Danıştay 10. Daire Başkanlığı 2022/8356 E. , 2024/2377 K. T.C. D A N I Ş T A Y ONUNCU DAİRE Esas No : 2022/8356 Karar No : 2024/2377 DAVACI : ...Mühendislik Makina İnşaat Yapı Elemanları Av Spor Malz. İmalat Dış Ticaret Ltd. Şti. VEKİLİ : Av. ... DAVALI : ... Bakanlığı / ... VEKİLİ : Av. ... DAVANIN_KONUSU: 03/12/2022 tarih ve 32032 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "5201 Sayılı Kanun Gereğince Kontrole Tabi Tutulacak Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait …
Danıştay 10. Daire Başkanlığı 2022/8356 E. , 2024/2377 K. "İçtihat Metni" T.C. D A N I Ş T A Y ONUNCU DAİRE Esas No : 2022/8356 Karar No : 2024/2377 DAVACI : ...Mühendislik Makina İnşaat Yapı Elemanları Av Spor Malz. İmalat Dış Ticaret Ltd. Şti. VEKİLİ : Av. ... DAVALI : ... Bakanlığı / ... VEKİLİ : Av. ... DAVANIN_KONUSU: 03/12/2022 tarih ve 32032 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "5201 Sayılı Kanun Gereğince Kontrole Tabi Tutulacak Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Askeri Patlayıcı Maddeler, Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Liste (2023 Yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesi)" başlıklı Tebliğ'in 1. maddesinin 1. fıkrasının "Diğer askeri malzeme ve cihazlar" başlıklı (ı) bendinin (5) numaralı alt bendinin iptali istenilmektedir. DAVACININ İDDİALARI : Davacı tarafından, şirketin mühimmat sektöründe dünyadaki altı makine üreticisinden birisi ve anahtar teslimi hafif mühimmat hatları üretmeyi başarabilen tek Türk şirketi olduğu, üretiminin %90'ını ihraç ettiği, dolayısıyla dava konusu düzenlemenin tek muhatabının kendisi olduğu, dava konusu Tebliğ hükmü ile üst hukuk normlarında bulunmayan bir düzenleme yapıldığı, idarenin, kanunla yetki verilmeyen bir konuda kanuna aykırı düzenleme yaptığı, düzenlemenin yasaklama, idari yaptırım ve temel hak ve hürriyetlere müdahale niteliğindeki hususları barındırdığı, söz konusu düzenleme ile kontrole tabi tutulan makineler konusunda uluslararası şirket ve tekellerin hiçbir kontrole tabi tutulamayacağı, kendisi gibi yerli şirketlerin bu makinelerin imalatı ve ticareti konusunda kontrole tabi tutularak rekabet ve piyasa koşulları anlamında tamamen eşitsiz olan uygulama nedeniyle mağdur olacağı, bu konuda faaliyette bulunan yabancı firmaların piyasadaki etkinliğinin ve dışa bağımlılığın artacağı, nitekim uluslararası düzenleme niteliğinde olan Wassenaar Düzenlemesinde bu makinelerin üretiminin izne bağlı olmadığı, idarenin, ilgili kurumlardan görüş alma şartını yerine getirmediği, uluslararası andlaşma niteliğinde olmayan ve iç hukuk bakımından bağlayıcılığı bulunmayan Wassenaar Düzenlemesinin Tebliğe dayanak gösterilmesinin ve bazı maddelerde bu metne atıfta bulunulmasının dava konusu Tebliğ'i hukuken sakatlayacağı, niteliği gereği daha vahim ve kitlesel imha silahlarını üreten makineler Tebliğ kapsamına alınmazken etki düzeyi çok daha düşük olan tabanca ve tüfek mühimmatlarını üreten makinelerin kapsam içine alınmasının hukuka aykırı olduğu, dava konusu düzenleme ile geçiş süreci öngörülmediği, dava konusu düzenlemede yer alan "ve benzeri" ifadesinin de hukuki güvenlik ve istikrar ilkelerine aykırı olduğu, mermi çekirdeği ve kovanın kontrole tabi olmadığına ilişkin yargı kararı bulunurken bu malzemeleri üreten makinelerin kontrole tabi tutulmasının çelişkili olduğu, davalı idarenin kişisel ve siyasi saik ile hareket ettiği iddia edilmiştir. DAVALININ SAVUNMASI : Davalı idare tarafından, dava konusu harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve patlayıcı madde üreten sanayi kuruluşlarının kurulması, işletilmesi ve denetimine ilişkin esas ve usullerin 5201 sayılı Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Kanun ve Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Yönetmelikte düzenlendiği, Kontrole Tabi Listenin tespit edilmesi ve güncellenmesinin anılan Kanun’un 4. maddesi ve Yönetmeliğin 5. maddesi uyarınca Milli Savunma Bakanlığının yetkisinde olduğu, üretim ekipmanlarının, uluslararası ihracat kontrol rejimi olan Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi ve Wassenaar Düzenlemesi’ne üye olan diğer ülkeler tarafından da kontrol altında tutulduğu, dava konusu düzenleme ile herhangi bir yasaklamanın söz konusu olmadığı, ilgili kuruluşlar tarafından üretim, ithalat ve ihracata yönelik işlemler için ilgili mevzuat kapsamında kuruluş izni, tesis güvenlik belgesi ve üretim izni belgelerinin alınabileceği ve bu durumda davacının herhangi bir hak kaybına uğramayacağı savunulmaktadır. DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ: ... DÜŞÜNCESİ : 03/12/2022 tarih ve 32032 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "5201 Sayılı Kanun Gereğince