TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ GENEL KURUL KARAR KESER ALTINTA Ş BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2023/18536) Karar Tarihi: 25/7/2023 R.G. Tarih ve Say ı: 10/10/2023-32335 Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 2GENEL KURUL KARAR Başkan : Zühtü ARSLAN Başkanvekili : Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Muammer TOPAL M. Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Y ıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTE Ş Basri BA ĞCI İrfan FİDAN K
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ GENEL KURUL KARAR KESER ALTINTA Ş BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2023/18536) Karar Tarihi: 25/7/2023 R.G. Tarih ve Say ı: 10/10/2023-32335 Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 2GENEL KURUL KARAR Başkan : Zühtü ARSLAN Başkanvekili : Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Muammer TOPAL M. Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Y ıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTE Ş Basri BA ĞCI İrfan FİDAN Kenan YA ŞAR Muhterem İNCE Raportör : Murat AZAKLI Başvurucu : Keser ALTINTA Ş Vekili : Av. Abdurrehim GÖZEG İR I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, tapu iptali ve tescil davas ının uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 14/3/2023 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5.İkinci Bölüm taraf ından 11/5/2023 tarihinde yap ılan toplant ıda niteliği itibar ıyla Genel Kurul taraf ından karara ba ğlanmas ı gerekli görüldü ğünden ba şvurunun Anayasa Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 3Mahkemesi İçtüzüğü'nün (İçtüzük) 28. maddesinin (3) numaral ı fıkras ı uyar ınca Genel Kurula sevkine karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden elde edilen bilgi ve belgelere göre ilgili olaylar özetle şöyledir: 8. Başvurucu 14/12/2016 tarihinde Van Büyük şehir Belediye Ba şkanl ığı, Gevaş Belediye Ba şkanl ığı ve Gevaş Mal Müdürlü ğü aleyhine Geva ş Asliye Hukuk Mahkemesinde açt ığı davada; kadastro çal ışmalar ı sıras ında tespit harici yol olarak b ırak ılan taşınmaz ın eski tapu kayd ına göre ad ına tesciline karar verilmesini talep etmi ştir. 9. Yarg ılama s ıras ında M.B. asli müdahale dilekçesi vererek ta şınmaz ın ad ına tescilini istemi ştir. 10. Mahkeme 12/12/2017 tarihinde ba şvurucunun açt ığı davan ın kabulüne, tapu kayd ının iptali ile ta şınmaz ın davac ı ad ına tapuya kay ıt ve tesciline, asli müdahilin açt ığı davan ın reddine karar vermi ştir. 11. Daval ılar ın istinaf talebi üzerine Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi 2. Hukuk Dairesince karar kald ırılarak dosyan ın mahkemesine gönderilmesine karar verilmi ştir. 12. Yarg ılamaya yeniden ba şlayan Geva ş Asliye Hukuk Mahkemesi 1/11/2022 tarihinde davan ın kabulüne, tapu kayd ının iptali ile ta şınmaz ın davac ı ad ına tapuya kay ıt ve tesciline, asli müdahilin açt ığı davan ın aç ılmam ış say ılmas ına karar vermi ştir. 13. Karar ın tebliğ işlemleri devam etmektedir. 14. Başvurucu 14/3/2023 tarihinde bireysel ba şvuru yapm ıştır. IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk 15. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun " Usul ekonomisi ilkesi " kenar ba şlıklı 30. maddesi şöyledir: "(1) Hâkim, yarg ılaman ın makul süre içinde ve düzenli bir biçimde yürütülmesini ve gereksiz gider yap ılmamas ını sağlamakla yükümlüdür." 16. 9/1/2013 tarihli ve 6384 say ılı Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine Yap ılm ış Baz ı Başvurular ın Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'un " Amaç " kena r başlıklı 1. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı şöyledir: "(1) Bu Kanunun amac ı, Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine yap ılmış baz ı başvurular ın tazminat ödenmek suretiyle çözümüne dair esas ve usullerin belirlenmesidir." Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 417. 