indirilmi ştir. Ayr ıca idarenin, dava konusu kurala veya 657 say ılı Yasa'n ın 99. maddesine dayanarak ç ıkaracağı tüzük veya yönetmelikle yasada öngörülen azami çal ışma süresinden daha k ısa çal ışma süreleri belirleyebilece ği kural alt ına al ınm ıştır. Diğer taraftan, iptal istemine konu maddenin ikinci tümcesinde, çal ışma sürelerinin belirlenmesinde Sa ğlık Bakanl ığınca ç ıkar ılacak yönetmelikte belirtilen radyasyon doz u limitlerinin de dikkate al ınacağı belirtilmi ştir. Yönetmelikte belirlenen radyasyon dozu limitlerinin haftal ık 35 saatten daha k ısa bir çal ışma süresinde a şılmas ı durumunda bu personelin çal ışma süresinin Yasada belirlenen 35 saatten daha az olabilece ği anlaşılmaktad ır. Bu nedenle dava konusu kural ın, radyasyonla te şhis ve tedavi merkezlerinde çal ışan personelin maddi ve manevi varl ıklar ının gelişmesini engelleyen, çal ışanlar ın dinlenme haklar ını ihlal ederek sa ğlıklı ve dengeli bir çevrede ya şama haklar ını sınırlayan bir niteli ği bulunmamaktad ır. Dava dilekçesinde üzerinde durulan ikinci konu ise yasayla düzenlenmesi gereken konular ın yönetmeli ğe b ırak ılmas ı nedeniyle kural ın Anayasa'n ın 7. ve 128. maddelerin e ayk ırı olduğu ile ilgilidir. Anayasa'n ın 7. maddesinde 'Yasama yetkisi Türk Milleti ad ına Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez.' denilmektedir. Yasama yetkisinin devredilmezli ği ilkesi, yasakoyucunun temel ilkeleri koymadan, çerçeveyi çizmeden yürütmeye yetk i vermemesi, s ınırsız, belirsiz bir alan ı yönetimin düzenlemesine b ırakmamas ını belirten bir ilkedir. Ancak yasakoyucu gerekti ğinde s ınırlar ını belirlemek ko şuluyla baz ı konular ın düzenlenmesini idareye b ırakabilece ği gibi s ık s ık değişik önlemler al ınmas ına vey a bunlar ın kald ırılmas ına gerek görülen ekonomik, teknik veya benzeri alanlarda teme l kurallar ı saptand ıktan sonra ayr ıntılar ın düzenlenmesini idareye b ırakabilir. Bu durum yasama yetkisinin devri olarak nitelendirilemez. Anayasa'n ın 128. maddesinin ikinci f ıkras ına göre, kamu personelinin özlük haklar ına ilişkin esaslar ının kanunla düzenlenmesi gerekmektedir. Yasa ile düzenlenmesi öngörüle n konularda, yürütme organ ına, genel, s ınırsız, esaslar ı ve çerçevesi belirsiz bir düzenleme yetkisi verilmez. Ancak yasada temel esaslar ın belirlenerek çerçevesinin çizilmi ş olmas ı koşuluyla uzmanl ık ve teknik konulara ili şkin ayr ıntılar ın yürütme organ ının takdir yetkisin e bırak ılmas ı Anayasa'n ın 128. maddesine ayk ırılık oluşturmaz. İptal istemine konu Ek Madde 1'in ikinci ve üçüncü tümcelerinde; radyasyon dozu limitlerinin belirlenmesi, doz limitlerinin a şılmamas ı için al ınmas ı gereken tedbirler, doz limitlerinin a şılmas ı halinde izinle geçirilecek süreler ve al ınacak diğer önlemlerin, Sa ğlık Bakanl ığınca ç ıkar ılacak yönetmelikle düzenlenece ği belirtilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 10Radyasyon doz limitlerinin çal ışılan kurum veya bölüme göre farkl ılık gösterebilece ği gibi teknolojik geli şmelerle de bu limitlerin zaman içinde de ğişmesi olas ıdır. Bu nedenle radyasyon doz limitlerinin belirlenmesi veya bu limitlerin a şılmamas ı için al ınacak önlemlerin tespitinin idareye b ırak ılmas ında Anayasa'ya ayk ırılık bulunmamaktad ır. İdareye b ırak ılan diğer bir konu ise doz limitlerinin a şılmas ı halinde izinle geçirilece k sürelerin belirlenmesi ile ilgilidir. Radyasyonla tedavi hizmetlerinde çal ışan personeli n yukar ıda da aç ıkland ığı üzere üç ayr ı izin hakk ı bulunmaktad ır. Bunlardan ilki, devlet memuru olmalar ı nedeniyle kullanacaklar ı ücretli y ıllık izinleri; ikincisi, her y ıl, y ıllık izinlerine ilaveten kullanacaklar ı bir ayl ık sağlık izni (657 say ılı DMK m.103); üçüncüsü ise dava konusu f ıkrada yer verilen ve doz limitlerinin a şılmas ı halinde kullanacaklar ı izin. Bu izinlerden y ıllık ücretli izin, devlet memuru olmakla; sa ğlık izni ise radyasyonla te şhis veya tedavi yap ılan bir bölümde çal