Kontrole Tabi Tutulacak Harp Araç ve Gereçleri İle Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Askeri Patlayıcı Maddeler, Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Liste (2023 Yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesi)" Tebliğ'in 1. maddesinin birinci fıkrasının "Diğer askeri malzeme ve cihazlar" başlıklı (ı) bendinin (5) numaralı alt bendinde yer alan "Yukarıda belirtilen namlulu silahlarda kullanılan her türlü mühimmat ve mühimmat ana parçaların üretimi amacıyla özel olarak tasarlanmış kovan üretim tezgahı, mermi üretim tezgahı, kapsül imla tezgahı ile fişek dolum/imla tezgahları ve benzeri" düzenlemesinin hukuka ve üst normlara aykırı olmadığından davanın reddi gerektiği düşünülmektedir. DANIŞTAY SAVCISI: ... DÜŞÜNCESİ :Dava, 03/12/2022 tarih ve 32032 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "5201 Sayılı Kanun Gereğince Kontrole Tabi Tutulacak Harp Araç ve Gereçleri İle Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Askeri Patlayıcı Maddeler, Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Liste (2023 Yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesi)" başlıklı Tebliğ'in 1. maddesinin 1. fıkrasının "Diğer askeri malzeme ve cihazlar" başlıklı (ı) bendinin (5) numaralı alt bendinde yer alan "Yukarıda belirtilen namlulu silahlarda kullanılan her türlü mühimmat ve mühimmat ana parçaların üretimi amacıyla özel olarak tasarlanmış kovan üretim tezgahı, mermi üretim tezgahı, kapsül imla tezgahı ile fişek dolum/imla tezgahları ve benzeri" düzenlemesinin iptali istemiyle açılmıştır. 5201 sayılı Harp Araç ve Gereçleri İle Silâh, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Kanun'un 2.maddesinde "Bu Kanun, her türlü harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddeleri üretmek üzere kurulan veya işletilen kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilere ait kuruluşları kapsar." hükmü, İzin başlıklı 3. maddesinde "Harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddeleri üretecek kuruluşların kurulması ve işletilmesi, Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle Millî Savunma Bakanlığının iznine bağlıdır. Üretim tesislerinin nerelerde kurulacağı ve depolarıyla satış yerlerinin nerelerde bulunacağına ilişkin yatırımcı kurum ve kuruluşlar ile gerçek ve tüzel kişilerin teklifi, İçişleri ve Çevre ve Orman bakanlıklarının uygun görüşü alındıktan sonra Millî Savunma Bakanlığınca onaylanır. (Değişik üçüncü fıkra: 20/11/2017 – KHK-696/91 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7079/86 md.) Yıllık listelerde belirlenen silâhlar ile bunlara ait mühimmat ve yedek parçaların iç pazara üretici veya dağıtıcı firmalarca sunulmasına, İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü alınarak Millî Savunma Bakanlığınca izin verilebilir." hükmü, Tespit ve ilân başlıklı 4.maddesinde "Denetime tabi harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddelere ilişkin liste, her yıl ocak ayında veya gerektiğinde yılı içerisinde, Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı ile ihtiyaç duyulan kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alındıktan sonra, Millî Savunma Bakanlığı tarafından tespit ve ilan olunur. Ancak, herhangi bir nedenle tespit ve ilan yapılmamış ise, en son yayımlanan liste esas alınır." hükmü yer almış, İhraç veya yurt dışına çıkarma başlıklı 7.maddesinde "Yıllık listelerde belirlenen her türlü harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddelerin ihracı veya yurt dışına çıkarılmasına, Genelkurmay Başkanlığı ve Dışişleri Bakanlığının görüşleri de alındıktan sonra Millî Savunma Bakanlığınca izin verilebilir. Yıllık listelerde yer almaması nedeniyle izne gerek görülmeden dış satış bağlantısı yapılmış veya listelerde yer aldığı için ilgili mercilerden dış sipariş kabulüyle ilgili izin verilmiş malların, sonradan belirlenen şartlar dolayısıyla müşterisine teslimine mâni olunması halinde, satıcının maruz kalacağı zarar ve ziyan, Cumhurbaşkanı kararı ile Hazine tarafından ilgili kuruluşa ödenir. Yıllık listelerde yer verilmemekle birlikte, canlıların toplu imhasına yönelik tasarlanan nükleer, biyolojik ve kimyasal silâhlardan oluşan kitle imha silâhlarının ve bunları fırlatma vasıtalarının geliştirilmesinde kullanılabileceğinden şüphe duyulabilecek malzeme ve teknolojinin ihracatı da aşağıda belirtilen durumlarda Millî Savunma Bakanlığının iznine tâbi tutulur: a) Söz konusu malzeme ve teknolojinin, kitle imha silâhları ve bunları fırlatma vasıtalarını geliştirdiği ve bunların bir son kullanıcıya ihracının söz konusu olmasına ilişkin şüphenin iletilmesi veya şüphe duyulması halinde. b) İhracatçı firma tarafından, ihracata konu olan malzemenin tamamı veya parçasının kitle imha silâhları ve bunları fırlatma vasıtalarının geliştirilmesinde kullanılabileceğinden kuşku duyulduğu yönünde beyanda bulunulması. c) Ulusal ve uluslararası güvenliğin tehlikeye düşebileceği ve insan haklarının ihlâline yol açabilecek durumlar." hükmü yer almış 9.maddesinde de "Bu Kanunun uygulanmasına ilişkin esas ve usuller, Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir." kuralına yer verilmiştir. Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Yönetmeliğin 2.maddesinde "(1) Bu Yönetmelik; her türlü harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddeleri ve bunlara ait teknolojileri üretmek üzere kurulan veya işletilen kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek kişilere ve özel hukuk tüzel kişilerine ait kuruluşları kapsar. " hükmüne yer verilmiş, Tanımlar başlıklı 4.maddesinin 1. fıkrasının (g) bendinde Bu Yönetmelikte geçen "Kontrole Tabi Liste: Millî Savunma Bakanlığınca ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alındıktan sonra tespit edilen ve her yıl Ocak ayında veya gerektiğinde yıl içerisinde Resmî Gazetede ilân olunan Kontrole Tabi Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Patlayıcı Maddeler ve Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Listeyi" , (i) bendinde "Malzeme: Bilgi, belge, proje, ürün ve kalemleri" , (j) bendinde Mühimmat: Ateşli silahlarda kullanılan fişek kovanı, falya, barut tozu, kurşun veya mermiler dâhil, cephanenin kendisi veya bunu meydana getiren unsurları", (k) bendinde "Parçalar ve aksamlar: Ateşli silahlar için özel olarak tasarlanmış ve kullanımı için gerekli namlu, gövde veya mermi haznesi, mermi sürücüsü veya silindir, pim veya atım yatağı ile silahın ateşlenmesi sonucu çıkan sesi azaltmak için tasarlanmış veya kullanılan cihaz dâhil, herhangi bir unsur veya ikame edilebilir unsurları", (u) bendinde "Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesi: Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası ihracat kontrol rejimlerinden biri olan Wassenaar Düzenlemesi çerçevesinde yayımlanan Mühimmat Listesini" , ifade ettiği belirtilmiş,Tespit ve ilân başlıklı 5. maddesinde " (1) Kontrole Tabi Liste, Kanunun 4 üncü maddesi gereği her yıl Ocak ayında veya gerektiğinde yıl içerisinde, Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı ile ihtiyaç duyulan kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alındıktan sonra, Millî Savunma Bakanlığı tarafından tespit edilerek, Resmî Gazetede ilân olunur. Ancak, herhangi bir nedenle tespit ve ilân yapılmamış ise, en son yayımlanan liste esas alınır." hükmü, İhraç veya yurt dışına çıkarmada genel esaslar başlıklı 19.maddesinde "(1) Kontrole Tabi Listede belirlenen her türlü harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddelerin ihracı veya yurt dışına çıkarılmasına, Genelkurmay Başkanlığı ve Dışişleri Bakanlığının görüşleri de alındıktan sonra Makam tarafından izin verilebilir. (2) Yurt dışına satışı destekleme faaliyetleri kapsamında; Kontrole Tabi Listede yer alan malzemenin test, demonstrasyon, brifing, inceleme, sergileme, fuar ya da benzeri amaçlarla yurt dışına çıkarılmasına Makam tarafından izin verilir. (3) Kanun kapsamında faaliyet gösteren kuruluşlar tarafından, Kontrole Tabi Liste kapsamında yer almaması nedeniyle izne gerek görülmeden dış satış bağlantısı yapılmış veya Kontrole Tabi Listede yer aldığı için ilgili mercilerden dış sipariş kabulüyle ilgili izin verilmiş malların, gelişen hükümet politikası, ülke menfaati ve benzeri şartlar dolayısıyla müşterisine teslimine mâni olunması hâlinde; satıcının kusuru dışında maruz kalacağı zarar ve ziyan Bakanlar Kurulu kararı ile Hazine tarafından ilgili kuruluşa ödenir. (4) Kontrole Tabi Listede yer almayan ancak Tüm Hassas Maddelerin İhracatının Kontrolü uygulaması kapsamında, kitle imha silahlarının geliştirilmesinde kullanılabileceğinden şüphe duyulabilecek çift kullanımlı malzeme ve teknolojinin ihracatında; söz konusu malzeme ve teknolojinin kitle imha silahları geliştirdiğinden şüphe duyulan bir son kullanıcıya ihracının söz konusu olması, ihracatçı firma tarafından ihracata konu olan malzemenin tamamının veya parçasının kitle imha silahlarının geliştirilmesinde kullanılabileceğinden kuşku duyulduğu yönünde beyanda bulunulması, ulusal ve uluslararası güvenliğin tehlikeye düşebileceği ve insan haklarının ihlaline yol açabileceği durumlarda üçüncü fıkrada yer alan tazminat ile ilgili hükümler uygulanmaz. (5) Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesi ile Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi Ek Listesinde yer alan malzemelerin ihracat izinleri, Genelkurmay Başkanlığı ve Dışişleri Bakanlığının görüşleri alındıktan sonra Makam tarafından verilebilir. (6) Kontrole Tabi Listede yer alan ve ihracatı diğer kurum ve kuruşların da iznine tabi olan malzeme için, ihracatı gerçekleştirecek kuruluş tarafından, ilgili diğer kurum ve kuruluşlardan da gerekli izinler alınır. " hükmü yer almıştır. Wassenaar Düzenlemesi-Mühimmat Listesi'nin Üretim Ekipmanı Başlıklı ML18. Bölümünün (a) bedinde "Mühimmat Listesinde tanımlanan ürünlerin “üretimi” için özel olarak tasarlanmış veya modifiye edilmiş “üretim” malzemeleri ve bunlar için özel olarak tasarlanmış parçalar" sayılmıştır. 