TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR FİLİZ FREİFRAU VON THERMANN VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/14470) Karar Tarihi: 20/12/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Recai AKYEL Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Muhterem İNCE Raportör : Ayhan KILIÇ Başvurucular : 1. Filiz FRE İFRAU VON THERMANN 2. İnci SİEBER 3. Melahat ALTIN Başvurucular Vekili: Av. Erman PAZARBA ŞI I. BAŞVURUNUN K
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR FİLİZ FREİFRAU VON THERMANN VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/14470) Karar Tarihi: 20/12/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Recai AKYEL Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Muhterem İNCE Raportör : Ayhan KILIÇ Başvurucular : 1. Filiz FRE İFRAU VON THERMANN 2. İnci SİEBER 3. Melahat ALTIN Başvurucular Vekili: Av. Erman PAZARBA ŞI I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; özel koleksiyona kay ıtlı olan taşınmaz kültür varl ıklar ının bedelsiz olarak müzeye tesliminin istenmesi nedeniyle mülkiyet hakk ının, yarg ılaman ın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yarg ılanma hakk ının, uzun yarg ılamayla ilgili şikâyetlerin ileri sürülebilece ği bir başvuru yolunun bulunmamas ı nedeniyle de makul sürede yarg ılanma hakk ıyla bağlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 24/4/2019 tarihinde yap ılm ıştır. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 3. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 5. Başvurucu Filiz Freifrau Von Thermann ve İnci Sieber s ıras ıyla 1955 ve 1958 doğumlu olup Almanya Federal Cumhuriyeti'nin München şehrinde ikamet etmektedir. Başvurucu Melahat Alt ın ise 1930 do ğumlu olup Bal ıkesir'de ikamet etmektedir. Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 36. Birinci ve ikinci ba şvurucular 10/7/2009 tarihinde ölen T.A.n ın çocuklar ı, üçüncü ba şvurucu ise T.A.n ın eşidir. 7. Koleksiyonculuk belgesine sahip olan T.A.n ın 1988 y ılında Bal ıkesir Müze Müdürlüğünde (Müze Müdürlü ğü) koleksiyona i şlenen yirmi dokuz parça kültür varl ığı bulunmaktad ır. Bunlardan 28'inin gerçekte ta şınmaz kültür varl ıklar ından kopan parçalar niteliğinde oldu ğu Müze Müdürlü ğü taraf ından iddia edilmektedir. Sözü edilen kültü r varl ıklar ı yine 1965 y ılından beri T.A.ya ait olan ve "Alt ınkamp" olarak tabir edilen turistik tesisin çe şitli alanlar ında sergilenmektedir. Eserlerin on be ş parças ı çal ınma riskine kar şı tesisteki yap ılar ın duvarlar ına monte edilmi ş vaziyettedir. 8. T.A.n ın koleksiyonuna kay ıtlı olan kültür varl ıklar ı, ölümünden sonra 20/10/2009 tarihinde ba şvuruculara zimmetlenmi ştir. T.A.n ın koleksiyonuna kay ıtlı kültür varl ıklar ının on üçü, di ğer iki mirasç ının şikâyeti üzerine Müze Müdürlü ğü taraf ından 11/12/2009 tarihinde yerlerinden sökülerek götürülmü ştür. Tesisteki yap ılar ın duvarlar ına monte edilmi ş hâldeki on be ş eser ise yerlerinde b ırak ılm ıştır. 