ışmakla hak kazan ılan izinlerdir. Dava konusu kuralda yer verilen ve radyasyon doz limitlerinin a şılmas ı halinde izinle geçirilecek süre için ayn ı şeyleri söylemek olanakl ı değildir. Her şeyden önce bu iznin kullan ılmas ı, çal ışan üzerinde belirlenen radyasyon doz limitlerinin a şılmas ı koşuluna bağlıdır. Belirlenen doz limitlerinin aşılmad ığı dönemlerde çal ışan için böyle bir izin hakk ının doğmayacağı aç ıktır. Diğer taraftan iyonla ştırıcı radyasyonla te şhis, tedavi veya ara ştırman ın yap ıldığı yerlerde, radyasyon doz limitlerinin a şılmas ı halinde kullan ılacak iznin süresi, a şılan dozun oran ına bağlı olarak de ğişkenlik gösterecektir. A şılan radyasyon doz oran ı çok az olduğunda, kullan ılacak izin süresi saatle ifade edilebilirken, bu oran ın artmas ı durumunda gün, belki haftalarla ifade edilen bir izin söz konusu olabilecektir. Bu nedenle kullan ılmas ı doz limitlerinin a şılmas ı koşuluna ba ğlı olan ve a şılan doz oran ına göre de ğişkenlik gösterecek izin süresinin ayr ıntılı olarak yasada belirlenmesi olanakl ı olmad ığından, bu konunun düzenlenmesinin yürütme organ ının takdir yetkisine b ırak ılmas ı Anayasaya ayk ırılık oluşturmaz. ..." 28. Dan ıştay Beşinci Dairesinin 19/3/2014 tarihli ve E.2013/1504, K.2014/2214 say ılı karar ının ilgili k ısm ı şöyledir: "... Dava, iyonla ştırıcı radyasyon kaynaklar ıyla çal ışan kamu sa ğlık personelinin haftal ık çal ışma süresinin 35 saat olarak uygulanmas ına ilişkin 12.2.2010 günlü, 6145 say ılı Sağlık Bakanl ığı Tedavi Hizmetleri Genel Müdürlü ğü Genelgesinin iptali istemiyle aç ılmıştır. 28.4.1937 günlü, 3591 say ılı Resmi Gazete'de yay ımlanan 3153 say ılı Radyoloji , Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Di ğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakk ında Kanunun 3. maddesi ile birinci maddede yaz ılı müesseselerin (münhas ıran röntgen şuaı vas ıtas ı ile teşhis veya hem te şhis ve hem tedavi yahut radiyom veya radiyom emanasiyonu yahut radiyom mürekkebatile veya her türlü elektrik aletleriyle tedavi yapan müesseseler) bina vas ıflar ı ve hastalarla mütehass ıslar ı ve orada çal ışan veya bulunan ba şkalar ının elektri k cereyan ı ve röntgen şua ve radiyom ar ızalar ından korunacak tertiplerle bunlara ait levaz ımın şartlar ı ve radiyom için bir müessesede bulunmas ı laz ım gelen en az miktar v e elektrikle tedaviye mahsus aletlere ait vas ıf ve şartlar hakk ında bir nizamname yap ılacağı öngörülmü ştür. An ılan madde hükmü uyar ınca 27.4.1939 günlü, 2/10857 say ılı Bakanlar Kurulu Karar ı ile kabul edilen Radyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi Müesseseleri Hakk ında Nizamname yay ımlanm ış ve bu Nizamname ile 3153 say ılı Kanunun 3. maddesi ile Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 11düzenlenmesi öngörülen konular düzenlenmi ştir. Buna göre Nizamnamenin çal ışma tarz ına dair hükümler ba şlıklı ikinci bölümünde yer alan 21. madde ile röntgen ve radyom ile daimi olarak günde be ş saatten fazla çal ışılamayaca ğı, röntgen muayenehanelerinde pazardan maada ayr ıca bir gün daha ö ğleden sonra tatil yap ılmas ı gerektiği, 22. maddesi ile de, hastahanelerde röntgen ve radyom ile tam müddetle (günde be ş saat) çal ışan kimselerin, hastahanenin ba şka işlerinde kullan ılamayaca ğı, bunlara gece uykular ını ihlal edecek i ş verilemeyece ği belirlenmi ştir. Sözü edilen Nizamname hükmüne göre radyasyon kaynaklar ıyla çal ışan kamu sa ğlık personeli günde 5 saat mesai yapmakta iken, 30.1.2010 günlü, 27478 say ılı Resmi Gazete'de yay ımlanan 5947 say ılı Üniversite ve Sa ğlık Personelinin Tam Gün Çal ışmas ına ve Bazı Kanunlarda De ğişiklik Yap ılmas ına Dair Kanunun 9. maddesiyle 19.4.1937 günlü, 3153 say ılı Radyoloji, Radiyom ve Elektrikli Tedavi ve Di ğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakk ında Kanuna eklenen ek 1. maddede; ' İyonlaştırıcı radyasyonla te şhis, tedavi veya ara ştırman ın yap ıldığı yerler ile bu i ş veya işlemlerde çal ışan personelin haftal ık çal ışma süresi 3 5 saattir. Bu süre içerisinde, Sa ğlık Bakanl ığınca ç ıkar ılacak yönetmelikte belirtilen radyasyon dozu limitleri de ayr ıca dikkate al ınır. Doz limitlerinin a şılmamas ı için al ınmas ı gereken tedbirler ile a şıldığı takdirde izinle geçirilecek süreler ve al ınacak diğer tedbirle r Sağlık Bakanl ığınca ç ıkar ılacak yönetmelikle belirlenir.' hükmüne yer verilerek an ılan personelin günlük çal ışma süresi 7 saate ç ıkar ılmıştır. 