3.12.2022 tarih ve 32032 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 5201 Sayılı Kanun Gereğince Kontrole Tabi Tutulacak Harp Araç ve Gereçleri İle Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Askeri Patlayıcı Maddeler, Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Liste (2023 Yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesi)" başlıklı Tebliğ'in 1. maddesinin 1. fıkrasında Aşağıda belirtilen "Kontrole Tabi Liste" kapsamında yer alan kalemlerin üretilmesi, ihracat ve ithalâtına ilişkin izin işlemleri ile Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi Ek Listesi ve Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesi ile Kontrole Tabi Listede yer alan kalemlerin ihracat ve ithalâtına ilişkin izin işlemleri, Milli Savunma Bakanlığı sorumluluğunda ve bilgisi dâhilinde yapılacağı belirtilmiş aynı fıkranın dava konusu edilen Diğer askert malzeme ve cihazlar başlıklı (ı) bendinin (5) numaralı alt bendinde "Yukarıda belirtilen namlulu silahlarda kullanılan her türlü mühimmat ve mühimmat ana parçaların üretimi amacıyla özel olarak tasarlanmış kovan üretim tezgâhı, mermi üretim tezgâhı, kapsül imla tezgâhı ile fişek dolum/imla tezgâhları ve benzeri." düzenlemesine yer verilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın "Yönetmelikler" başlıklı 124. maddesinde; "Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler." hükmü yer almaktadır. Türkiye Cumhuriyeti idari teşkilat yapısı içinde yer alan Bakanlıklar ile diğer kamu kurum ve kuruluşları, görev alanlarına ilişkin olarak tüzük ve yönetmelik dışında, yönerge, tebliğ, genelge, talimat gibi çeşitli adlar altında da düzenleme yapabilmektedirler. Ancak bu düzenlemeler arasında uyulması gereken "normlar hiyerarşisi" kuramına göre hukuk düzeni, farklı kademede yer alan Anayasa, kanun, tüzük, yönetmelik ve diğer düzenleyici işlemlerden oluşan birçok normu içermekte ve her norm geçerliliğini bir üst basamakta yer alan normdan almaktadır. Bu nitelikleri gereği, dayandıkları üst hukuk normlarına uygun hükümler ihtiva etmeleri gerekmektedir. Normlar hiyerarşisine göre kanundan sonra gelen tüzük, yönetmelik, genelge, tebliğ, talimat gibi düzenlemelerin ancak kanunda verilmiş olan hakkın kullanılmasının açıklanması ile ilgili olacağı, bu metinlerde kanun ile verilmiş olan hakkı genişletici veya daraltıcı mahiyette hükümlere yer verilemeyeceği hukukun genel ilkelerindendir. Yukarıda anılan mevzuat hükümlerinin değerlendirilmesinden Kanunun her türlü harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddeleri üretmek üzere kurulan veya işletilen kurum ve kuruluşları kapsadığı ve her yıl yayınlanacak listenin, Denetime tabi harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddelere ilişkin olduğu, bunların ihracı veya yurt dışına çıkarılmasına Millî Savunma Bakanlığınca izin verilebileceği, Yıllık listelerde yer verilmemekle birlikte ihracata konu olan malzeme ve teknolojinin tamamı veya parçasının, kitle imha silâhları geliştirilmesinde kullanılabileceği, Ulusal ve uluslararası güvenliğin tehlikeye düşebileceği ve insan haklarının ihlâline yol açabileceğinden şüphe duyulması halinde de ihracatının Millî Savunma Bakanlığının iznine tâbi tutulacağının açıklandığı, Yönetmelikte de aynı şartlara yer verildiği ancak 4.maddesinde Kanun hükmünü aşar nitelikte Kontrole Tabi Listenin, Kontrole Tabi Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Patlayıcı Maddeler ve Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Listeyi ifade ettiğinin belirtildiği ve Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesinde yer alan malzemelerin ihracat izinlerinin Makam tarafında verilebileceğinin düzenlendiği ve bu hükümlere dayanılarak dava konusu tebliğ hükmü ile kovan üretim tezgâhı, mermi üretim tezgâhı, kapsül imla tezgâhı ile fişek dolum/imla tezgâhları ve benzerlerinin kontrole tabi malzeme listesine dahil edildiği anlaşılmaktadır. Buna göre üretim tezgahlarının Kanunda belirtilen Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar olarak değerlendirilmesine olanak bulunmadığı ve kontrole tabi listede yer almayan malzeme ve teknolojinin ihracatının