6384 say ılı Kanun'un " Kapsam " kenar ba şlıklı 2. maddesi şöyledir: "(1) Bu Kanun; a) Ceza hukuku kapsam ındaki soru şturma ve kovu şturmalar ile özel hukuk ve idare hukuku kapsam ındaki yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı, b) Mahkeme kararlar ının geç veya eksik icra edildi ği ya da hiç icra edilmedi ği, iddias ıyla Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine yap ılmış başvurular ı kapsar. (2) Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi ve Türkiye'nin taraf oldu ğu ek protokoller kapsam ında korunan haklara ili şkin Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesinin yerle şik içtihatlar ı doğrultusunda Ülkemiz aleyhine verilen ihlal kararlar ının yoğunluğu dikkate alınmak suretiyle, ( ) di ğer ihlal alanlar ı bak ımından da Cumhurba şkan ı karar ıyla b u Kanun hükümleri uygulanabilir. (3) İdari nitelikteki soru şturmalardan kaynaklanan ba şvurular hakk ında bu Kanun hükümleri uygulanmaz." 18. 6384 say ılı Kanun'un " Anayasa Mahkemesinde bulunan baz ı bireysel başvurular hakk ında Komisyona müracaat" kenar başlıklı geçici 2. maddesi şöyledir: GEÇİCİ MADDE 2- (Ek:25/7/2018-7145/20 md., Ek:28/3/2023-7445/40 md.) "(l) Kanunun 2 nci maddesinin birinci f ıkras ının (a) ve (b) bentleri kapsam ında olup, münhas ıran 9/3/2023 tarihi itibar ıyla Anayasa Mahkemesinde derdest olan bireyse l başvurular, ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle verilen kabul edilemezlik karar ının tebliğinden itibaren üç ay içinde yap ılacak müracaat üzerine Komisyon taraf ından incelenir. (2) Komisyona müracaat, müracaat edenin kimlik bilgileri ile Anayasa Mahkemesin e başvuru tarihi ve numaras ını içeren imzal ı bir dilekçeyle yap ılır. Dilekçeye, Anayasa Mahkemesine yap ılan bireysel ba şvuruya ili şkin form, kabul edilemezlik karar ı ve bu karar ın tebliğine dair belge ile ihlal iddias ına ilişkin diğer bilgi ve belgeler eklenir. (3) Müracaat evrak ındaki eksikli ğin giderilmesi için müracaat edene otuz günü geçmemek üzere süre verilir. Bu süre içinde, geçerli bir mazeret olmaks ızın eksikliğin tamamlanmamas ı hâlinde müracaat reddedilir. (4) Bu madde uyar ınca Komisyona gelen müracaatlar bak ımından 7 nci maddenin birinci f ıkras ındaki dokuz ayl ık süre, on alt ı ay olarak uygulan ır." B. Uluslararas ı Hukuk 1.İlgili Mevzuat 19. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) " Adil yarg ılanma hakk ı" kena r başlıklı 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: "Herkes davas ının, medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili uyu şmazl ıklar ya da ceza i alanda kendisine yöneltilen suçlamalar ın esas ı konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş, bağıms ız ve tarafs ız bir mahkeme taraf ından, kamuya aç ık olarak ve makul bi r süre içinde görülmesini isteme hakk ına sahiptir. ..." Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 520. Sözle şme'nin " Etkili başvuru hakk ı" kenar ba şlıklı 13. maddesi şöyledir: "Bu Sözle şme de tan ınm ış olan hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkes, söz konusu ihlal resmi bir hizmetin ifas ı için davranan ki şiler taraf ından gerçekle ştirilmiş olsa dahi, ulusal bir merci önünde etkili bir yola ba şvurma hakk ına sahiptir." 21. Sözle şme'nin " Kay ıttan düşürme " kenar ba şlıklı 37. maddesi şöyledir: "1. Yarg ılaman ın her aşamas ında, Mahkeme a şağıdaki koşullar ın oluştuğu kan ısına var ırsa bir ba şvurunun kay ıttan düşürülmesine karar verebilir: a) başvuru sahibi davas ını takip etme niyetinde de ğilse, veya b) ihtilaf çözümlenmi şse, veya c) Mahkeme nin saptad ığı herhangi bir ba şka gerekçeden ötürü, ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmezse. Ancak, bu Sözle şme ve protokolleri ile güvence alt ına al ınan insan haklar ına sayg ının gerekli k ıldığı hallerde, Mahkeme ba şvuruyu incelemeye devam eder. 2. Mahkeme, ko şullar ın bunu hakl ı kıldığı kan ısına var ırsa, bir ba şvurunun yenide n kayda al ınmas ını kararlaştırabilir." 2. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi Kararlar ı a. Türkiye Aleyhine Yap ılan Başvurular Üzerine Verilen Kararlar 22. Yarg ılamalar ın uzun sürdü ğü ve makul sürede sonuçlanmad ığı gerekçesiyle Sözleşme'nin 6. ve 13. maddelerinin ihlali iddias ıyla Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine (AİHM) çok say ıda başvuru yap ılm ıştır. AİHM; ceza ve hukuk davalar ı ile idari davalard a yarg ılamalar ın uzun sürdü ğünü ve makul sürede sonuçlanmad ığını belirterek Sözle şme'nin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ında yer alan makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildiğine karar vermi ştir. AİHM ayr ıca Türk hukukunun ba şvurucular ın yarg ılaman ın uzunluğuna itiraz edebilece ği bir hukuk yolu sunmad ığı sonucuna varm ış ve Sözleşme'nin 13. maddesinin ihlal edildi ğine karar vermi ştir (Bahçeyaka/Türkiye , B. No: 74463/01, 13/7/2006; Tamar/Türkiye , B. No: 15614/02, 18/7/2006; Daneshpayeh/Türkiye , B. No: 21086/04, 16/7/2009; Sebahattin Evcimen/Türkiye , B. No: 31792/06, 23/2/2010). 23. AİHM, çok say ıda verdiği ihlal kararlar ından sonra Ümmühan Kaplan/Türkiye (B. No: 24240/07, 20/3/2012) karar ında ise makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddialar ına yönelik etkili bir ba şvuru yolu olmamas ının Sözleşme'nin 13. maddesini ihlal ettiğini belirtmi ş ve yap ısal bir sorun oldu ğunu ifade ederek pilot karar usulünü uygulam ıştır. AİHM, Sözle şme'nin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ına ilişkin ihlallerin Türkiye de uzun yıllard ır devam etti ğini, iç hukuk düzeninde yap ısal ve sistematik bir problem olu şturduğunu, bu durumun Sözle şme'nin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı ile 13. maddesine ayk ırılık teşkil ettiğini değerlendirmi ştir. AİHM tüm bu hususlar ı gözönüne alarak Sözle şme'nin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı ve 13. maddesi anlam ında, karar ın kesinle ştiği tarihte n başlamak üzere en geç bir y ıl içinde, Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvurunun yürürlü ğe girdiği tarihten önce A İHM'e yap ılan derdest ba şvurularla ilgili olarak iç hukuk düzeninde uygun ve yeterli bir düzeltme sa ğlamaya imkân verecek etkili bir hukuk yolu düzenlenmesi gerektiği sonucuna varm ıştır. Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 624. AİHM Müdür Turgut ve di ğerleri/Türkiye (B. No: 4860/09, 26/3/2013) karar ında, 6384 say ılı Kanun ile kurulan iç hukuk yolunun Ümmühan Kaplan/Türkiye karar ında belirtti ği ilkelere uygun olup olmad ığını incelemi ştir. AİHM yapt ığı değerlendirmede, 6384 say ılı Kanun ile olu şturulan iç hukuk yolunun makul süre şikâyetleri ile ilgili tekrar eden ba şvurular ın incelenmesi amac ıyla uygulanan pilot karar usulünün doğrudan ve somut bir sonucu oldu ğunu ifade etmi ştir. AİHM, bu konudaki içtihad ından çıkan ilkelere ve pilot kararda Sözle şme nin 46. maddesi ba ğlam ında var ılan sonuçlara uygun olarak Türkiye nin bir iç hukuk yolu olu şturduğunu belirtmi ştir. Türkiye nin böylece Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin tavsiyelerine uygun olarak ve ilgili ki şilerin Sözle şme'de yer alan hak ve özgürlüklerden yararlanmas ını sağlayarak bir taraftan Sözle şme nin 1. maddesinin emretti ği şekilde daha h ızlı tatmin yolu sa ğlad ığı gibi, diğer taraftan da benzer önemli say ıda başvuruyu incelemek zorunda kalacak olan A İHM in iş yükünün azalmas ına katk ı sağlad ığını, böylece bu çe şit sorunlar ı ulusal düzeyde çözerek Sözle şme sisteminde kendisine dü şen görevi yerine getirdi ğini not etmi ştir. AİHM, 6384 say ılı Kanun ile kurula n Komisyonun ba şvuruculara Sözle şme nin 13. maddesi anlam ında Sözle şme'nin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ına dayanarak ileri sürdükleri yarg ılama süresinin uzunlu ğu ile ilgili şikâyetlerini