9. Müze Müdürlü ğü 25/5/2010 tarihli i şlemle, tesisteki yap ılar ın duvarlar ına monte edilmiş hâldeki on be ş eserin on be ş gün içinde Müze Müdürlü ğüne teslim edilmesini başvuruculara ihtar etmi ştir. An ılan işlemde, taşınmaz kültür varl ıklar ının koleksiyona dâhil edilemeyece ği belirtilmi ştir. 10. Başvurucular, bu i şlemin iptali istemiyle 7/6/2010 tarihinde Bal ıkesir İdare Mahkemesinde ( İdare Mahkemesi) Kültür ve Turizm Bakanl ığı aleyhine dava açm ıştır. Dava dilekçesinde ba şvurucular; 24/11/2009 tarihinde Müze Müdürlü ğünce yerinde yap ılan incelemede hiçbir eksikli ğin bulunmad ığı tespit edildi ği hâlde kültür varl ıklar ının bir kısm ının yerlerinden al ınarak Müzeye götürülmesinin, bir k ısm ının ise monte edildikleri duvarlardan sökülerek Müzeye tesliminin istenmesinin hukuka ayk ırı olduğunu belirtmiştir. Dava dilekçesinde ba şvurucular ayr ıca 27/1/1983 tarihli ve 2863 say ılı Kültür ve Tabiat Varl ıklar ını Koruma Kanunu'na 4/2/2009 tarihli ve 5835 say ılı Kanun'un 4. maddesiyle eklenen geçici 8. maddenin kültür varl ıklar ının müzeye teslim edilmesini zorunlu kılmad ığını, duvara monte edilmi ş olan eserlerin zarar görmemesi için yerinde b ırak ılmas ı gerektiğini savunmu ştur. 11. Daval ı Kültür ve Turizm Bakanl ığının savunma yaz ısında, kültür varl ıklar ının devlet mal ı niteliğinde oldu ğu belirtilmi ş; 2863 say ılı Kanun'a 5835 say ılı Kanun'un 4. maddesiyle eklenen geçici 8. madde dikkate al ındığında taşınmaz kültür varl ıklar ının özel koleksiyonculuk faaliyetine konu edilemeyece ği ifade edilmi ştir. Savunma yaz ısında, vefat eden bir koleksiyoncunun koleksiyonuna kay ıtlı kültür varl ıklar ının mirasç ılar ına intikal edebilmesi için onlar ın da koleksiyonculuk izin belgesi almas ı gerektiği vurgulanm ıştır. Savunma yaz ısında ayr ıca mirasç ılar aras ındaki veraset ihtilaflar ının çözülemedi ği, mirasç ılar ın henüz koleksiyonculuk belgesi almad ığı ve başvurucular ın elinde bulunan kültür varl ıklar ının, özel koleksiyona konu edilmesi kanunen yasaklanm ış taşınmaz kültür varl ığı niteliğinde oldu ğu hususlar ı dikkate al ındığında kültür varl ıklar ının yediemin olarak Müzeye teslimi yolunda tesis edilen dava konusu i şlemin hukuka uygun oldu ğu aç ıklanm ıştır. Savunma yaz ısında son olarak varislerin koleksiyon izin belgesi almas ı hâlinde kültür varl ıklar ının varislere iade edilece ğinin tabii oldu ğu belirtilmi ştir. 12.İdare Mahkemesi 2/3/2011 tarihinde idari i şlemin iptaline karar vermi ştir. Karar ın gerekçesinde; 2863 say ılı Kanun'un 1., 5., 26. ve geçici 8. maddelerine yer Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 4verildikten sonra ta şınmaz kültür varl ıklar ının bir şekilde envantere kaydedilmesi durumund a bu eserlerin koleksiyonerler aras ında sat ılamayaca ğı ve el de ğiştiremeyece ğinin hükme bağland ığı ifade edilmi ş ancak Kültür ve Turizm Bakanl ığının bedelsiz al ım yetkisinin yaln ızca an ılan taşınmaz kültür varl ıklar ının ören yerlerinde ve müzelerdeki eski eserlerin bütünleyicisi oldu ğunun tespiti hâlinde kullan ılabileceği vurgulanm ıştır. Kararda, ihtila f konusu eserlerin ören yerlerinde ve müzelerde bulunan eski eserlerin bütünleyici parças ı niteliğinde olup olmad ığı ortaya konulmadan ve bunlar ın yerlerinden sökülmesi hâlinde orijinal özelliklerini yitirip yitirmeyece ği belirlenmeden tesis edilen dava konusu i şlemde hukuka uygunluk bulunmad ığı aç ıklanm ıştır. 