5947 say ılı Kanun ile mesai saatlerinde yap ılan yeni düzenlemenin uygulama esaslar ına aç ıklamak üzere dava konusu Genelge yay ımlanm ıştır. Genelgenin birinci parağraf ında, 5947 say ılı Kanunun 30.1.2010 günlü, 27478 say ılı Resmi Gazete'de yay ımland ığı belirtildikten sonra; ikinci para ğraf ında, an ılan Kanunun 9. maddesiyle 3153 say ılı Kanuna eklenen ek 1. maddeye yer verilmi ş; üçüncü para ğraf ında, çal ışma süresi ile ilgili hükmün Kanunun yay ımı tarihinde yürürlü ğe girmesinden dolay ı radyoloj i personelinin günlük çal ışma süresinin 7 saat olarak uygulanmas ı gerektiği ifade edilmi ş; son f ıkras ında ise, Kanun maddesinin di ğer hükümleri ile ilgili yeni bir düzenleme yap ılıncaya kadar, an ılan personelin mesailerinin İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynaklar ı İle Çal ışan Personelin Radyasyon Doz Limitleri Hakk ında Yönetmelik esaslar ı kapsam ında 7 saatlik günlük çal ışma s ınırını aşmayacak şekilde ve nöbet ve vardiya hizmetlerinin buna göre düzenlenmesi hususu duyurulmu ştur. Genelgede gönderme yap ılan 6.10.2007 günlü, 26665 say ılı Resmi Gazete'de yay ımlanan Kamu Sa ğlık Hizmetlerinde İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynaklar ı İle Çal ışan Personelin Radyasyon Doz Limitleri Hakk ında Yönetmelikte, radyasyon doz limitleri ve personelin çal ışma düzeni konular ında düzenleme yap ılmış, doz limitlerinin a şıldığı durumlarda gerekli tedbirlerin al ınacağı, personelin radyasyon doz limitleri içind e çal ıştırılabileceği öngörülmü ştür. 5947 say ılı Kanun ile 3153 say ılı Kanuna eklenen ek 1. maddede iki husu s öngörülmü ştür. Birincisi, radyoloji kaynaklar ıyla çal ışan personelin radyasyon doz limitler i dikkate al ınmak suretiyle haftada 35 saat mesai yapmas ı, ikincisi ise doz limitlerinin aşılmamas ı için al ınmas ı gereken tedbirler ile a şıldığı takdirde izinle geçirilecek süreler v e alınacak diğer tedbirlerin Sa ğlık Bakanl ığınca ç ıkar ılacak yönetmelikle belirlenmesidir. Bu kapsamda, dava konusu Genelgede Kanunda öngörülen iki hususun uygulama esaslar ı belirlenmi ştir. Bunlardan birincisi yani radyoloji kaynaklar ıyla çal ışan personelin haftal ık mesai süresinin bundan sonra 35 saat olarak uygulanmas ı hususu tamamen Kanuna parale l bir düzenlemedir. Kanunda öngörülen ikinci hususla ilgili olarak idarenin en k ısa sürede Yönetmelikle bir düzenleme yapmas ı gerekmekle birlikte, dava konusu Genelgede, personelin mesaisi ile nöbet ve vardiya hizmetlerinin, radyasyon doz limitleri ve personelin çal ışma düzeni konular ında düzenlemeler içeren, doz limitlerinin a şıldığı durumlard a Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 12gerekli tedbirlerin al ınacağını ve personelin radyasyon doz limitleri içind e çal ıştırılabileceğini belirleyen Kamu Sa ğlık Hizmetlerinde İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynaklar ı İle Çal ışan Personelin Radyasyon Doz Limitleri Hakk ında Yönetmelik esaslar ı kapsam ında uygulanmas ı hususunun öngörülmesinde hukuka ayk ırılık görülmemi ştir. ..." B. Uluslararas ı Hukuk 29. 7/3/1968 tarihli ve 1033 say ılı Kanun'la onaylanmas ı uygun bulunan 115 say ılı İşçilerin İyonizan Radyasyonlara Kar şı Korunmas ı Hakk ında ILO Sözle şmesi'nin (115 say ılı ILO Sözle şmesi) 3. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Bilgi alan ında kaydedilen geli şmelerin ışığı alt ında, işçilerin sa ğlık ve emniyetleri bak ımından iyonizan radyasyonlara kar şı etkili bir şekilde korunmas ını sağlamak maksad ıyla münasip her türlü tedbir al ınacakt ır. Bu maksada uygun, gerekli usul ve kaidelerle tedbirler kabul edilecek ve etkili bir korunma sa ğlanabilmesi için, zaruri olan bilgiler istifadeye aç ık bulundurulacakt ır. ..." 