TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR EMRİYE DEM İRCİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/25355) Karar Tarihi: 18/1/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/25355 Karar Tarihi : 18/1/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Eser AKINCI Başvurucu : Emriye DEM İRCİ Vekili : Av. Mehmet Erol ULUSOY I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, bir öldürme olay ıyla ilgili olarak yap ılan soruşturman ın failler
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR EMRİYE DEM İRCİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/25355) Karar Tarihi: 18/1/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/25355 Karar Tarihi : 18/1/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Eser AKINCI Başvurucu : Emriye DEM İRCİ Vekili : Av. Mehmet Erol ULUSOY I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, bir öldürme olay ıyla ilgili olarak yap ılan soruşturman ın faillerin bulunmas ını sağlayacak düzeyde etkili olmamas ı nedeniyle ya şam hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 23/7/2019 tarihinde yap ılm ıştır. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 3. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 5. Başvurucunun o ğlu olan O.D. 31/1/2000 tarihinde, Ankara'n ın Keçiören ilçesinde kendisine ait i şyerinde ate şli silahla yaralanm ış, tedavisi devam etmekteyken 5/2/2000 tarihinde hayat ını kaybetmi ştir. 6. Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca (Cumhuriyet Ba şsavc ılığı) başlatılan soruşturma kapsam ındaki ölü muayene ve otopsi i şlemleri sonucunda O.D.nin sa ğ göz çukurunda ate şli silah mermi çekirde ği giriş yaras ı, boyun solda ate şli silah mermi çekirde ği çıkış yaras ı olduğu ve ölümünün ate şli silah mermi çekirde ğinin yaralanmas ına bağlı kafatas ı Başvuru Numaras ı: 2019/25355 Karar Tarihi : 18/1/2022 2kaide, boyun omuru k ırıklar ı ile beyin kanamas ı ve omurilik harabiyeti sonucu meydana geldiği anlaşılm ış; olay yerinde bir adet 9 mm çapl ı mermi çekirde ği bulundu ğu, olay ın gerçekleştiği marketin bo ğuşma nedeniyle da ğınık olduğu tespit edilmi ştir. 7. Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca 31/8/2016 tarihinde, yap ılan tüm ara ştırmalara rağmen faillerin tespit edilememesi nedeniyle zamana şımı süresi dolana kadar olay ın faillerinin daimî olarak aranmas ına (daimî arama karar ı) karar verilerek bu do ğrultuda kolluğa üç ayda bir, ba şkaca bir yaz ışmaya gerek olmaks ızın araman ın ak ıbeti konusunda bilgi verilmesi talimat ı verilmiştir. 8. Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca bilgi sahibi olabilecek çok say ıda şahs ın ifadesine başvurulmuş, başvurucu ile e şinin ailevi sorunlar nedeniyle şüphelendiklerini ifade ettikleri şahıslar şüpheli olarak soru şturmaya dâhil edilmi ştir. 2/10/2017 tarihinde aralar ında maktulün eşi, kay ınpederi, kay ınbiraderi ile baz ı yak ınlar ının olduğu toplam dokuz şüpheli hakk ında ek kovuşturmaya yer olmad ığı karar ı verilmiştir. 9. Başvurucu, tan ık beyanlar ı ve yapt ırılan teşhis dikkate al ınarak tespit edilecek şüpheliler hakk ında kamu davas ı aç ılmas ı gerektiği gerekçesiyle bu karara itiraz etmi ş; itiraz ı Ankara 4. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 16/1/2018 tarihli karar ıyla reddedilmi ştir. 10. Soruşturman ın daha sonraki a şamas ında ilgili kolluk ile Cumhuriyet Başsavc ılığı aras ında an ılan daimî arama karar ı kapsam ında yap ılan yaz ışmalar ın d ışında kayda değer bir işlem gerçekle şmemiştir. 11. Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 9/5/2019 tarihinde, olay hakk ında dava zamana şımı süresinin doldu ğu gerekçesiyle kovu şturmaya yer olmad ığına karar vermi ştir. An ılan kara r eylemin olay tarihinde yürürlükte olan 1/3/1926 ve 765 say ılı Türk Ceza Kanunu'nun 448. maddesinde yapt ırıma bağland ığı ve ayn ı Kanun'un 102. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında öngörülen on be ş y ıllık dava zamana şımının kesilmesine veya durmas ına neden olacak herhangi bir usule ili şkin işlem gerçekle şmeden 31/1/2015 tarihi itibar ıyla doldu ğu gerekçesiyle verilmi ştir. 12. Başvurucu bu karara yönelik dava zamana şımının henüz dolmad ığı ve toplanan delillere göre takipsizlik karar ının yerinde olmad ığı gerekçeleriyle itiraz etmi ş, itiraz ı Ankara 3. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 24/6/2019 tarihli karar ıyla reddedilmi ştir. 13. Başvurucunun 23/7/2019 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmas ından sonra, kanun yarar ına bozma yoluna gidilmesi için yapt ığı müracaat ın kabul edilmesi üzerine Yarg ıtay 1. Ceza Dairesi 16/4/2021 tarihli ve 2019/3621 esas, 2021/7021 karar say ılı ilam ı ile eksik soru şturma yap ıldığı gerekçesiyle Ankara 4. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 16/1/2018 tarihli karar ını kald ırm ıştır. Bu karar üzerine yeniden inceleme yapan Ankara 3. Sulh Ceza Hâkimliği 24/12/2021 tarihli karar ıyla 24/6/2019 tarihinde verdi ği itiraz ın reddine ili şkin karar ın ve Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığının 9/5/2019 tarihli kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar ın kald ırılmas ına ve dosyan ın Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığına gönderilmesine karar vermi ştir. IV.İLGİLİ HUKUK 14.İlgili hukuk için bkz. Mehmet Ali Emir ve di ğerleri, B. No: 2014/16482, 17/1/2019, 41-52. Başvuru Numaras ı: 2019/25355 Karar Tarihi : 18/1/2022 3V.İNCELEME VE GEREKÇE 15. Anayasa Mahkemesinin 18/1/2022 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı 16. Başvurucu olay ın fail ya da faillerinin tespit edilerek yarg ı önüne çıkar ılamad ıklar ını, gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. B. Değerlendirme 17. Anayasa n ın "Kişinin dokunulmazl ığı, maddî ve manevî varl ığı" kenar başlıklı 17. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: " Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir." 18. Anayasa n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar ba şlıklı 5. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: Devletin temel amaç ve görevleri, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, ki şilerin ve toplumun refah, huzur ve mutlulu ğunu sağlamak; ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır. 19. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun iddias ının özü, ölüm olay ıyla ilgili olarak yap ılan soruşturman ın faillerin bulunmas ını sağlayacak düzeyde etkili olmamas ına ilişkindir. Bu nedenle ba şvurudaki tüm iddialar, Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına alınan yaşam hakk ı kapsam ında incelenmi ştir. 20. Yaşam hakk ının doğal niteliği gereği, yaşam ını kaybeden ki şi aç ısından bu hakka yönelik bir ba şvuru ancak ya şanan olay sonucunda ölen ki şinin mağdur olan yak ınlar ı taraf ından yap ılabilecektir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , B. No: 2012/752, 17/9/2013, 41). Başvurucu, olayda ya şam ını yitiren ki şinin annesidir. Bu nedenle ba şvuruda ba şvuru ehliyeti açısından bir eksiklik bulunmamaktad ır. 21. Başvuruda, ba şvuru ehliyeti ile ilgili bir eksiklik bulunmamakla birlikte başvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı bak ımından da incelenmesi gerekir. 22. Başvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı bak ımından incelenmesinde ise ilk olarak ba şvuruda ileri sürülen iddiaya ili şkin etkili ba şvuru (kanun) yolunun tespit edilmesi, ard ından da bireysel ba şvurunun bu yol tüketildikten sonra ve süresi içinde Anayasa Mahkemesine yap ılıp yap ılmad ığının belirlenmesi gerekir. 23. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ı şöyledir: ...Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır. Başvuru Numaras ı: 2019/25355 Karar Tarihi : 18/1/2022 424. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir. 25. An ılan Anayasa ve Kanun hükümleri uyar ınca Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, ikincil nitelikte bir hak arama yolu olup bu yola ba şvurulmadan önce kural olarak olağan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır. 26. Temel hak ve özgürlüklere sayg ı, devletin tüm organlar ının uymas ı gereken bir ilke olup bu ilkeye uygun davran ılmad ığı takdirde, ortaya ç ıkan ihlale kar şı öncelikle yetkili idari mercilere ve derece mahkemelerine ba şvurulmal ıdır (Bayram Gök , B. No: 2012/946, 26/3/2013, 17). Bu kapsamda temel hak ve hürriyetlerle ilgili hukuk sisteminin koruma mekanizmalar ının öncelikle i şletilmesi gerekmektedir. Bu nedenle, ihlal iddialar ına ilişkin olarak öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi gerekmektedir. Ancak somut olay ın koşullar ı itibar ıyla başvuru yollar ının tüketilmesinin yarar sa ğlamayaca ğı veya etkili olmad ığının anlaşılmas ı halinde an ılan yollar tüketilmeden yap ılan bir ba şvuru incelenebilir (Şehap Korkmaz, B. No. 2013/8975, 23/7/2014, 33). 27. Öncelikle belirtmek gerekir ki an ılan Anayasa ve kanun maddelerinde yer verilen kanun yollar ının tüketilmesi ko şulu, bireysel ba şvurunun temel hak ihlallerini önlemek için son ve ola ğanüstü bir çare olmas ının doğal sonucudur ( Necati Gündüz ve Recep Gündüz , B. No: 2012/1027, 12/2/2013, 20). Temel hak ve özgürlüklere sayg ı, devletin tüm organlar ının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya ç ıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yarg ısal makamlar ın görevidir. Bu nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildi ği iddialar ının öncelikle derece mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar taraf ından değerlendirilmesi ve bir çözüme kavu şturulmas ı esast ır (Ayşe Zıraman ve Cennet Ye şilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16). 28. Diğer taraftan tüketilmesi gereken ba şvuru yollar ı, başvurucunun şikâyetleri açısından makul bir ba şarı şans ı sunabilecek ve bir çözüm sa ğlayabilecek nitelikte olmal ıdır. Ayr ıca başvuru yollar ını tüketme kural ı ne kesin ne şeklî olarak uygulanabilir bir kural olup bu kurala uygunlu ğun denetlenmesinde somut ba şvurunun ko şullar ının dikkate al ınmas ı esast ır. Bu anlamda yaln ızca hukuk sisteminde birtak ım başvuru yollar ının varl ığının değil ayn ı zamanda bunlar ın uygulama şartlar ı ile başvurucunun ki şisel koşullar ının gerçekçi bir biçimde ele al ınmas ı gerekir ( S.S.A., B. No: 2013/2355, 7/11/2013, 28). 29. Olay tarihinden Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca daimî arama karar ının verildi ği 31/8/2016 tarihine kadar on alt ı yıl geçtiği, bu uzun soru şturma sürecinde önemli bir ilerleme olmad ığı, başvurucunun soru şturman ın ak ıbeti konusunda bir bilgi veya belge talep etmedi ği veya soru şturma merciine kayda de ğer bir talep ile müracaat etmedi ği fakat, Yarg ıtay 1. Ceza Dairesinin 16/4/2021 tarihli ve 2019/3621 esas, 2021/7021 karar say ılı ilam ının soruşturman ın etkisiz olmayaca ğına dair hakl ı bir beklentiye neden oldu ğunu kabul etmek gerektiği değerlendirilmi ştir. 30. Somut olay ın koşullar ı itibar ıyla başvuru yollar ının tüketilmesinin yarar sağlamayaca ğı söylenemeyece ğinden, tekrar ba şlayan soru şturma süreci tamamlanmadan anayasal hak ihlali iddialar ının bireysel ba şvuruda incelenmesinin mümkün olmad ığı anlaşılmaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2019/25355 Karar Tarihi : 18/1/2022 531. Aç ıklanan nedenlerle, ba şvurucunun Anayasa n ın 17. maddesinin ihlaline ili şkin iddialar ının başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna kara r verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Yaşam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 18/1/2022 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN