TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MAZİYAR RAZAZAN BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2015/19911) Karar Tarihi: 11/3/2020 Başvuru Numaras ı: 2015/19911 Karar Tarihi : 11/3/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Recep KÖMÜRCÜ Üyeler : Muammer TOPAL M. Emin KUZRıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Maziyar RAZAZAN Vekili : Av. Tuba ŞENOĞUL CAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d ışı ed
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MAZİYAR RAZAZAN BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2015/19911) Karar Tarihi: 11/3/2020 Başvuru Numaras ı: 2015/19911 Karar Tarihi : 11/3/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Recep KÖMÜRCÜ Üyeler : Muammer TOPAL M. Emin KUZRıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : Maziyar RAZAZAN Vekili : Av. Tuba ŞENOĞUL CAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d ışı edilme karar ı verilmesi nedeniyle kötü muamele yasa ğı ile aile hayat ına sayg ı hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 24/12/2015 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvurucu, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün (İçtüzük) 73. maddesi uyar ınca sı nır d ışı işleminin yürütmesinin tedbiren durdurulmas ına karar verilmesini talep etmi ştir. 4. Komisyonca 2/2/2016 tarihinde tedbir talebinin İçtüzük kapsam ında olmad ığı değerlendirilerek dosyan ın Bölüme gönderilmesine yer olmad ığına karar verilmi ştir. 5. Komisyon taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesini n birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla temin edilen belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: 7. Başvurucu 1994 do ğumlu olup İran İslam Cumhuriyeti ( İran) vatanda şıdır. Başvuru Numaras ı: 2015/19911 Karar Tarihi : 11/3/2020 38. 10/12/2014 tarihinde Do ğubayaz ıt üzerinden Türkiye'ye giri ş yapt ığını ve giriş yapt ıktan sonra tutukland ığını belirten ba şvurucu sekiz gün A ğrı'da bulunan bir kampta tutulduktan sonra serbest b ırak ıldığını ifade etmi ştir. 9. Başvurucu; serbest kald ıktan sonra yetkililerin anlatt ığı usul sürecini anlayamad ığını, kendi çabalar ıyla Ankara'daki Birle şmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserli ği Ofisiyle irtibata geçerek 22/12/2014 tarihinde uluslararas ı koruma talebinde bulunduğunu, kay ıt işlemlerinden sonra 24/8/2016 tarihine randevu verildi ğini ve karde şinin yaşadığı Denizli'ye yönlendirildi ğini beyan etmi ştir. 10. Başvurucu; Denizli'deki Yabanc ılar Şube Müdürlü ğüne müracaat etti ğini, kimlik işlemlerinin tamamlanmas ı için 22/7/2015 tarihinde bu kurum taraf ından kendisine randevu verildi ğini, idari i şlemlerin tamamlanmas ı amac ıyla yeniden söz konusu Kuruma gittiğinde hakk ında al ınan s ınır d ışı etme karar ının ve terke davet yaz ısının tebliğ edildiğini belirtmiştir. Sunulan belgelere göre söz konusu kararlar ba şvurucuya 28/8/2015 tarihinde tebliğ edilmiştir. 11. Başvurucu hakk ındaki s ınır d ışı etme işleminin A ğrı Valiliğinin 9/2/2015 tarihli karar ıyla 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (i) bendi uyar ınca tesis edildi ği görülmektedir. Denizli Valiliği başvurucu hakk ında ayn ı hukuki gerekçelerle bu kez 28/8/2015 tarihinde yeniden sınır d ışı etme karar ı alm ıştır. 12. Başvurucu; avukat ı arac ılığıyla s ınır d ışı etme karar ının iptali amac ıyla Denizli İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açm ıştır. Başvurucu dava dilekçesinde özetle; Türkiye'ye giri ş yapt ığından itibaren ya şadığı süreci anlatarak hakk ında al ınan s ınır d ışı etme karar ının gerekçesiz oldu ğunu, neden bu şekilde karar verildi ğini anlayamad ığını, uluslararas ı koruma talebi sonuçland ırılmadan s ınır d ışı edilmesinin hukuka ayk ırı olduğunu, ülkesinde can güvenli ği olmad ığını ve geri gönderilmeme ilkesine ayk ırı davran ıldığını ileri sürmü ştür. 13. Başvurucunun açt ığı iptal davas ı Mahkemesinin 21/10/2015 tarihli karar ıyla kesin olarak reddedilmi ştir. Karar ın ilgili k ısm ı şöyledir: "Dava dosyas ının incelenmesinden; İran vatanda şı olan davac ının 08.12.2014 tarihinde A ğrı İl Göç İdaresi Müdürlü ğü Geri Gönderme Merkezinde uluslararas ı koruma başvurusunda bulundu ğu, ancak kendisine bildirilen haftal ık imza atma yükümlülü ğünü üç kez üst üste yerine getirmemesi nedeniyle ba şvurusu geri çekilmi ş sayılarak değerlendirmesinin durdurulmas ına karar verildi ği, süresi içerisinde itiraz edilmedi ği de dikkate al ınarak 09.02.2015 tarihinde hakk ında s ınır d ışı karar ı verildiği, ard ından Ağrı ili ile yap ılan yaz ışmalar neticesinde davac ının s ınır d ışı edilmesine ili şkin 22.05.2015 gün ve 2069 say ılı Denizli Valili ği Emniyet Müdürlü ğü işlemi tesis edilerek Türkiye'yi terke davet edilmesi üzerine, bu i şlemin iptali istemiyle bak ılan davan ın aç ıldığı anlaşılmaktad ır. Olayda; dava dosyas ında bulunan bilgi ve belgeler bir arada de ğerlendirildi ğinde; davac ının Ağrı İl Göç İdaresi Müdürlü ğü Geri Gönderme Merkezinde yapt ığı 08.12.2014 tarihli uluslararas ı koruma ba şvurusu üzerine 6458 say ılı Kanun'un 72.maddesinin 1.fıkras ı uyar ınca getirilen haftal ık imza yükümlülü ğünü üç kez üst üste yerine getirmemes i sebebiyle ayn ı Kanun'un 77.maddesinin 1/ç bendi uyar ınca başvurusu geri çekilmi ş kabul edilerek de ğerlendirmesinin durduruldu ğu, davac ı taraf ından bu karara kar şı yasal süresi içerisinde itirazda bulundu ğuna veya haftal ık imza yükümlülü ğünü yerine getirdi ğine dair herhangi bir bilgi ve belgenin dava dosyas ına ibraz edilemedi ği anlaşıldığından; başvurus u Başvuru Numaras ı: 2015/19911 Karar Tarihi : 11/3/2020 4geri çekilmi ş say ılan davac ının, an ılan Kanun'un 54.maddesinin 1/i bendinde yer verile n açık düzenleme uyar ınca s ınır d ışı edilmesine ili şkin dava konusu i şlemde hukuka ayk ırılık bulunmad ığı sonucuna ula şılmıştır. Aç ıklanan nedenlerle, davan ın reddine... " 14. Karar 30/11/2015 tarihinde tebli ğ edilmiş ve 24/12/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunulmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK 15.İlgili hukuk için bkz. Yusuf Ahmed Abdelazim Elsayad, B. No: 2016/5604, 24/5/2018, 37, 38; A.A. ve A.A. (GK), B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38. V. İNCELEME VE GEREKÇE 16. Mahkemenin 11/3/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi 17. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Kötü Muamele Yasa ğı ve Etkili Ba şvuru Hakk ı Yönünden 18. Başvurucu; babas ının Bahai inanc ına sahip oldu ğunu ve bu dini yayma çal ışmalar ı sebebiyle ülkesinde tutukland ığını, babas ının nerede oldu ğunu bilmedi ğini fakat idam edilmi ş olabilece ğini tahmin etti ğini belirtmi ştir. Mimarl ık fakültesinde ö ğrenciyken İslam hakk ındaki dü şünceleri nedeniyle üniversitede sorun ya şadığını, babas ının tutukland ığının öğrenilmesi üzerine üniversiteden at ıldığını ileri süren ba şvurucu evlerinde yap ılan aramada polisin Bahai dinine ili şkin kitaplar bulmas ı üzerine annesi, karde şi ve kendisinin de bu dine mensup ki şiler olarak görüldüklerini beyan etmi ştir. 19. Babas ının durumu hakk ında görü şme yapmaya gittiklerinde avukat ının kendisiyle birlikte annesi ve karde şinin de tutuklanacaklar ını, sonras ında idam edileceklerini söylemesi üzerine ya şadıklar ı Tahran'dan Türkiye'ye kaçt ıklar ını ve ülkesinde din de ğiştiren Müslümanlar ın idam cezas ına mahkûm edildi ğini belirten ba şvurucu, yeterince bilgilendirilmeden, haks ız yere s ınır d ışı edilme karar ı al ındığını, Mahkemenin karar ına dayanak yap ılan süreçten habersiz oldu ğunu, bu yönüyle etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiğini, ülkesine geri gönderildi ği takdirde ya şam ının son bulaca ğını iddia etmi ştir. 20. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun s ınır d ışı edilmesi hâlinde öldürülebilece ğine, yarg ılama s ıras ında etkili bir denetim yap ılmad ığına ilişkin iddialar ı koruduğu haklar ı mutlak olarak güvence alt ına alan kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelenmi ş olup di ğer haklar yönünden ayr ıca bir de ğerlendirme yap ılmas ına gerek görülmemi ştir (benzer yöndeki bir de ğerlendirme için bkz. F.R., B. No: 2016/4405, 15/2/2017, 47). Başvuru Numaras ı: 2015/19911 Karar Tarihi : 11/3/2020 521. Anayasa'da yabanc ılar ın ülkeye giri şleri, ülkede ikamet edi şleri ve ülkeden çıkar ılmalar ına ilişkin konularda herhangi bir düzenlemeye yer verilmemi ştir. Uluslararas ı hukukta da kabul edildi ği üzere bu husus, devletin egemenlik yetkisi kapsam ında kalmaktad ır. Dolay ısıyla devletin yabanc ılar ı ülkeye kabul etmekte veya s ınır d ışı etmekte takdir yetkisinin bulundu ğu kuşkusuzdur. Ancak an ılan işlemlerin Anayasa'da güvence alt ına alınan temel hak ve özgürlüklere müdahale olu şturmas ı hâlinde bireysel ba şvuruya konu edilebilmesi mümkündür ( A.A. ve A.A., 54). 22. Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında yaşama hakk ının yan ında maddi ve manevi varl ığı koruma ve geli ştirme hakk ı da güvence alt ına al ınm ıştır. Ayn ı maddenin üçüncü f ıkras ında ise kimseye işkence ve eziyet yap ılamayaca ğı, kimsenin insan haysiyetiyl e bağdaşmayan cezaya veya muameleye tabi tutulamayaca ğı hükmüne yer verilmi ştir. Maddenin sistemati ğinden de anla şılacağı üzere birinci f ıkrada genel olarak güvence alt ına alınan bireyin maddi ve manevi varl ığı, üçüncü f ıkrada kötü muamelelere kar şı özel olara k korunmuştur (A.A. ve A.A. , 55). 23. Ancak bu yasakla korunan haklar ın gerçek anlamda güvence alt ına al ındığından bahsedilebilmesi için devletin kötü muamelede bulunmamas ı yeterli de ğildir. Devletin ayn ı zamanda bireyleri kendi görevlilerinin ve üçüncü ki şilerin kötü muamele olu şturabilecek eylemlerine kar şı da korumas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 57). 24. Anayasa'n ın 5., 16. ve 17. maddeleri, uluslararas ı hukuk ve özellikle de Türkiye'nin taraf oldu ğu Cenevre Sözle şmesi'nin ilgili hükümleri ile birlikte yorumland ığında devletin egemenlik alan ında olup gönderildikleri ülkede kötü muameleye maruz kalabilece k yabanc ılar ın da maddi ve manevi varl ıklar ına yönelik risklere kar şı korunmalar ının devletin pozitif yükümlülükleri aras ında yer ald ığının kabulü gerekir ( A.A. ve A.A. , 59). 25. An ılan pozitif yükümlülük kapsam ında s ınır d ışı edilecek ki şiye ülkesinde karşılaşabileceği risklere kar şı gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabilmesi için bu ki şiye s ınır dışı karar ına karşı etkili bir karşı çıkma imkân ı tan ınmas ı gerekir. Aksi hâlde s ınır d ışı edildiğinde kötü muameleye maruz kalma riski alt ında olduğunu iddia eden ve bu iddias ını delillendirme konusunda devlete göre daha k ısıtlı imkânlara sahip olan yabanc ıya gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabildiğinden bahsetmek mümkün olmayacakt ır (A.A. ve A.A. , 60). 26. Dolay ısıyla kötü muameleye kar şı koruma pozitif yükümlülü ğünün -an ılan yasağın korudu ğu haklar ın doğası gereği- hakk ında s ınır d ışı karar ı verilen bir yabanc ıya iddialar ını araştırtma ve bu karar ı adil bir şekilde inceletme imkân ı sağlayan usul güvencelerini de içerdi ği kuşkusuzdur ( A.A. ve A.A. , 61). 27. Kötü muameleye kar şı koruma yükümlülü ğü, her s ınır d ışı işleminde yukar ıda belirtilen şekilde bir ara ştırma yap ılmas ını gerektirmez. Bu yükümlülü ğün ortaya ç ıkabilmesi için öncelikli olarak ba şvurucu taraf ından savunulabilir (ara ştırılabilir/tart ışılabilir / araştırmaya de ğer/makul şüphe uyand ıran) bir iddia ortaya konulmal ıdır. Bu do ğrultuda başvurucu, geri gönderilece ği ülkede var oldu ğunu iddia etti ği kötü muamele riskinin ne olduğunu makul şekilde aç ıklamal ı; varsa bu iddiay ı destekleyen bilgi ve belgeleri sunmal ı; bu iddialar belirli bir ciddilik seviyesinde olmal ıdır. Ancak savunulabilir iddian ın ortaya konmas ı somut olay ın özelliğine göre farkl ılık gösterebilece ğinden her olayda ayr ıca değerlendirme yap ılmal ıdır (AA. ve A.A. , 63). Başvuru Numaras ı: 2015/19911 Karar Tarihi : 11/3/2020 628. Somut olayda ba şvurucu, açt ığı iptal davas ında ülkesine gönderildi ği takdirde can güvenli ğinin bulunmayaca ğını ileri sürmü ş olup bu konuda ba şkaca bir aç ıklama yapmam ıştır (bkz. 12). 29. Başvurucunun ki şisel durumu hakk ında verdi ği bilgi yukar ıdaki paragraft a belirtilenden ibarettir. Ba şvurucu hangi sebeple ülkesinde can güvenli ğinin olmad ığını açıklamam ış, ülkesinden ayr ılmaya zorlayan olay veya olgulardan bahsetmemi ş ve bunlara ilişkin somut bilgiler ve (varsa) belgeler ortaya koymam ıştır. Başvurucu ilk defa Anayasa Mahkemesine yapt ığı bireysel ba şvuru aşamas ında kendisiyle ilgili somut bilgiler vermi ştir. 30. Dolay ısıyla başvurucunun ülkesinin ko şullar ına ve ki şisel durumuna ili şkin araştırma yapmaya elveri şli nitelikte bilgiler ortaya koymad ığı aç ıktır. Geri gönderilen ülkenin ko şullar ının kamu makamlar ı taraf ından resen ara ştırılmas ı gerektiğine ilişkin kural, başvurucunun bu konuda aç ıklamada bulunma yükümlülü ğünü ortadan kald ırmamaktad ır (Yryskul Beishenaliev, B. No: 2016/7458, 20/4/2017, 51). 31. Başvurucu gerekli özeni göstermemi ş, iddialar ını ayr ıntılı ve somut şekilde dile getirmemi ştir. Bunun nedenle ara ştırma yapmay ı gerektirir nitelikte somut bilgiler elinde bulunmayan Mahkemenin bu konudaki ara ştırma yükümlülü ğünü yerine getirmedi ğinden, sonuç olarak da ba şvurucunun usul güvencelerinden yoksun b ırak ıldığından bahsedilmez. 32. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ında güvence altına al ınan kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın savunulabilir nitelikte olmad ığı anlaşıldığından başvurunun açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Aile Hayat ına Sayg ı Hakk ı Yönünden 33. Başvurucu; Türkiye'de k ız kardeşi ve annesi ile birlikte kald ığını, İran'da onlar ın da kendisiyle ayn ı sorunlar ı yaşadıklar ını, bu nedenle ülkelerine dönmelerinin mümkün olmad ığını belirtmi ştir. Annesi ve k ız kardeşinden başka kimsesi olmad ığını, s ınır d ışı edilmesi hâlinde onlar ın Türkiye'de kalacak olmas ı nedeniyle aile bütünlü ğünün bozulacağını ileri sürmü ştür. 34. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının son cümlesi şöyledir: "Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır." 35. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un " Bireysel ba şvuru hakk ı" kenar başlıklı 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: "İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir." 36. An ılan Anayasa ve Kanun hükümlerine göre bireysel ba şvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine ba şvurulabilmesi için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı gerekir. Temel hak ve özgürlüklere sayg ı, devletin tüm organlar ının anayasal ödevi olup bu ödevin ihmal edilmesi nedeniyle ortaya ç ıkan hak ihlallerinin düzeltilmesi idari ve yarg ısal makamlar ın görevidir. Bu nedenle temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildi ğine ilişkin iddialar ın öncelikle Başvuru Numaras ı: 2015/19911 Karar Tarihi : 11/3/2020 7derece mahkemeleri önünde ileri sürülmesi, bu makamlar taraf ından değerlendirilmesi ve bir çözüme kavu şturulmas ı esast ır (Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt, B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16). 37. Bireysel ba şvurunun ikincil niteli ğinin bir sonucu olarak ola ğan kanun yollar ında ve mahkemeler önünde ileri sürülmeyen iddialar ile bu mahkemelere sunulmayan bilgi ve belgeler bireysel ba şvuru konusu edilemez ( Bayram Gök , B. No: 2012/946, 26/3/2013, 20). 38. Başvurucu kesin hükümle sonuçlanan iptal davas ında s ınır d ışı edilmesi hâlinde aile bütünlü ğünün bozulaca ğına ilişkin hiçbir iddia ileri sürmemi ş, bu konuda bilgi ve belge sunmam ıştır. Bu nedenle usulüne uygun şekilde ba şvuru yollar ının tüketilmedi ği anlaşılan başvurunun bu k ısm ının Anayasa Mahkemesi taraf ından incelenmesi mümkün de ğildir. 39. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. 1. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Aile hayat ına sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, C. D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyete neden olaca ğından başvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASIN A 11/3/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Recep KÖMÜRCÜ Muammer TOPAL M.Emin KUZ Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Y ıldız SEFERİNOĞLU