30. 115 say ılı ILO Sözle şmesi'nin 5. maddesi şöyledir: "İşçilerin iyonizan radyasyonlara maruz kal ışlar ının mümkün olan en asgari hadde indirilmesi için her türlü gayret sarfedilmeli ve fuzuli olan her türlü maruz kal ışlar bütün ilgili taraflarca önlenmelidir. " 31. 115 say ılı ILO Sözle şmesi'nin 11. maddesi şöyledir: "Tespit edilen seviyelere riayet edilip edilmedi ğinin doğrulanmas ı amac ıyla, işçilerin iyonizan radyasyonlara ve radyoaktif maddelere ne dereceye kadar maruz kald ıklar ını tayin etmek üzere i şçilere ve i şyerleri laz ım geldiği şekilde kontrole tabi tutulmal ıdır." 32. 115 say ılı ILO Sözle şmesi'nin 12. maddesi şöyledir: "Doğrudan do ğruya radyasyon i şlerinde çal ışan bütün i şçiler, bu i şlerde çal ışmadan önce veya çal ışmaya başlad ıktan k ısa bir zaman sonra sa ğlık muayenesine tabi tutulmal ı ve bundan sonra münasip aral ıklarla bu sa ğlık muayenelerinden geçirilmelidir. " 33. 115 say ılı ILO Sözle şmesinin 13. maddesi şöyledir: "İyonizan radyasyona maruz kalman ın nitelik veya derecesi ve ya her ikisi sebebiyle, hangi hallerde a şağıdaki tedbirlerin süratle al ınmas ı icap edece ği 1. maddede öngörülen sözleşmenin yürütümünün sa ğlay ıcı uygulama metodlar ından biri yoluyla belirtilecektir: a. İşçi münasip bir sa ğlık muayenesine tabi tutulmal ıdır; b. İşveren yetkili makam taraf ından verilen talimata uygun olarak bu makama tevdieten haber vermelidir, c. Radyasyonlara kar şı korunma konusunda yetkili şahıslar, işçinin işini hangi şartla r alt ında yapt ığını incelemelidir; Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 13d. İşveren, teknik mü şahadelere ve t ıbbi görüşlere dayanan düzeltici lüzumlu bütü n tedbirleri almal ıdır." 34. 115 say ılı ILO Sözle şmesi'nin 14. maddesi şöyledir: "Hiçbiri işçi, yetkili t ıbbi görüşe ayk ırı olarak iyonizan radyasyonlara maruz kalmas ını gerektirebilecek i şlerde çal ıştırılmamal ı veya çal ıştırılmaya devam edilmemelidir. " V.İNCELEME VE GEREKÇE 35. Anayasa Mahkemesinin 4/10/2023 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 36. Başvurucu; 3153 say ılı Kanun'a eklenen ek 1. maddenin günlük çal ışma süresini azami olarak 7 saate ç ıkard ığını, Tüzük'ün 21. maddesi ve 115 say ılı ILO Sözle şmesi'nin 5. maddesi uyar ınca fazla çal ıştırılmas ının hukuka ayk ırı olduğunu, buna ra ğmen ç ıkar ılan Genelge ile günlük çal ışma sürelerinin 7 saate ç ıkar ıldığını, bu durumun normlar hiyerarşisine ayk ırı olduğunu ileri sürmü ştür. Başvurucu, radyasyonun insan sa ğlığına zararl ı olduğunun aç ık olduğunu, radyasyon ile muhatap olarak çal ışan kişilerin ald ığı doz şiddetini ölçen dozimetri sonuçlar ının da radyasyonunun insan vücuduna verdi ği tahribat ı değil, anl ık doz şiddetini ölçtü ğünü iddia etmi ştir. Başvurucu ayr ıca, radyasyonun geç evre etkilerinin yavaş yavaş çal ışanlarda görünmeye ba şlad ığını, çok say ıda çal ışanın son beş yıl içerisinde kanser hastal ığına yakaland ığını ifade etmi ştir. Başvurucu son olarak Avrupa Birli ğine üye ülkelerde radyasyon teknikerlerinin çal ışma saatlerinin 7-9 saat oldu ğunu ancak bu ki şilerin günlük çekim say ılar ının 25-50 iken ülkemizde bu say ının 80'in üzerinde oldu ğunu, en temel hakk ı olan sağlıklı yaşam hakk ının ihlal edildi ğini ifade etmi ştir. 37. Bakanl ık görüşünde öncelikle; ba şvurucunun bozma karar ı sonras ında ilk derece mahkemesince dosyan ın incelenmesi devam ederken bireysel ba şvuruda bulundu ğu, bu nedenle ba şvuru yollar ının usulüne uygun tüketilip tüketilmedi ği hususunun Anayasa Mahkemesince de ğerlendirilmesi gerekti ği belirtilmi ştir. Bakanl ık görüşünde ayr ıca, başvurucunun maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının ihlal edilip edilmedi ği konusunda yap ılacak incelemede, görü şte yer verilen