hangi hallerde izne tabi olacağı Kanunda açıkça belirlenmiş olması karşısında konvansiyonel silahların ve çift kullanımlı malzeme ve teknolojinin ihracat kontrol rejimine ait kuralları düzenleyen tavsiye mahiyetindeki Wassenaar Düzenlemesi dayanak gösterilerek kovan üretim tezgâhı, mermi üretim tezgâhı, kapsül imla tezgâhı ile fişek dolum/imla tezgâhlarının kontrole tabi listeye dahil edilmesine ilişkin dava konusu düzenlemede üst hukuk normlarına ve hukuka uyarlık görülmemiştir. Açıklanan nedenlerle, dava konusu düzenlemenin iptali gerektiği düşünülmektedir. TÜRK MİLLETİ ADINA Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince duruşma için taraflara önceden bildirilen 04/06/2024 tarihinde, davacı şirket vekili Av....'ın ve davalı idare vekili Av. ...'in geldiği, Danıştay Savcısının hazır olduğu görülmekle, açık duruşmaya başlandı. Taraflara usulüne uygun olarak söz verilerek dinlendikten ve Danıştay Savcısının düşüncesi alındıktan sonra taraflara son kez söz verilip, duruşma tamamlandı. Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü: MADDİ OLAY VE HUKUKİ SÜREÇ : 03/12/2022 tarih ve 32032 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "5201 Sayılı Kanun Gereğince Kontrole Tabi Tutulacak Harp Araç ve Gereçleri İle Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Askeri Patlayıcı Maddeler, Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Liste (2023 Yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesi)" başlıklı Tebliğin 1. maddesinin birinci fıkrasının "Diğer askeri malzeme ve cihazlar" başlıklı (ı) bendinin (5) numaralı alt bendiyle, "Yukarıda belirtilen namlulu silahlarda kullanılan her türlü mühimmat ve mühimmat ana parçaların üretimi amacıyla özel olarak tasarlanmış kovan üretim tezgâhı, mermi üretim tezgâhı, kapsül imla tezgâhı ile fişek dolum/imla tezgâhları ve benzeri" şeklinde düzenleme sevk edilerek davacı şirket tarafından üretilip ihraç edilen üretim ekipmanlarının sayılması suretiyle bahse konu ekipmanların davalı Bakanlıktan üretim izin alınmaksızın üretilemeyecek malzemeler kapsamına dahil edilmesine karar verilmesi üzerine, anılan düzenlemenin iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır. İNCELEME VE GEREKÇE: ESAS YÖNÜNDEN: İlgili Mevzuat: 5201 sayılı Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Kanun'un; "Amaç" başlıklı 1. maddesinde, "Bu Kanunun amacı, harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve patlayıcı madde üreten sanayi kuruluşlarının kurulması, işletilmesi ve yükümlülükleri ile denetimine ilişkin esas ve usulleri düzenlemektir." hükmüne; "Kapsam" başlıklı 2. maddesinde, "Bu Kanun, her türlü harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddeleri üretmek üzere kurulan veya işletilen kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilere ait kuruluşları kapsar." hükmüne; "İzin" başlıklı 3. maddesinin 1. fıkrasında, "Harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddeleri üretecek kuruluşların kurulmasının ve işletilmesi, Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle Millî Savunma Bakanlığının iznine bağlıdır." hükmüne; "Tespit ve ilan" başlıklı 4. maddesinde, "Denetime tabi harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddelere ilişkin liste, her yıl ocak ayında veya gerektiğinde yılı içerisinde, Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı ile ihtiyaç duyulan kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alındıktan sonra, Millî Savunma Bakanlığı tarafından tespit ve ilan olunur. Ancak, herhangi bir nedenle tespit ve ilan yapılmamış ise, en son yayımlanan liste esas alınır." hükmüne; "İhraç ve yurt dışına çıkarma" başlıklı 7. maddesinin 1. fıkrasında, "Yıllık listelerde belirlenen her türlü harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddelerin ihracı veya yurt dışına çıkarılmasına, Genelkurmay Başkanlığı ve Dışişleri Bakanlığının görüşleri de alındıktan sonra Millî Savunma Bakanlığınca izin verilebilir." hükmüne; Aynı maddenin 3. fıkrasında, "Yıllık listelerde yer verilmemekle birlikte, canlıların toplu imhasına yönelik tasarlanan nükleer, biyolojik ve kimyasal silâhlardan oluşan kitle imha silâhlarının ve bunları fırlatma vasıtalarının geliştirilmesinde kullanılabileceğinden şüphe duyulabilecek malzeme ve teknolojinin ihracatı da aşağıda belirtilen durumlarda Millî Savunma Bakanlığının iznine tâbi tutulur: a) Söz konusu malzeme ve teknolojinin, kitle imha silâhları ve bunları fırlatma vasıtalarını geliştirdiği ve bunların bir son kullanıcıya ihracının söz konusu olmasına ilişkin şüphenin iletilmesi veya şüphe duyulması halinde. b) İhracatçı firma tarafından, ihracata konu olan malzemenin tamamı veya parçasının kitle imha silâhları ve bunları fırlatma vasıtalarının geliştirilmesinde kullanılabileceğinden kuşku duyulduğu yönünde beyanda bulunulması. c) Ulusal ve uluslararası güvenliğin tehlikeye düşebileceği ve insan haklarının ihlâline yol açabilecek durumlar." hükmüne; "Yönetmelik" başlıklı 9. maddesinde de, "Bu Kanunun uygulanmasına ilişkin esas ve usuller, Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir" hükümlerine yer verilmiştir. 