13. Karar ı temyizen inceleyen Dan ıştay Ondördüncü Dairesi (Daire) 10/4/2014 tarihinde karar ı bozmuştur. Bozma karar ında, ilgili mevzuat hükümlerine yer verildikten sonra söz konusu mevzuat hükümlerinin de ğerlendirilmesinden, ta şınmaz kültür varl ıklar ının koleksiyonculuk faaliyetine konu olamayaca ğının, envantere kaydedilmemesi gerekmesine rağmen bir şekilde envantere kaydedilen ta şınmaz kültür varl ıklar ının devlet müzelerine devri gerektiğinin anlaşıldığı belirtilmi ştir. Bozma karar ında; duvara monte edilmi ş hâlde oldu ğu için al ınamayan dava konusu eserlerin ta şınmaz niteli ğinde oldu ğu ve taşınmaz eserlerin koleksiyonculuk faaliyetine konu olamayaca ğı vurgulanm ıştır. 2863 say ılı Kanun'un geçici 8. maddesindeki hükmün, ölmü ş olan murise ait koleksiyonculuk faaliyetine devam edebilmesi için yeniden koleksiyon izin belgesi almak ve yeni envanter kayd ı yapt ırmak zorunda olan başvurucular yönünden herhangi bir hak te şkil etmeyece ğine işaret edilen bozma karar ında, başvurucular ın yeni alaca ğı izin belgesi sonras ında envantere kaydettirecekleri eserlerin taşınmazlardan olu şmas ına imkân bulunmad ığının alt ı çizilmiş, dolay ısıyla başvurucular ın murisine ait koleksiyonda kay ıtlı olan ancak duvarda monte edilmi ş hâlde oldu ğu için alınamayan eserlerin on be ş gün içinde Müze Müdürlü ğüne teslimine ili şkin dava konusu işlemde hukuka ayk ırılık bulunmad ığı ifade edilmi ştir. 14. Bozma karar ına uyan İdare Mahkemesi 26/6/2015 tarihinde, Dairenin bozma karar ındaki gerekçeyi benimseyerek davay ı reddetmi ştir. Başvurucular ın temyiz talebi Dairenin 13/12/2017 tarihli karar ıyla reddedilmi ş ve İdare Mahkemesi karar ı onanm ıştır. Karar düzeltme talebi Dairenin 7/3/2019 tarihli karar ıyla reddedilmi ştir. Nihai karar 17/4/2019 tarihinde ba şvuruculara tebli ğ edilmiştir. IV.İLGİLİ HUKUK 15.İlgili hukuk için bkz. Alexandra Liana ve di ğerleri , B. No: 2018/20732, 13/1/2022, 25-40. V.İNCELEME VE GEREKÇE 16. Anayasa Mahkemesinin 20/12/2022 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Mülkiyet Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 17. Başvurucular, dönemin belediye yönetimi taraf ından tahrip edilecekken muris T.A. taraf ından sat ın al ınarak korunan ve topluma aç ık bir turistik tesiste te şhir edilen kültür varl ıklar ının bedelsiz bir biçimde Müzeye tesliminin istenmesinin mülkiyet hakk ını ihlal Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 5ettiğini ileri sürmü ştür. Başvurucular, Müzenin izni ve denetimi alt ında duvara monte edilen eserlerin zarar görmeden duvardan sökülmesinin mümkün olmad ığını belirtmiştir. Tarihî eserlere bedelsiz olarak el konulmas ını öngören kanun hükmünün Anayasa'ya ayk ırılık oluşturduğunu savunan ba şvurucular; tarihî eserleri korumay ı amaçlayan bir kanunun somut olayda amac ından sapt ırılarak uyguland ığını, dava konusu idari i şlemin kültür varl ıklar ını korumak yerine onlara zarar verilmesi sonucunu do ğurduğunu iddia etmi ştir. Başvurucular, 1988 y ılında koleksiyona kaydedilen kültür varl ıklar ının taşınmaz kültür varl ıklar ının bütünleyici parças ı niteliğinde oldu ğuna dair idarece veya yarg ı organlar ınca yap ılm ış bir tespitin bulunmad ığından yak ınm ıştır. 2. Değerlendirme 18. Anayasa'n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: "Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz." a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 19. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşıldığından mülkiyet hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönünden i. Mülkün Varl ığı 20. Anayasa Mahkemesi kültür varl ıklar ının özel mülkiyete konu olmas ının mümkün olup olmad ığını Alexandra Liana ve di ğerleri karar ında tart ışmıştır. Anayasa Mahkemesi an ılan kararda şu tespiti yapm ıştır (Alexandra Liana ve di ğerleri , 62): "62. 