Anayasa ve ilgili mevzuat hükümleri, Anayasa Mahkemesi içtihad ı ve somut olay ın kendine özgü ko şullar ının da dikkate al ınmas ı gerektiği ifade edilmi ştir. 38. Başvurucu Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında; 2010 y ılından bu yana günlük 7 saat çal ışmaya geçilmesinin yaratt ığı sağlık sorunlar ının ortada oldu ğunu, nüfus yo ğunluğu fazla olan illerde bulunan hastanelerde çal ışan kişilerde radyasyona ba ğlı çeşitli hastal ıklar ın görüldüğünü ileri sürmü ştür. Başvurucu, radyasyonun geç evreleri de gözönüne al ındığında kanser hastal ıklar ıyla karşılaşıldığını, bu ki şilerin bilgilerinin ilgili dernekten elde edilebilece ğini vurgulam ıştır. B. Değerlendirme 39. Anayasa n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak "Kişinin dokunulmazl ığı, maddi ve manevi varl ığı" kenar ba şlıklı 17. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 14"Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir." 40. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Somut olayda röntgen teknisyeni olarak kamu hastanesinde çal ışan başvurucu, günlük 5 saat olan çal ışma saatlerinin 7 saate yükseltilmesi uygulanmas ının kald ırılmas ı talebinin kabul edilmemesi nedeniyle beden ve ruh sa ğlığının bozulmas ına sebep olundu ğunu ileri sürmektedir. Sa ğlığa zararl ı etkileri bulundu ğu kabul gören radyasyona tabi bir şekilde çal ışmak zorunda olan bir kimsenin beden ve ruh sa ğlığı bak ımından zarar görebilece ğinin kabulü gerekir. Bu nedenle ba şvurucunun şikâyetini n Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında yer alan maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ı kapsam ında değerlendirilmesi uygun görülmü ştür. 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 41. Somut olayda temyiz merciinin nihai karar ına uyan Mahkemece davan ın reddine karar verilmi ş olup başvurucunun an ılan karara kar şı kanun yoluna ba şvurmad ığı, temyiz merciinin nihai karar ı sonras ında bireysel ba şvuruda bulundu ğu anlaşılmaktad ır (bkz. 8). Bu anlamda somut ba şvurunun kabul edilebilirli ğinin öncelikle ba şvuru yollar ının tüketilmesi kriteri aç ısından değerlendirilmesi gerekmektedir. 42. Anayasa Mahkemesi daha önceki birçok karar ında temyiz mahkemesinin yak ın zamanda vermi ş olduğu ve başvurucunun davas ına da uygulanacak nitelikte bir karar varsa ve temyiz mahkemesinin bu karar ını değiştirmesi ihtimal dâhilinde görünmüyorsa başvurucunun, iç hukuk yollar ını tüketmiş say ılacağını kabul etmektedir ( Deniz Baykal, B. No: 2013/7521, 4/12/2013, 30; Şahin Tosun, B. No: 2014/10857, 11/1/2017, 35). Somut olayda da Mahkeme, temyiz merciinin de ğiştirilmesi ihtimal dâhilinde görülmeyen bozma karar ına uymuş ve davan ın reddine karar vermi ştir. Bu nedenle mahkeme karar ına karşı olağan kanun yoluna ba şvurmayan ba şvurucunun iç hukuk yollar ını tükettiğinin kabulü gerekmektedir. 43. Bu itibarla aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Esas Yönünden a. Genel İlkeler 44. Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında herkesin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahip oldu ğu belirtilmi ştir. Bu kapsamda an ılan Anayasa hükmü ile maddi ve manevi varl ığın bütünlü ğü gerek kamusal yetkilerle donat ılm ış kişilerin gerekse özel ki şilerin müdahalelerine kar şı güvence alt ına al ınm ıştır (Özkan Şen, B. No: 2012/791, 7/11/2013, 40). 45. Anayasa n ın 17. maddesinin amac ı, esas olarak bireylerin maddi ve manevi varl ığına karşı devlet taraf ından yap ılabilecek keyfî müdahalelerin önlenmesidir. Bunun yan ı sıra devletin ki şilerin maddi ve manevi varl ığını etkili olarak koruma ve maddi ve manevi Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 15varl ığına sayg ı gösterme şeklinde pozitif yükümlülü ğü de bulunmaktad ır (Ahmet Acartürk , B. No: 2013/2084, 15/10/2015 , 49). Nitekim Anayasa n ın 56. maddesinde de belirtildi ği üzere pozitif yükümlülük, sa ğlık alan ında yürütülen faaliyetleri de kapsamaktad ır (İlker Başer ve diğerleri , B. No: 2013/1943, 9/9/2015, 44). 