5201 sayılı Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Kanun'un 9. maddesine dayanılarak 06/05/2007 tarihli ve 26514 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Yönetmeliğin; "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinin 1. fıkrasında, "ç) Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi Ek Listesi: Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası ihracat kontrol rejimlerinden biri olan, Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi çerçevesinde yayımlanan teçhizat, yazılım ve teknoloji listesini, g) Kontrole Tabi Liste: Millî Savunma Bakanlığınca ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alındıktan sonra tespit edilen ve her yıl Ocak ayında veya gerektiğinde yıl içerisinde Resmî Gazete'de ilân olunan Kontrole Tabi Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Patlayıcı Maddeler ve Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Listeyi, ğ) Kuruluş: Kanun kapsamında faaliyet gösteren kamu kurum ve kuruluşları ile 29/6/1956 tarihli ve 6762 sayılı Türk Ticaret Kanununa göre faaliyet gösteren gerçek kişileri ve özel hukuk tüzel kişilerini, j) Mühimmat: Ateşli silahlarda kullanılan fişek kovanı, falya, barut tozu, kurşun veya mermiler dâhil, cephanenin kendisi veya bunu meydana getiren unsurları, ş) Üretim izni: Kuruluşlara, Kanun kapsamında üretim yapabilmeleri için, denetim heyeti vasıtasıyla yapılacak denetim sonucunda, Millî Savunma Bakanının onayı ile verilen izni, u) Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesi: Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası ihracat kontrol rejimlerinden biri olan Wassenaar Düzenlemesi çerçevesinde yayımlanan Mühimmat Listesini" ifade edeceği; "Tespit ve ilan" başlıklı 5. maddesinde, "Kontrole Tabi Liste, Kanunun 4 üncü maddesi gereği her yıl Ocak ayında veya gerektiğinde yıl içerisinde, Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı ile ihtiyaç duyulan kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alındıktan sonra, Millî Savunma Bakanlığı tarafından tespit edilerek, Resmî Gazetede ilân olunur. Ancak, herhangi bir nedenle tespit ve ilân yapılmamış ise, en son yayımlanan liste esas alınır." hükmüne; "Üretim izni" başlıklı 10. maddesinde, (1) Tesiste, Kontrole Tabi Liste kapsamında üretim yapılabilmesi için Üretim İzin Belgesi alınması zorunludur. (2) Üretim İzin Belgesi, Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşü üzerine Makam tarafından, uygun görülmesi hâlinde verilir. (3) Kontrole Tabi Liste kapsamındaki malzemelerin üretimi ile ilgili olmayıp üretimi destekleyici nitelikteki hizmet üretimi kapsamına giren, malzeme taşıma, sigorta gibi üretime yardımcı faaliyetler için Üretim İzin Belgesi alınmasına gerek yoktur..." hükümlerine yer verilmiştir. 03/12/2022 tarihli ve 32032 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan "5201 sayılı Kanun Gereğince Kontrole Tabi Tutulacak Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Bunlara Ait Yedek Parçalar, Askeri Patlayıcı Maddeler, Bunlara Ait Teknolojilere İlişkin Liste (2023 Yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesi) başlıklı Tebliğ'in 1. maddesinin 1. fıkrasında, "Aşağıda belirtilen "Kontrole Tabi Liste" kapsamında yer alan kalemlerin üretilmesi, ihracat ve ithalâtına ilişkin izin işlemleri ile Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi Ek Listesi (www.mtcr.info/english/annex.html) ve Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesi (www.wassenaar.org/controllist/index.html) ile Kontrole Tabi Listede yer alan kalemlerin ihracat ve ithalâtına ilişkin izin işlemleri, Millî Savunma Bakanlığı sorumluluğunda ve bilgisi dâhilinde yapılacaktır. ... ı) Diğer askerî malzeme ve cihazlar: ... 5) Yukarıda belirtilen namlulu silahlarda kullanılan her türlü mühimmat ve mühimmat ana parçaların üretimi amacıyla özel olarak tasarlanmış kovan üretim tezgahı, mermi üretim tezgahı, kapsül imla tezgahı ile fişek dolum/imla tezgahları ve benzeri" hükmü düzenlenmiştir. Dava Konusu Tebliğin 1. Maddesinin 1. Fıkrasının (ı) Bendinin (5) Numaralı Alt Bendinin İncelenmesi: Dava konusu Tebliğin dayanağı olan 5201 sayılı Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Kanun, 03/01/1940 tarihli ve 3763 sayılı mülga Türkiye'de Harp Silâh ve Mühimmatı Yapan Hususi Sanayi Müesseselerinin Kontrolü Hakkında Kanun ile aynı amaç doğrultusunda ve fakat kapsamının genişletilmesi suretiyle hazırlanmış ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde kabul edilerek yürürlüğe konulmuştur. Buna göre 5201 sayılı Kanun; mülga 3763 sayılı Kanun'un yürürlüğe konulduğu tarihlerde Milletler Cemiyeti Genel Kurulunca, cemiyet üyesi bulunan devletlerin, kendi hudutları dahilinde harp silah ve mühimmatı imali ve bu maddeler üzerindeki ticaretin kontrolünün kararlaştırıldığı da dikkate alınarak, ülkemizin savunma ve dış güvenliği ile doğrudan ilgili bulunan harp sanayinin kontrolü için silah ve mühimmat imal eden fabrikaların imalât ve kabiliyetleri hakkında daha esaslı ve gerçekçi bilgiler toplanması, kontrolün aynı zamanda iç güvenlik için de gerekli olduğu düşüncesiyle imalâtın herhangi bir suretle ülke menfaati aleyhine kişi veya gizli teşekküller eline geçmesine mani olunması amaçlarıyla; genel olarak, Türkiye dahilinde her türlü harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalarla patlayıcı maddeleri üretmek üzere kurulan veya işletilen kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilere ait kuruluşları, bunların kuruluş izinleri ile üretim izinlerini, iç ve dış pazara satış iznini, Kanun kapsamında izne tabi tutulacak malzemeleri ve bu hususların -dahili bir tedbir olmak üzere- denetim ile kontrolünü düzenlemektedir. Anılan amaçları temin etmek üzere, 5201 sayılı Kanunla emredici hükme bağlanan hususlardan biri de harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddelerin öncelikle tespiti, ardından üretim ve iç/dış pazara satış aşamalarında izne bağlanması, böylelikle gerek üretimin gerekse üreticilerin kontrol ve denetime tabi tutulmasıdır. Bu kapsamda, harp araç ve gereçleri ile silâh, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddeler ve bunlara ait teknolojilerin tespiti amacıyla yayımlanan dava konusu 2023 Yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesi ile etki düzeyi yüksek olan, sivil amaçlı kullanım için uygun olmayan malzeme sayılmış; böylelikle listede yer alan malzemeleri üretecek kuruluşlar (kuruluş izni), malzemelerin üretimi (üretim izni), iç/dış pazara sunumu (satış/ihraç izni) Milli Savunma Bakanlığınca verilecek izinlere tabi tutulmuştur. 5201 sayılı Kanun'un 4. maddesi uyarınca, kontrole tabi malzeme listesinin, her yıl ocak ayında veya gerektiğinde yılı içerisinde, Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı ile ihtiyaç duyulan kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri alındıktan sonra, Millî Savunma Bakanlığı tarafından tespit ve ilan olunması zorunludur. Dosyada yer alan bilgi ve belgelerin incelenmesinden; dava konusu 2023 yılı Kontrole Tabi Malzeme Listesinin hazırlık aşamasında Dışişleri Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı ile konuyla ilgili diğer kamu kurum ve kuruluşlarından görüş sorulduğu, dava konusu alt bende yönelik herhangi bir farklı görüşün iletilmediği, gelen görüşlerin değerlendirilmesi sonucu hazırlanan nihai listenin Milli Savunma Bakanlığı tarafından 03/12/2022 tarih ve 32032 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulduğu, dolayısıyla dava konusu düzenlemede yetki ve şekil unsuru yönünden hukuka aykırılık bulunmadığı anlaşılmaktadır. Öte yandan, silah ve bunlarla ilgili teknolojilerin kontrolsüz bir şekilde yayılmasını önlemek maksadıyla; ülkelerin, sattıkları (ihraç ettikleri) silah ve teknolojilerinin nelerden ibaret olduğu konusunda birbirlerini haberdar etmek üzere “Silah İhracat Kontrol Rejimleri” kurulmuştur. Söz konusu Rejimlerde amaç, silah ve bunlarla ilgili teknolojileri tarif etmek, teknolojik limitleri belirlemek, silah ticareti yapanları mevzuat çerçevesinde kontrol ve denetim altında tutmak ve pazar ortamına sunulan ürünlerin güvenirliği olmayan ülkelere satışını engellemek ve hangi ülkenin nereye ne sattığına ve hangi ülkeye satılmasına izin vermediğine ilişkin bilgileri Rejime üye ülkelerle paylaşmaktır. Bu kapsamda, Türkiye’nin üye olduğu 3 adet “Silâh İhracat Kontrol Rejimi” bulunmakta olup, bunlar Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesi (WD), Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi (FTKR) ve Silah Ticaret Antlaşması (ATT)'dır. Uluslararası yükümlülüklerimizin yer aldığı anılan Rejimlere, 5201 sayılı Kanun'un Uygulama Yönetmeliğinde de açıkça yer verilmiş olup, Rejimlere ait listelerde bulunan malzemenin ithalatı ve ihracatına yönelik işlemlerde, Yönetmeliğin 19. maddesinin 5. fıkrası ve 21. maddesinin 7. fıkrası uyarınca Milli Savunma Bakanlığından (Savunma Sanayi Milli Güvenlik Makamından) izin alınması zorunlu bulunmaktadır. Bölgesel ve uluslararası güvenliğin, istikrarın