2863 say ılı Kanun'un 5. maddesinin birinci f ıkras ında devlete, kamu kurum ve kuruluşlar ına ait ta şınmazlar ile özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel ki şilerin mülkiyetinde bulunan ta şınmazlarda varl ığı bilinen veya ileride meydana ç ıkacak olan korunmas ı gerekli ta şınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varl ıklar ının devlet mal ı niteliğinde olduğu hükme ba ğlanm ıştır. Belirtilmelidir ki ta şınır ve taşınmaz kültür varl ıklar ının devle t mal ı niteliğinde olmas ı bunlar ın özel mülkiyete konu olmas ına engel te şkil etmemektedir . Nitekim 2863 say ılı Kanun'un çe şitli maddelerinde ta şınır ve taşınmaz kültür varl ıklar ıyla ilgili olarak maliklerin yetkilerini k ısıtlayan, devlete gözetim ve denetim yetkisi vere n birtak ım hükümler sevk edilmekle birlikte bunlar ın hâlihaz ırda özel mülkiyette bulunanlar ın üzerindeki özel mülkiyetin kalkmas ını öngören veya kamu mülkiyetinde bulunanlar ın özel mülkiyete geçmesini engelleyen aç ık bir hüküm bulunmamaktad ır. Kanun koyucu kültür varl ıklar ının daha iyi korunabilmesi için bunlara devlet mal ı statüsü vermi ş ise de özel mülkiyeti yasaklam ış değildir. Devlet mal ı niteliği özel bir statü olup kamu mülkiyetini zorunlu k ılmamaktad ır. Devlet mal ı niteliğindeki varl ıklara ilişkin olarak birçok kanund a devlete geni ş gözetim ve denetim yetkisi bah şeden hükümler sevk edilmi ştir. Devlet mal ı niteliğinde olma devletin denetim ve gözetim yetkisini geni şleten bu hükümleri harekete Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 6geçiren bir statüden ibarettir. Dolay ısıyla Türk hukuk sisteminde ta şınır ve taşınmaz kültür varl ıklar ının özel mülkiyete konu edilmesinin yasaklanmad ığı anlaşılmıştır." 21.İkinci olarak ba şvurucular ın bireysel ba şvuruya konu kültür varl ıklar ı üzerinde mülkiyet haklar ının bulunup bulunmad ığının incelenmesi gerekir. Kamu makamlar ının temel iddias ı taşınmaz kültür varl ıklar ından bir şekilde kopar ılan parçalar ın da taşınmaz kültür varl ığı niteliğinde oldu ğu, mevzuat ın sadece ta şınır kültür varl ıklar ıyla ilgili olarak özel koleksiyonculuk faaliyeti yap ılmas ına müsaade etti ği, bu durumda koleksiyona dâhil edilmesi mümkün olmayan ta şınmaz kültür varl ıklar ının Müzeye teslimi gerekti ği yolundad ır. Başvurucular ise öncelikle bu eserlerin ta şınmaz kültür varl ığı niteliğinde oldu ğunun ortaya konulmad ığını ileri sürmekte, bir an için aksi kabul edilse bile ta şınmaz kültür varl ıklar ının koleksiyonculuk envanterine kaydedilmesinin önünde kanuni bir engel bulunmad ığını iddia etmektedir. 22. Başvurucular, eserlerin ta şınmaz niteli ğinde oldu ğunun kamu makamlar ınca ortaya konulamad ığını ileri sürmekte ise de bunlar ın taşınmaz kültür varl ıklar ından bir şekilde kopan veya kopar ılan parçalar olmad ığı yolunda bir iddias ı bulunmamaktad ır. Başvurucular bu hususun idarece veya mahkemeler taraf ından ortaya konulmad ığını soyut olarak belirtmektedir. Ba şvurucular ın soyut nitelikteki bu iddias ı kültür varl ıklar ı konusunda uzman olan kamu makamlar ınca ulaşılan kanaatin keyfî ve temelsiz oldu ğundan kuşkulan ılmas ı için yeterli görülmemi ştir. Bu durumda öncesinde T.A.n ın koleksiyonuna kay ıtlı eserlerin taşınmaz kültür varl ığı olduğunun kabulü gerekir. 23. Anayasa Mahkemesi mevcut ba şvuruya konu olayla ayn ı mahiyette olan Alexandra Liana ve di ğerleri başvurusunda ta şınır kültür varl ığı olarak özel koleksiyona kaydedilen ta şınmaz kültür varl ıklar ının mülk te şkil edip etmedi ğini incelemi ştir. An ılan kararda 2863 say ılı Kanun'un 26. maddesinin alt ıncı, yedinci ve sekizinci f ıkralar ı gözetildiğinde taşınmaz kültür varl ıklar ının koleksiyonculuk faaliyetine konu edilmesinin mümkün olamayaca ğı belirtilmi ş ancak 11/3/2005 tarihinden önce ta şınır kültür varl ığı gibi kabul edilerek özel koleksiyonlara kaydedilmi ş bulunan ta şınmaz kültür varl ıklar ının koleksiyon sahipleri veya bunlar ın mirasç ılar ı yönünden mülk te şkil ettiği kabul edilmi ştir (Alexandra Liana ve di ğerleri , 66-68). 24. Somut olayda ihtilaf konusu eserlerin 11/3/2005 tarihinden önce T.A.n ın koleksiyonuna kay ıtlı olduğu konusunda bir ihtilaf bulunmamaktad ır. Taşınmaz kültür varl ığı niteliğindeki söz konusu eserlerin kamu makamlar ınca taşınır kültür varl ığı olarak i şlem gördüğü ve özel koleksiyona kaydedildi ği anlaşılmaktad ır. Dolay ısıyla mülkün varl ığına ilişkin olarak Alexandra Liana ve di ğerleri karar ında ulaşılan sonuçtan ayr ılmay ı gerektiren bir neden bulunmamaktad ır. ii. Müdahalenin Varl ığı ve Türü 25. Başvurucular ın, ihtilaf konusu kültür varl ıklar ını Müze Müdürlü ğüne teslim etmekle yükümlü k ılınmas ı mülkiyet hakk ına müdahale te şkil etmektedir. Ba şvurucular ın murisinin koleksiyonunun Müzeye devredilmesi mülkten yoksun b ırak ılmalar ına yol açmaktad ır. Bireysel ba şvuruya konu i şlemin başvurucular ın fiillerinin bir yapt ırımı olarak tesis edilmedi ği de gözetildi ğinde müdahalenin mülkten yoksun b ırakma biçimindeki ikinci kural çerçevesinde incelenmesi gerekir (benzer yönde de ğerlendirme için bkz. Alexandra Liana ve di ğerleri , 74). Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 7iii. Müdahalenin İhlal Oluşturup Olu şturmad ığı 26. Anayasa'n ın 13. maddesi şöyledir: "Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaks ızın yaln ızca Anayasan ın ilgil i maddelerinde belirtilen sebeplere ba ğlı olarak ve ancak kanunla s ınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasan ın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine ayk ırı olamaz." 27. Anayasa'n ın 35. maddesinde mülkiyet hakk ı s ınırsız bir hak olarak düzenlenmemi ş, bu hakk ın kamu yarar ı amac ıyla ve kanunla s ınırland ırılabileceği öngörülmü ştür. Mülkiyet hakk ına müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırland ırılmas ına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'n ın 13. maddesinin de gözönünde bulundurulmas ı gerekmektedir. An ılan madde uyar ınca temel hak ve özgürlükler, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine ayk ırı olmaks ızın Anayasa'n ın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere ba ğlı olarak ve ancak kanunla s ınırlanabilir. Dolay ısıyla mülkiyet hakk ına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna dayanmas ı, kamu yarar ı amac ı taşımas ı ve ölçülülük ilkesi gözetilerek yap ılmas ı gerekmektedir ( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, 62). (1) Kanunilik 28. Başvurucular ın murisinin koleksiyonuna kay ıtlı eserlerin Müzeye teslimi yolunda tesis edilen idari i şlemin dayana ğı olarak 5835 say ılı Kanun'un 4. maddesiyle 2863 say ılı Kanun'a eklenen geçici 8. madde gösterilmi ştir. An ılan kural 11/3/2005 tarihinden önce bir şekilde koleksiyoncular taraf ından edinilmi ş ve bağlı bulundu ğu müzedeki envanter defterine kayd ı yapt ırılm ış taşınmaz kültür varl ıklar ından ören yerleri ve müzelerdeki eserlerin bütünleyicisi oldu ğu tespit edilen parçalar ile müze koleksiyonlar ını tamamlar nitelikte olanlar ının bedelsiz olarak al ınmas ı konusunda Kültür ve Turizm Bakanl ığına yetki tan ımaktad ır. Dolay ısıyla başvurucular ın murisinin envanterine kay ıtlı olan ve ta şınmaz nitelikte oldu ğu kabul edilen kültür varl ıklar ının bedelsiz olarak Müzeye teslim edilmesi yönündeki i şlemin kanuni dayana ğının bulundu ğu anlaşılmaktad ır (benzer yönde değerlendirme için bkz. Alexandra Liana ve di ğerleri , 78). (2) Meşru Amaç 29. Başvurucular ın, murisinin envanterindeki ta şınmaz kültür varl ıklar ını Müzeye teslim etmekle yükümlendirilmesinin amac ı bu varl ıklar ın korunmas ıdır. Anayasa'n ın 63. maddesinde devletin tarih, kültür ve tabiat varl ıklar ının ve değerlerinin korunmas ını sağlama ödevi düzenlenmi ştir. 2863 say ılı Kanun'un ta şınmaz kültür varl ıklar ından kopar ılan parçalar ın koleksiyonculuk faaliyetinde kullan ılmas ını yasaklayan hükümlerinin Anayasa'n ın 63. maddesi kapsam ında kamu otoritelerine yüklenen ödevden ba ğıms ız olduğu düşünülemez. Dolay ısıyla başvuru konusu kültür varl ıklar ının Müzeye teslimi mecburiyeti getirilmesinin kamu yarar ına yönelik bir amac ının bulundu ğu anlaşılmaktad ır (benzer yönde değerlendirme için bkz. Alexandra Liana ve di ğerleri , 80). (3) Ölçülülük 30. Ölçülülükle ilgili genel ilkeler için bkz. Alexandra Liana ve di ğerleri , 82-89. Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 831.Alexandra Liana ve di ğerleri karar ında 5835 say ılı Kanun'un 4. maddesiyle 2863 say ılı Kanun'a eklenen geçici 8. maddenin 11/3/2005 tarihinden önce bir şekilde koleksiyoncular taraf ından edinilmi ş ve bağlı bulunduğu müzedeki envanter defterine kayd ı yapt ırılm ış taşınmaz kültür varl ıklar ının her durumda müzelere aktar ılmas ı mecburiyeti getirmedi ği, bu konuda kamu makamlar ına takdir yetkisi tan ıdığı vurgulanm ıştır. An ılan kararda, özel mülkiyette bulunan kültür varl ıklar ının bedelsiz olarak müzelere teslim edilme k suretiyle özel mülkiyetin ortadan kald ırılmas ı şeklindeki bir müdahalenin müstahak görülebilmesi için son derece zorlay ıcı nedenlerin bulunmas ı gerektiğine işaret edilmi ş, salt kültür varl ıklar ının korunmas ı ihtiyac ının -bunlar ın başvurucularda kalmas ı hâlinde daha a z korunacağı ortaya konulmad ıkça- özel mülkiyetteki bir kültür varl ığının tazminats ız olarak kamu mülkiyetine geçirilmesini hakl ı hâle getirmeyece ğinin alt ı çizilmiştir. Önceki mevzuat ın asl ında bunlar ın mülk edinilmesine müsaade etmedi ği ancak memurlar ın bilgi eksikliği sebebiyle sehven özel koleksiyonlar ın envanterlerine kaydedildi ği düşüncesinin de tazminats ız nakli hakl ılaştırmad ığının belirtildi ği kararda, kamu makamlar ının taşınmaz kültür varl ıklar ının bütünleyicisi olup bunlardan kopan parçalar ın özel koleksiyoncular ın envanterine kaydedilebilece ği yolunda bir inanc ın oluşmas ına kendi tutum ve davran ışlar ıyla neden oldu ğu, kamu makamlar ının eylemsizli ği ve hatta aktif katk ısı sebebiyle olu şan hukuksal duruma güvenerek söz konusu kültür varl ıklar ını edinen ki şilerin bu güvenlerinin korunmas ı gerektiği ifade edilmi ştir (Alexandra Liana ve di ğerleri , 94, 95). 32.Alexandra Liana ve di ğerleri karar ında aç ıkland ığı üzere bu durum ta şınmaz kültür varl ıklar ının parças ını oluşturan eserlerin kamu mülkiyetine geçirilemeyece ği anlam ına gelmemektedir. Ancak bunlar ın tazminats ız olarak müzeye teslim edilebilmesi için çok daha güçlü nedenlere ihtiyaç vard ır (Alexandra Liana ve di ğerleri, 96). Somut olayda kamu makamlar ı başvurucular ın ihtilaf konusu kültür varl ıklar ını gereği gibi korumad ığını ve bunlar ın müzeye teslimi hâlinde daha iyi korunaca ğını iddia etmemi ştir. Bu ko şullarda idarenin ba şvurucular ın murisinin envanterine kay ıtlı olan kültür varl ıklar ının tazminats ız olarak Müzeye teslim edilmesini hakl ılaştıran bir sebep ortaya koyabildi ğini kabul etmek güçtür. 33. Öte yandan Daire karar ında aç ıklanan, ihtilaf konusu eserlerin ta şınmaz kültür varl ığı niteliğinde olmas ı nedeniyle koleksiyonculuk faaliyetine konu edilmesinin mümkün olmad ığı görüşünün de -ilgili mevzuat kar şısında- sorunlu oldu ğu görülmektedir. 5835 say ılı Kanun'un 4. maddesiyle 2863 say ılı Kanun'a eklenen geçici 8. madde dahi 11/3/2005 tarihinden önce koleksiyoncular ın envanterlerine kaydedilenlerle ilgili olarak olu şan mülkiyet durumunu kendili ğinden ortadan kald ırmamakta, bu konuda idareye takdir yetkisi tan ımaktad ır. Dolay ısıyla mevzuat ın taşınmaz kültür varl ığının koleksiyonculuk faaliyetine imkân sa ğlamad ığı yönündeki gerekçenin ilgili ve yeterli olarak kabul edilmesi mümkün değildir ( Alexandra Liana ve di ğerleri , 97). 34. Bu ko şullarda ba şvurucular ın murisinin koleksiyonuna dâhil olan ta şınmaz kültür varl ıklar ının tazminats ız olarak müzeye teslim edilmesi biçiminde ba şvuruculara a ğır külfet yükleyen bir arac ın kültür varl ığının korunmas ı amac ına ulaşılmas ı için en hafi f müdahale te şkil eden araç olduğu sonucuna ula şılamam ıştır. Bu durumda başvurucular ın mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin gereklilik kriterini kar şılamad ığı değerlendirilmi ştir (benzer yönde de ğerlendirme için bkz. Alexandra Liana ve di ğerleri , 98). 35. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 9B. Makul Sürede Yarg ılanma Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 36. Başvurucular, uzun süren yarg ılama nedeniyle makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 37. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönünden 38. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyu şmazl ıklara ilişkin idari yarg ılaman ın süresi tespit edilirken sürenin ba şlang ıç tarihi olarak davan ın ikame edildi ği tarih; sürenin sona erdi ği tarih olarak -ço ğu zaman icra a şamas ını da kapsayacak şekilde- yarg ılaman ın sona erdi ği, yarg ılamas ı devam eden davalar yönünden ise Anayasa Mahkemesinin makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyetle ilgili karar ını verdiği tarih esas alınır (Selahattin Aky ıl, B. No: 2012/1198, 7/11/2013, 45-47). 39. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyu şmazl ıklara ilişkin idari yarg ılama süresinin makul olup olmad ığı değerlendirilirken yarg ılaman ın karmaşıklığı ve kaç dereceli olduğu, taraflar ın ve ilgili makamlar ın yarg ılama sürecindeki tutumu ve ba şvurucunun yarg ılaman ın süratle sonuçland ırılmas ındaki menfaatinin niteli ği gibi hususlar dikkate al ınır (Selahattin Aky ıl, 41). 40. An ılan ilkeler ve Anayasa Mahkemesinin benzer ba şvurularda verdi ği kararlar dikkate al ındığında yakla şık 8 y ıl 9 ay devam eden yarg ılama süresinin makul olmad ığı sonucuna varmak gerekir. 41. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. C. Makul Sürede Yarg ılanma Hakk ıyla Bağlant ılı Olarak Etkili Ba şvuru Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 42. Başvurucular, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın ileri sürülebilece ği bir başvuru yolunun bulunmamas ı sebebiyle etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiğini ileri sürmü ş; bu konudaki sistemik sorunun pilot karar usulüyle tespiti ile yasama organ ına çağrıda bulunulmas ına karar verilmesini talep etmi ştir. 43. Makul sürede yarg ılanma hakk ıyla ilgili olarak yukar ıda ulaşılan sonuç gözetildiğinde bu şikâyetin ayr ıca incelenmesine gerek görülmemi ştir. Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 10D. Giderim Yönünden 44. Başvurucular, ihlalin tespiti ile tazminata hükmedilmesini talep etmi ştir. 45. Tespit edilen ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına ilişkin usul ve esaslar 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinde yer almaktad ır. 46. Başvuruda tespit edilen mülkiyet hakk ı ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Bu kapsamda karar ın gönderildi ği yarg ı mercilerince yap ılmas ı gereken i ş, yeniden yarg ılama işlemlerini başlatmak ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermektir (6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında düzenlenen bireysel ba şvuruya özgü yeniden yarg ılama kurumunun özelliklerine ili şkin kapsaml ı aç ıklamalar için bkz. Mehmet Do ğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, 54-60; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019, 53-60, 66; Kadri Enis Berbero ğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, 93-100). 47. Öte yandan makul sürede yarg ılanma hakk ı yönünden ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararlar ı karşılığında net 36.000 TL manevi tazminat ın başvuruculara mü ştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, 2. Makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA, B. 1. Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının İHLAL EDİLDİĞİNE, 2. Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki makul sürede yarg ılanma hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, C. Karar ın bir örne ğinin mülkiyet hakk ı nın ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Bal ıkesir İdare Mahkemesine (E.2015/554, K.2015/879) GÖNDER İLMESİNE, D. Başvuruculara net 36.000 TL manevi tazminat ın MÜŞTEREKE N ÖDENMES İNE, E. 364,60 TL harç ve 9.900 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 10.264,60 TL yarg ılama giderinin ba şvuruculara MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, Başvuru Numaras ı: 2019/14470 Karar Tarihi : 20/12/2022 11F. Ödemelerin karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal faiz UYGULANMASINA, G. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 20/12/2022 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.