46. Anayasa Mahkemesinin önceki kararlar ında; çal ışan bireylerin maddi ve manevi varl ıklar ının korunmas ı bağlam ında devletin Anayasa'n ın 17. maddesinin yan ı sıra 5., 12., 49. ve 56. maddeleri çerçevesinde üstlenmesi gereken negatif ve pozitif yükümlülüklerinin kapsam ına, başta 3/5/1996 tarihli Gözden Geçirilmi ş Avrupa Sosyal Şart ı ile Uluslararas ı Çal ışma Örgütü (ILO) bünyesinde imzalanan sözle şmeler olmak üzere uluslararas ı sözleşmelere taraf olan devletlerin taahhütlerine, bu do ğrultuda hayata geçirilen düzenlemelere ili şkin aç ıklay ıcı değerlendirmelere ve genel ilkelere yer verilmi ştir (Mehmet Bayrakc ı, B. No: 2014/8715, 5/4/2018, 61-72, Ebru Bilgin [GK], B. No: 2014/7998, 19/7/2018, 79-83). 47. Devlet, sa ğlık hizmetlerini bireylerin ya şam hakk ı ile maddi ve manevi varl ıklar ını koruma hakk ı kapsam ında -ister kamu isterse özel sa ğlık kuruluşlar ı taraf ından yerine getirilsin- hastalar ın yaşamlar ı ile maddi ve manevi varl ıklar ının korunmas ına yönelik gerekli tedbirlerin al ınabilmesini sa ğlayacak şekilde düzenlemek zorundad ır (Ahmet Acartürk , 51). Öte yandan devletin sa ğlık alan ında çal ışan kişilerin de sa ğlıklı bir ortamda yaşamalar ını sağlamak noktas ında ve görevlerini yerine getirirken maddi ve manevi varl ıklar ının korunmas ı anlam ında pozitif yükümlülü ğünün de bulundu ğunun kabulü gerekir. Özellikle sa ğlığa zararl ı olduğu ulusal mevzuatta (bkz. 11-28) ve uluslararas ı sözleşmelerde (bkz. 29-34) kabul edilen radyasyona maruz kalarak görev yapmak zorund a olan sağlık çal ışanlar ının beden ve ruh sa ğlıklar ının korunmas ı için gerekli önlemleri almak ve bu ki şilerin çal ışma koşullar ına yönelik olumsuz müdahalelerden kaç ınmak devleti n görevleri aras ındad ır. 48. Maddi ve manevi varl ığı koruma hakk ı kapsam ında hukuki sorumlulu ğu ortaya koymak için adli ve idari yarg ıda aç ılacak davalarda makul derecede dikkatli ve özenli inceleme şart ının yerine getirilmesi gerekmektedir. Derece mahkemelerinin bu tür olaylara ilişkin yürüttükleri yarg ılamalarda Anayasa n ın 17. maddesinin gerektirdi ği seviyede derinli k ve özenle bir inceleme yap ıp yapmad ığının ya da ne ölçüde yapt ığının da Anayasa Mahkemesi taraf ından değerlendirilmesi gerekmektedir. Zira derece mahkemeleri taraf ından bu konuda gösterilecek hassasiyet, yürürlükteki yarg ı sisteminin daha sonra ortaya çıkabilecek benzer hak ihlallerinin önlenmesinde sahip oldu ğu önemli rolün zarar görmesine engel olacakt ır (Yasin Ç ıldır, B. No: 2013/8147, 14/4/2016, 57; Tevfik Gayretli, B. No: 2014/18266, 25/1/2018, 32). 49. Diğer taraftan belirtmek gerekir ki olaylara ili şkin delillerin de ğerlendirilmesi öncelikle idari ve yarg ısal makamlar ın ödevidir. Ancak maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ı kapsam ında yerine getirmek zorunda oldu ğu usul yükümlülüklerinin somut olayda yerine getirilip getirilmedi ğinin nesnel bir şekilde değerlendirilmesi için ilgili anayasal kurallar ba ğlam ında idarenin ve derece mahkemelerinin kendilerine tan ınm ış takdir yetkileri çerçevesinde hareket edip etmedi ğinin denetlenmesi gerekir. Bu bağlamd a müdahaleyi hakl ı göstermek için öne sürülen gerekçelerin ilgili ve yeterli olup olmad ığı incelenmelidir ( Murat At ılgan, B. No: 2013/9047, 7/5/2015 44). 50. Bu ba ğlamda derece mahkemelerinin gerekçeleri, taraflar ın kanun yolun a başvuru imkân ını etkili şekilde kullanabilmesini sa ğlayacak surette ayr ıntılı olarak ortaya Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 16konulmal ı; ulaşılan sonuçlar yeterli aç ıklıktaki bilimsel görü ş ve raporlar gibi somut, nesnel verilere dayand ırılmal ıdır (Murat At ılgan, 45). b.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 51. Somut olayda röntgen teknisyeni olarak kamu hastanesinde görev yapa n başvurucu esasen günlük çal ışma süresinin 5 saat iken 7 saate ç ıkar ıldığından şikâyet etmektedir. Konuya ili şkin ulusal mevzuat incelendi ğinde öncelikle 657 say ılı Kanun'un 99. maddesinde memurlar ın haftal ık çal ışma saatinin 40 saat oldu ğuna, kurumlar ın ve hizmetlerin özellikleri dikkate al ınmak suretiyle farkl ı çal ışma sürelerinin tespit olunabilece ğine yönelik düzenleme yer almaktad ır. 3153 say ılı Kanun'a dayan ılarak çıkart ılan Tüzük gere ğince radyasyona tabi çal ışan kişilerin günlük çal ışma süreleri 5 saat olarak öngörülmü ş olup, bu ki şilerin 2010 y ılına kadar an ılan hüküm uyar ınca günlük 5 saat olarak görev yapt ıklar ı anlaşılmaktad ır. 2010 y ılında 3153 say ılı Kanun'a eklenen madde ile bu kişilerin haftal ık çal ışma sürelerinin 35 saat olarak düzenlendi ği, çal ışma saatlerinin belirlenmesinde günlük radyasyon doz limitlerinin dikkate al ınmas ı gerektiği ve bu amaçla bir yönetmelik ç ıkar ılacağı hükmü getirilmi ştir. 52. Başvuru konusu i şlem tarihinde yürürlükte bulunan Yönetmelik'te radyasyon doz limitlerine, radyasyona tabi olarak çal ışan kişilerin 3153 say ılı Kanun'da yer alan haftal ık çal ışma süresini a şmamak kayd ıyla ve doz limitlerinin ölçüm sonuçlar ına göre çal ıştırılabileceğine ilişkin düzenlemelerin yer ald ığı görülmektedir (bkz. 21-25). Nihayet Genelge ile de günlük çal ışma süreleri 7 saat olarak belirlenmi ş ve Yönetmelik'teki radyasyon doz limitlerinin dikkate al ınacağı ifade edilmi ştir. 53. Öte yandan Anayasa Mahkemesi 3153 say ılı Kanun'a eklenen maddede belirlenen 35 saatlik sürenin haftal ık azami çal ışma süresi olarak anla şılmas ı gerektiğini, personelde radyasyon doz limitlerinin a şılmas ı durumunda daha az çal ışma sürelerinin öngörülebilece ğini, bu nedenle Kanun hükmünün Anayasa'ya ayk ırı olmad ığını kabul etmi ştir (bkz. 27). Dan ıştay da iptal davas ına konu edilen Genelge'nin 3153 say ılı Kanun'a uygun olarak ç ıkar ıldığını, doz limitlerinin a şılmas ı durumunda da gerekli tedbirlerin alınabileceğini, bu nedenle Genelge'de hukuka ayk ırılık görülmedi ğini belirtmi ştir (bkz. 28). Son olarak konuya ili şkin ülkemizin taraf oldu ğu 115 say ılı ILO Sözle şmesi'nde de radyasyona maruz kalarak çal ışmak zorunda olan ki şilerin korunmas ı için her türlü tedbirin alınmas ı, bu kişilerin radyasyona maruz kal ışlar ının en asgari hadde indirilmesi, ne kada r radyasyona maruz kald ıklar ının kontrol edilmesi, sa ğlık muayenelerinin yap ılmas ı gerektiği vurgulanm ıştır (bkz. 29-34). 54. Görüldü ğü gibi konuya ili şkin düzenlemeler incelendi ğinde başvurucunun da aralar ında bulundu ğu, radyasyona maruz kalarak çal ışmak zorunda olan kamu görevlilerinin günlük 5 saat olan çal ışma süreleri Kanun'da gerçekle ştirilen de ğişiklikle ve buna uygun çıkar ılan Genelge ile 7 saate ç ıkar ılm ıştır. Bununla birlikte Kanun'da belirtilen haftal ık 35 saatlik süre bu ki şilerin çal ışabileceği azami süreyi göstermekte olup, radyasyon doz limitlerine ve ki şilerin özel durumlar ına göre daha az çal ışma süreleri belirlenebilecektir. Nitekim Yönetmelik'te bu ki şilerin belirlenen radyasyon doz limitleri içerisinde çal ıştırılabileceği, doz limitlerinin a şılmas ı durumunda gerekli koruma tedbirlerinin al ınmas ı gerektiği, özel birtak ım durumlar ı olan kişilerin bu i şlerde çal ışamayacağı ve bu ki şilerin çal ışma koşullar ının özel durumlar ına göre düzenlenece ği ifade edilmi ştir. Anayasa Mahkemesi de 3153 say ılı Kanun'a eklenen ek 1. maddenin iptali amac ıyla aç ılan davada, anılan maddede belirtilen sürenin azami çal ışma süresi olarak öngörüldü ğünü, radyasyon doz Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 17limitleri ölçümleri uyar ınca daha az bir çal ışma süresinin idarece öngörülebilece ğini vurgulayarak an ılan kanun hükmünde Anayasa'ya ayk ırılık görmemi ştir. Yine Dan ıştay da bahsi geçen Kanuni de ğişikliğe istinaden ç ıkar ılan Genelge'de günlük 7 saat olarak öngörülen çal ışma süresinin Kanun'a paralel bir uygulama niteli ğinde oldu ğunu, bu ki şilerin günlük doz ölçümlerinin yap ılacağını ve buna göre idarece gerekli önlemlerin al ınabileceğini vurgulam ıştır. 