sunabilecekleri ve tüketmeleri gereken bir ba şvuru yolu olu şturduğunu belirtmiştir. b.Burmych ve Di ğerleri/Ukrayna Karar ı 25. Bir pilot karar ın gereğinin yerine getirilmemesi üzerine A İHM, Burmych ve diğerleri/Ukrayna ([BD] B. No: 46852/13, 12/10/2017) karar ında yeni bir çözüm yöntemi benimsemi ştir. Bu karara konu olayda ba şvurucular, lehlerine verilen mahkeme kararlar ının gereğinin yerine getirilmedi ğini belirterek Sözle şme'nin 6. maddesi, Sözle şme'ye ek (1) No.lu Protokol'ün 1. maddesi ve Sözle şme'nin 13. maddesinin ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. 26. AİHM daha önce Ukrayna'da mahkeme kararlar ının uzun süreler boyunc a uygulanmamas ı ve bu konuda çok say ıda başvuru yap ılmas ı üzerine Yuriy Nikolayevich Ivanov/Ukrayna (B. No: 40450/04, 15/10/2009) karar ında bu konuda yap ısal bir sorun olduğunu tespit ederek pilot karar usulünü uygulam ıştır. Bu kararda, 2004 y ılından beri Ukrayna ile ilgili 300'den fazla ba şvurunun incelendi ğine ve hâlen de Ukrayna aleyhine bu konuda yap ılan yakla şık 1.400 daha ba şvuru bulundu ğuna dikkati çekmi ştir. An ılan pilot kararda A İHM, mahkeme kararlar ının uzun süre uygulanmad ığı ve bu konudaki yap ısal soruna ili şkin olarak etkili bir ba şvuru yolunun olmad ığı tespitini yaparak Sözle şme'nin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı ile Sözle şme'ye ek (1) No.lu Protokol'ün 1. maddesi yan ında Sözleşme'nin 13. maddesinin de ihlal edildi ğine karar vermi ştir. AİHM devletin mahkeme kararlar ının uygulanmamas ı hâlinde yeterli tazmin sa ğlayabilecek bir yol olu şturmas ı gerektiğini belirtmi ş ve bu tedbirlerin al ınmas ına kadar di ğer başvurular ın bir y ıl süreyle ertelenmesine karar vermi ştir (Yuriy Nikolayevich Ivanov/Ukrayna , 78-101). 27. Pilot karardan sonra Ukrayna devleti hukuki bir düzenleme yapmas ına rağmen bu yol etkisiz oldu ğu için 2013 y ılı sonundan itibaren İvanov karar ına benzer davalar ın say ısı hızla artmaya devam etmi ştir. 2/9/2014 tarihinde A İHM, artan ba şvuru say ısı nedeniyle Ivanov benzeri davalar ın görülmesini bir y ıl daha ertelemi ştir. AİHM'e 1999 y ılından beri toplamda İvanov karar ına benzer yakla şık 29.000 ba şvuru yap ılm ış, 2016 y ılı başından itibaren ba şvuru say ısı artm ış, ayda yap ılan başvuru say ısı 200' e ula şmıştır (Burmych ve diğerleri/Ukrayna , 37-44). Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 728.Burmych ve di ğerleri/Ukrayna karar ında AİHM pilot karar ındaki tespitleri yinelemiştir. Bu çerçevede pilot karardan bu yana Ukrayna Hükûmetinin Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin rehberli ğine rağmen 1999 dan beri toplamda 29.000 kadar ba şvuruya konu olmu ş sistematik sorunlar ı gidermek için iç hukukta etkili hukuki çareler öngöremedi ği açıklanm ıştır. AİHM'e göre Ukrayna n ın bu konudaki süregiden ba şarısızlığı, kesinleşen mahkeme kararlar ının icra edilmemesi şeklindeki sistematik sorunu çözümsüz b ırakm ış ve sürekli artan say ıda başvurular ın önünü açm ıştır. Kararda bu durumun -sadece Ivanov benzeri davalar ın değil ciddi insan haklar ı ihlali iddialar ını içeren pek çok ba şvurunun bekledi ği düşünülürse- A İHM'in Sözle şme'nin 19. maddesi ile belirlenen görevini gere ği gibi yerine getirmesini oldukça zorla ştırdığı ifade edilmi ştir ( Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 144-146). 29. Artan ba şvurular kar şısında AİHM, sadece ihlal oldu ğu tespitiyle zararlar ın tazminine karar verdi ği yineleyen ihlal kararlar ının soruna bir çözüm te şkil etmedi ğini -Ivanov karar ından beri say ılar ı katlanarak artan ayn ı yönde ba şvurular gözetildi ğinde- açıklam ıştır. Nitekim Komitenin de A İHM'in ayn ı yönde verece ği kararlar ın bir çözüm olmad ığını, sorunun kökenine yönelik bir yakla şımın benimsenmesi gerekti ğini ifade etti ği belirtilmiştir (Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 147). 