korunması amacıyla konvansiyonel silahların ve çift kullanımlı malzeme ve teknolojinin ihracat kontrol rejimine ait kuralları, yükümlülükleri belirlemek üzere kurulan ve 1996 yılında Türkiye'nin kurucu üyesi olduğu Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesi’nin ML 18. maddesinde, “Mühimmat Listesinde tanımlanan ürünlerin üretimi için özel olarak tasarlanmış veya modifiye edilmiş üretim malzemeleri ve bunlar için özel olarak tasarlanmış parçalar”ın da yer aldığı, dolayısıyla anılan üretim ekipmanının da izne tabi tutulduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca, Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Yönetmeliğin 10. maddesinin 3. fıkrasında, Kontrole Tabi Liste kapsamındaki malzemelerin üretimi ile ilgili olmayıp üretimi destekleyici nitelikteki hizmet üretimi kapsamına giren, malzeme taşıma, sigorta gibi üretime yardımcı faaliyetler için Üretim İzin Belgesi alınmasına gerek olmadığı kurala bağlanmış, dolayısıyla üretim izninden yalnızca hizmet üretimi kapsamına giren yardımcı faaliyetlerin istisna olduğu kabul edilmiştir. Bu durumda, davalı Bakanlık tarafından, 5201 sayılı Kanunla verilen yasal yetkiye istinaden, Türkiye'nin taraf olduğu ve uluslararası yükümlülüklerinin yer aldığı Wassenaar Düzenlemesi Mühimmat Listesindeki kurallar gözetilerek ve Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Yönetmeliğin 10. maddesinin 3. fıkrasına uygun olarak düzenlenen, ilgili tüm kuruluşların görüşü alınmak ve değerlendirilmek suretiyle yürürlüğe konulan dava konusu 2023 Yılı Kontrole Tabi Listenin 1. maddesinin 1. fıkrasının (ı) bendinde hukuka aykırılık bulunmadığı, uluslararası mevzuat ile ulusal mevzuatın uyumlaştırıldığı, takdir yetkisinin kamu yararı ve hizmet gerekleri çerçevesinde kullanıldığı sonucuna varılmaktadır. Her ne kadar davacı tarafından, niteliği gereği daha vahim ve kitlesel imha silahlarını üreten makinelerin Tebliğ kapsamına alınmazken etki düzeyi çok daha düşük olan tabanca ve tüfek mühimmatlarını üreten makinelerin kapsam içine alınmasının hukuka aykırı olduğu ileri sürülmekte ise de; Harp Araç ve Gereçleri ile Silah, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Yönetmeliğin 10. maddesinin 3. fıkrasında yer alan, üretim izninden yalnızca hizmet üretimi kapsamına giren yardımcı faaliyetlerin istisna tutulmasına ilişkin düzenleme karşısında bu iddiaya itibar edilmemiştir. Kaldı ki, dava konusu 2023 Yılı Kontrole Tabi Listenin 1. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendinin (1) numaralı alt bendinde, namlulu silahlarda kullanılan her türlü mühimmat ve bunlara ait ana parçalar ile sevk maddesinin de izne tabi tutulduğu görülmektedir. Bu kapsamda, mühimmat ve mühimmat ana parçaları dahi dava konusu Tebliğ kapsamında izne tabi tutulmakta iken, namlulu silahlarda kullanılan her türlü mühimmat ve mühimmat ana parçaların üretimi amacıyla özel olarak tasarlanmış kovan üretim tezgahı, mermi üretim tezgahı, kapsül imla tezgahı ile fişek dolum/imla tezgahları ve benzerinin izne tabi tutulmasının da Tebliğin amacına aykırı olmadığı ve bir bütünlük sağlama amacına yönelik bulunduğu görülmektedir. Yine davacı tarafından, dava konusu düzenleme ile kontrole tabi tutulan makineler konusunda uluslararası şirket ve tekellerin hiçbir kontrole tabi tutulamayacağı, kendisi gibi yerli şirketlerin bu makinelerin imalatı ve ticareti konusunda kontrole tabi tutularak rekabet ve piyasa koşulları anlamında tamamen eşitsiz olan uygulama nedeniyle mağdur olacağı ileri sürülmekte ise de; 5201 sayılı Kanun'un Türkiye sınırları dışında kurulan yabancı şirketleri kapsamadığı açık olmakla birlikte, yukarıda aktarıldığı üzere Silah İhracat Kontrol Rejimlerine ait listelerde bulunan malzemelerin ithalatı ve ihracatına yönelik işlemlerde Milli Savunma Bakanlığından (Savunma Sanayi Milli Güvenlik Makamından) izin alınması zorunlu bulunduğundan, bu iddiaya da itibar edilmemiştir. Sonuç itibarıyla, hukuka uygun bulunan 2023 Yılı Kontrole Tabi Listenin 1. maddesinin 1. fıkrasının (ı) bendinin (5) numaralı alt bendine karşı açılan davanın reddi gerekmektedir. KARAR SONUCU: Açıklanan nedenlerle; 1.DAVANIN REDDİNE, 2. Ayrıntısı aşağıda gösterilen toplam... TL yargılama giderinin davacı üzerinde bırakılmasına, 3. Karar tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca duruşmalı işler için belirlenen ... TL vekâlet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine, 4. Posta gideri avansından artan tutarın kararın kesinleşmesinden sonra davacıya iadesine, 5. Bu kararın tebliğ tarihini izleyen 30 (otuz) gün içerisinde Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açık olmak üzere, 04/06/2024 tarihinde oy birliğiyle karar verildi.