55. Radyasyona maruz kalarak çal ışan kamu görevlileriyle ilgili, 657 say ılı Kanun'dan ayr ılarak özel birtak ım düzenlemelerin getirilmesi, radyasyonun insan sa ğlığına zararlar ının aç ık olmas ı dolay ısıyla önemlidir ve devletin bu yönde düzenlemeler yap ılmas ı yönünde pozitif yükümlülü ğünün bulundu ğu söylenebilir. Nitekim ülkemizde de bu ki şilerin haftal ık çal ışma süreleri di ğer kamu görevlilerinden daha az olacak şekilde düzenlenmi ştir. Bu anlamda ilk olarak radyasyona maruz kalarak çal ışmak zorunda olan ki şilerin günlük çal ışma süreleri Tüzük'le 5 saat olarak öngörülmü ş ve 2010 y ılında gerçekle ştirilen Kanun değişikliğine kadar bu şekilde uygulana gelmi ştir. 3153 say ılı Kanun'a 2010 y ılında eklenen hüküm ile ise bu ki şilerin haftal ık çal ışma süreleri azami olarak 35 saat olarak öngörülmü ş ve radyasyon doz ölçümlerinin gerçekle ştirilmesi gerekti ği, buna göre bu sürenin düzenlenebilece ği vurgulanm ıştır. Bu doğrultuda ç ıkar ılan Genelge ile de bu ki şilerin çal ışma süreleri haftal ık 35 saat olacak şekilde günlük 7 saat olarak öngörülmü ş ve radyasyon doz ölçümlerinin Yönetmelik hükümlerine göre yap ılmas ı gerektiği belirtilmi ştir. 56. Öte yandan ba şvurucunun radyasyona maruz kalmas ı nedeniyle sa ğlık durumunun bozuldu ğuna, günlük doz ölçümlerinin yap ılmad ığına veya doz s ınırlar ının aşılmas ına rağmen fazla çal ıştırıldığına ilişkin bir iddias ı bulunmamaktad ır. Başvurucu radyasyonun uzun süreli etkilerinin gözard ı edildiğini ve çok fazla ki şinin bu nedenle kanser hastas ı olduğunu iddia etse de bizzat kendisinin maruz kald ığı bir sağlık sorunundan bahsetmemi ştir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi ve Dan ıştay kararlar ında da belirtildi ği üzere, ba şvuru konusu i şlemin dayana ğını oluşturan Kanun ve Genelge uyar ınca günlük radyasyon doz limitlerine göre çal ışma sürelerinin dü şürülebilmesi ba şta olmak üzere çe şitli önlemlerin al ınabileceği de ortadad ır. Kald ı ki başvurucunun günlük radyasyon doz limitlerinin a şılmas ı durumunda ve sa ğlık koşullar ının bozulmas ı hâlinde gerekli önlemlerin alınmad ığına yönelik bir iddias ı da mevcut de ğildir. 57. Sonuç olarak Dan ıştay taraf ından başvuru konusu i şlemin Kanun'la ve Genelge ile uyumlu oldu ğu, Kanun'daki de ğişikliğin ve Genelge'nin, Anayasa Mahkemesi ve Dan ıştay taraf ından hukuka uygun bulundu ğu, günlük radyasyon doz limitlerinin ölçüldü ğü ve buna göre idarece gerekli önlemlerin al ınabileceği vurgulanm ış ve başvuru konusu i şlemde hukuka ayk ırılık bulunmad ığı yeterli ara ştırma yap ılarak kabul edilmi ştir. Bu durumda yukar ıdaki açıklamalar çerçevesinde ba şvurucunun gerçekle ştirilen Kanun de ğişikliği sonras ında çıkart ılan Genelge'ye uygun olarak günlük 7 saat çal ıştırılmas ına ilişkin uygulaman ın -başvurucunun radyasyona maruz kalmas ı nedeniyle sa ğlık durumunun bozuldu ğuna, radyasyon doz limitlerinin ölçülmedi ğine, ölçümlerin yanl ış yap ıldığına veya doz limitlerinin aşılmas ına rağmen çal ıştırılmaya devam edildi ğine yönelik bir iddias ının bulunmad ığı hususlar ı da gözetildi ğinde- demokratik toplum gereklerine uygun ve ölçülü olmad ığı söylenemez. 58. Bunun yan ında yarg ılama sürecinde ba şvurucunun kat ılımı ve savunmas ı ile delillerini sunmas ı sağlanmak suretiyle maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ının gerektirdi ği usuli güvencelerden yararland ırılm ış olduğu görülmü ştür. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ının ihlal edilmedi ğine karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2019/36519 Karar Tarihi : 4/10/2023 18VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa'n ın 17. maddesinde düzenlenen maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ının İHLAL ED İLMEDİĞİNE, C. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA, D. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 4/10/2023 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.