30. AİHM aç ıkça başarılı olamayan bir pilot karardan sonra ba şvuruya konu nitelikteki olaylar bak ımından yeni bir yakla şım benimsemesi gerekti ğini belirtmiştir. AİHM'e göre şu ana kadar bu hususta yapt ığı şey, tazminat vermekten öteye geçmemi ş ve sorun ortadan kald ırılamam ıştır. AİHM İvanov benzeri davalar ın Sözleşme'ye ve A İHM'i n etkinliğine zarar verdi ğini ve soruna bir çözüm sunmad ığını ifade etmi ştir (Burmych v e diğerleri/Ukrayna , 167-170). 31. AİHM'e göre bütün bu hususlar, ayn ı sistematik ihlalden kaynakl ı müteakip davalara yönelik yakla şım şeklini değiştirmeyi gerektirmektedir. A İHM yap ılmas ı gerekenin başvurulara tek tek cevap verilmesi de ğil sorunun kökenindeki nedenlere yönelik kati bir yaklaşımın benimsenerek kararlar ın icras ına ilişkin sorunlara bir çözüm bulunmas ı olduğunu açıklam ıştır. Bu yakla şımın ayn ı zamanda A İHM'in, Komitenin ve daval ı ülkenin Sözle şme sistemindeki rollerine de uygun dü ştüğünü ifade eden A İHM'e göre son 16 y ıldır yapt ığı gibi Ivanov benzeri davalarda devaml ı ayn ı karar ı vermesi ne bir i şe yarayacak ne de adaletin gerçekleşmesine hizmet edecektir. Tam aksine böyle bir tav ır, Sözleşme kapsam ında insan haklar ının korunmas ı gereğine hiçbir fayda sa ğlamayacakt ır. Bu gerekçelerle A İHM, Ivano v benzeri davalar ın görülmeye devam edilmesinin me şru olup olmad ığını, meşru bir gerekçe bulunamazsa Sözle şme'nin 37. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (c) bendi uyar ınca davay ı kay ıttan düşürüp düşürmeyece ğini değerlendirmelidir ( Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 172-175). 32. Kararda; bu ba ğlamda pilot karar usulünün amac ına uygun şekilde bir devleti n sistematik ihlalleri giderici önlemleri almas ını sağlayam ıyorsa ayn ı içerikteki tüm davalar için ayr ı ayr ı tazminata hükmedilmesinin faydas ız olduğu gibi AİHM'in Sözle şme nin etkili olarak uygulanmas ın yönündeki esas görevine de uygun olmad ığı belirtilmi ştir (Burmych ve diğerleri/Ukrayna , 177). A İHM'e göre bu noktada as ıl sorumluluk taraf devletlere ait olup kararlar ın uyguland ığını izleme konusundaki görev ise Komiteye dü şmektedir. Komite ve taraf devletten hem sorunun kökten çözümüne yönelik genel tedbirlerin al ınmas ı, hem de bireylerin hukuken tatmin edilmesi için uygun çarelerin öngörülmesi noktas ında gerekeni yapmas ı beklenir ( Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 184-195). Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 833. AİHM, yap ısal sorunlar ı ve bunlar ın Sözleşme'yi ihlal etti ğini tespit edip Sözleşme'nin 46. maddesi çerçevesinde al ınmas ı gereken genel tedbirler konusunda yol göstererek pilot karar ın nas ıl icra edilece ği hususunda üzerine dü şeni yapt ığını, rolünün ikincil olmas ı ilkesi kar şısında taraf devletçe ihlal kararlar ının gereğinin yerine getirilmesi gerektiğini vurgulam ıştır (Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 197, 198). 34. Tüm bu gerekçelerle A İHM, Sözle şme'nin 19. ve 46. maddeleri çerçevesinde önündeki bu davalarla o ana de ğin yapt ığı şekilde ilgilenmesinde herhangi bir yarar görmediğini aç ıklam ıştır. AİHM'e göre Ivanov benzeri davalara bak ılmaya devam edilmesinde Sözle şme'nin 37. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (c) bendi çerçevesinde meşru bir yan kalmam ış olup an ılan hükme dayan ılarak başvurular ın kay ıttan düşürülmesine karar verilmesi gerekir ( Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 199, 200). A İHM ayr ıca Sözleşme'nin 37. maddesinin (1) numaral ı fıkras ındaki insan haklar ına sayg ının gerekli kıldığı hallerin de bu davalar bak ımından bir istisna te şkil etmedi ğini vurgulam ıştır. Sonuç olarak A İHM, Sözle şme'nin 37. maddesinin (2) numaral ı fıkras ındaki yetkisine halel gelmemek kayd ıyla 37. maddenin (1) numaral ı fıkras ının (c) bendine dayanarak ba şvurular ın kay ıttan düşürülmesine karar vermi ştir (Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 199-208). 35. Bu çerçevede A İHM'e göre bu konuda bekleyen ba şvurular da i şbu davaya dâhil edilmeli, karara ekli listelerdeki tüm ba şvurular A İHM'in dava listesinden ç ıkar ılmal ıdır. AİHM, gelecekte yap ılacak başvurular ı da -kabul edilemez bulunanlar hariç- do ğrudan listeden ç ıkararak Komiteye yönlendirebilece ğini belirtmi ştir. Ancak müteakip Ivanov davalar ının listeden ç ıkar ılmas ının koşullar gerektirirse Sözle şme'nin 37. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca bu davalar ın tekrar listeye al ınmas ına engel olmad ığını ifade etmiştir. Bu sebeple A İHM, bu karar ın verilmesinden itibaren iki y ıllık bir süreçte durumu tekrar değerlendirece ğini ifade etmi ştir (Burmych ve di ğerleri/Ukrayna , 223). V.İNCELEME VE GEREKÇE 36. Anayasa Mahkemesinin 25/7/2023 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 37. Başvurucu, bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılayacak geliri olmad ığını beyan ederek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 38. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Başvurucunun İddialar ı 39. Başvurucu, asliye hukuk mahkemesinde açt ığı tapu iptali ve tescili davas ının devam etti ğini belirterek makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 9C. Değerlendirme 40. Anayasa'n ın "Hak arama hürriyeti" kenar ba şlıklı 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir." 41. Anayasa'n ın "Temel hak ve hürriyetlerin korunmas ı" kenar ba şlıklı 40. maddesi şöyledir: "Anayasa ile tan ınm ış hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden ba şvurma imkan ının sağlanmas ını isteme hakk ına sahiptir. Devlet, işlemlerinde, ilgili ki şilerin hangi kanun yollar ı ve mercilere ba şvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundad ır. Kişinin, Resmî görevliler taraf ından vaki haks ız işlemler sonucu u ğrad ığı zarar da, kanuna göre, Devletçe tazmin edilir. Devletin sorumlu olan ilgili görevliye rücu hakk ı sakl ıdır." 42. Anayasa'n ın "Duruşmalar ın aç ık ve kararlar ın gerekçeli olmas ı" kenar başlıklı 141. maddesinin dördüncü f ıkras ı şöyledir: "Davalar ın en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçland ırılmas ı, yarg ının görevidir." 43. Anayasa'n ın "Görev ve yetkileri" kenar ba şlıklı 148. maddesinin üçüncü ve dördüncü f ıkralar ı şöyledir: "Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildiği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvurabilir. Ba şvuruda bulunabilmek içi n olağan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır. Bireysel ba şvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yap ılamaz." 44. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un " Bireysel ba şvuru hakk ı" kenar ba şlıklı 45. maddesinin (1) ve (2) numaral ı fıkralar ı şöyledir: "(1) Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf oldu ğu protokoller kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildi ği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. (2) İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir." Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 1045. 6216 say ılı Kanun'un " Bireysel ba şvurular ın kabul edilebilirlik şartlar ı ve incelenmesi " kenar ba şlıklı 48. maddesi şöyledir: "(1) Bireysel ba şvuru hakk ında kabul edilebilirlik karar ı verilebilmesi için 45 ila 47 nci maddelerde öngörülen şartlar ın taşınmas ı gerekir. (2) Mahkeme, Anayasan ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi aç ısından önem ta şımayan ve ba şvurucunun önemli bir zarara u ğramad ığı başvurular ile aç ıkça dayanaktan yoksun ba şvurular ın kabul edilemezli ğine karar verebilir. (3) Kabul edilebilirlik incelemesi komisyonlarca yap ılır. Kabul edilebilirlik şartlar ını taşımad ığına oy birli ği ile karar verilen ba şvurular hakk ında, kabul edilemezlik karar ı verilir. Oy birli ği sağlanamayan dosyalar bölümlere havale edilir. (4) Kabul edilemezlik kararlar ı kesindir ve ilgililere tebli ğ edilir. (5) Kabul edilebilirlik şartlar ı ve incelemesinin usul ve esaslar ı ile ilgili di ğer hususlar İçtüzükle düzenlenir." 46. İçtüzük'ün Pilot karar usulü kenar başlıklı 75. maddesi şöyledir: "(1) Bölümler, bir ba şvurunun yap ısal bir sorundan kaynakland ığını ve bu sorunun başka başvurulara da yol açt ığını tespit etmeleri ya da bu durumun yeni ba şvurulara yol açacağını öngörmeleri hâlinde, pilot karar usulünü uygulayabilirler. Bu usulde, konuy a ilişkin Bölüm taraf ından pilot bir karar verilir. Benzer nitelikteki ba şvurular idar i mercilerce bu ilkeler çerçevesinde çözümlenir; çözümlenmedi ği takdirde Mahkem e taraf ından topluca görülerek karara ba ğlan ır. (2) Bölüm, pilot karar usulünü resen, Adalet Bakanl ığının ya da ba şvurucunun istemi üzerine ba şlatabilir. (3) Pilot karar uygulamas ı için seçilen ba şvuru, gündemin öncelikli i şleri aras ında say ılır. (4) Bölüm pilot karar ında, tespit etti ği yap ısal sorunu ve bunun çözümü için al ınmas ı gereken tedbirleri belirtir. (5) Bölüm pilot kararla birlikte, bu karara konu yap ısal soruna ili şkin benzer başvurular ın incelenmesini erteleyebilir. İlgililer erteleme karar ı hakk ında bilgilendirilirler. Bölüm, gerekli gördü ğü takdirde erteledi ği başvurular ı gündeme alarak karara bağlayabilir." 47. İçtüzük'ün Düşme karar ı kenar başlıklı 80. maddesi şöyledir: "(1) Bölümler ya da Komisyonlarca yarg ılaman ın her aşamas ında aşağıdaki hâllerde düşme karar ı verilebilir: a) Başvurucunun davadan aç ıkça feragat etmesi. b) Başvurucunun davas ını takipsiz b ırakt ığının anlaşılmas ı. c) İhlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı. Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 11ç) Bölümler ya da Komisyonlarca saptanan herhangi bir ba şka gerekçeden ötürü, başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmemesi. (2) Bölümler ya da Komisyonlar; yukar ıdaki f ıkrada belirtilen nitelikteki bir ba şvuruyu, Anayasan ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının gerekli k ıldığı hâllerde incelemeye devam edebilir. " 1. Genel İlkeler 48. 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (5) numaral ı fıkras ında davadan feragat hâlinde dü şme karar ı verileceği belirtilmi ştir. Bunun yan ında ayn ı Kanun'un 49. maddesinin (7) numaral ı fıkras ında bireysel ba şvurular ın incelenmesinde bu Kanun ve İçtüzük'te hüküm bulunmayan hâllerde ilgili usul kanunlar ının bireysel ba şvurunun niteli ğine uygun hükümlerinin uygulanaca ğı belirtilmi ştir. 49. An ılan hükümler çerçevesinde bireysel ba şvurunun niteli ği de gözetilerek İçtüzük'ün 80. maddesinde dü şme karar ı verilebilecek durumlar say ılm ıştır. Buna göre (a) başvurucunun davadan (ba şvurudan) aç ıkça feragat etmesi, (b) ba şvurucunun davas ını (başvurusunu) takipsiz b ırakt ığının anlaşılmas ı, (c) ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kalkm ış olmas ı, (ç) Bölümler ya da Komisyonlarca saptanan herhangi bir ba şka gerekçeden ötürü başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı k ılan bir neden görülmemesi hâllerinde Bölümler veya Komisyonlarca yarg ılaman ın her aşamas ında düşme karar ı verilebilir. 50.İçtüzük'ün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendinde, di ğer bentlerde yaz ılan ve özel olarak düzenlenen sebepler d ışında herhangi bir ba şka gerekçeden ötürü başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmemesi gerekçesiyle düşme karar ı verilebilece ği belirtilmi ştir (Mehmet Haberal (2) , B. No: 2014/1050, 28/5/2014; benzer nitelikteki karar için bkz. Özgür Uyan ık/Türkiye (k.k.), B. No: 5592/10, 28/5/2019). Bu hükme göre hangi gerekçenin ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılıp kılmad ığının takdiri ve de ğerlendirme yetkisi Anayasa Mahkemesine aittir. İçtüzük'ün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (a) ve (b) bentlerinde yaz ılı sebepler ba şvurucunun talebi veya takibine dayal ı olarak, (c) bendi Anayasa Mahkemesinin iradesi d ışında ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına dayal ı olarak verilebilecek kararlara ili şkindir. 80. maddenin (ç) bendinde ise yetki Anayasa Mahkemesine aittir. Anayasa Mahkemesi ilk üç bent d ışında tespit etti ği herhangi bir gerekçeyle de dü şme karar ı verebilir. 51.İçtüzük'ün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendine göre dü şme karar ı verilebilmesi için ilk üç bentte yaz ılı gerekçelerden farkl ı başka bir gerekçeye dayal ı olarak başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı k ılan bir nedenin görülmemesi gerekir. Diğer taraftan an ılan maddenin (2) numaral ı fıkras ı da ayr ı bir koşulu düzenlemektedir. İnsan haklar ının güvence alt ına al ınmas ı ve korunmas ı, anayasal sistemlerin temel amaçlar ından biridir. İddiaya konu olay yönünden hukuk sisteminde bir sorun oldu ğu, hak ve özgürlüklerin korunmas ı, kapsam ve s ınırlar ının belirlenmesi noktas ında yeni ilke ve yakla şımlar ın ortaya konulmas ı gerektiği durumlarda veya yap ısal bir sorunun çözümünün gerekmesi hâlinde Anayasa Mahkemesi, ba şvuru hakk ında düşme karar ı vermek yerine ba şvuruyu incelemeye devam edebilir. Öte yandan belirtmek gerekir ki temel haklar ın korunmas ı, esas olarak insan onurunun korunmas ına hizmet eder. Anayasa'n ın 2. maddesi insan haklar ına sayg ılı olma yı, Cumhuriyet in temel nitelikleri aras ında saym ıştır. Buna göre insan onurunun korunmas ı, Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 12insan haklar ına sayg ının bir gere ğidir. Anayasa Mahkemesi, insan haklar ının ve insan onurunun korunmas ını gerektiren bir durumun tespiti hâlinde ba şvuru hakk ında düşme karar ı vermek yerine ba şvuruyu incelemeye devam edebilir. 2.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı a. Başvurunun İncelenmesinin Sürdürülmesini Hakl ı Kılan Bir Nedenin Olup Olmad ığı 52. Öncelikle eldeki ba şvuru yönünden İçtüzük'ün Düşme karar ı kenar ba şlıklı 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendine göre "bölümler ya da komisyonlarca saptanan herhangi bir ba şka gerekçeden ötürü, ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesin i hakl ı kılan bir nedenin" olup olmad ığının belirlenmesi gerekir. 53. Makul sürede yarg ılanma hakk ı ile ilgili temel ilkeler hukuk davalar ı yönünden Güher Ergun ve di ğerleri (B. No: 2012/13, 2/7/2013) başvurusunda belirlendikten sonra idari davalar yönünden Selahattin Aky ıl (B. No: 2012/1198, 7/11/2013) ve ceza davalar ı yönünden de B.E. (B. No: 2012/625, 9/1/2014) kararlar ında benzer şekilde temel ilkeler ortaya konulmuştur. Anayasa Mahkemesi, an ılan kararlarda belirtilen ilkeler do ğrultusunda 55.000'den fazla ba şvuruda makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine karar vermi ştir. 54. Sözle şme ve Anayasa ile güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ının teme l güvencelerinden biri olan yarg ılamalar ın makul sürede tamamlanmas ına yönelik olarak gerek uluslararas ı kuruluşlar gerekse yasama, yürütme ve yarg ı organlar ınca çeşitli tedbirler alındığı bilinmektedir. Nitekim İnsan Haklar ı Eylem Plan ı'nda da makul sürede yarg ılanma hakk ının güçlendirilmesi hedefinde yer alan yarg ıda hedef süre uygulamas ıyla dava ve soruşturmalar ın makul sürede tamamlanmas ı amaçlanm ıştır (Nevriye Kuruç [GK], B. No: 2021/58970, 5/7/2022, 72-84). Ayr ıca AİHM, Ümmühan Kaplan/Türkiye karar ında da bu konuda yap ısal bir sorun oldu ğunu ve etkili bir ba şvuru yolunun bulunmad ığını belirterek pilot karar usulünün uygulanmas ına karar vermi ştir. Bu karar üzerine 6384 say ılı Kanun ile makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla AİHM'e yap ılm ış başvurular ı inceleme yetkisi ve görevi Adalet Bakanl ığı Tazminat Komisyonu Ba şkanl ığına (Tazminat Komisyonu) verilmi ştir. 55. Anayasa Mahkemesine yap ılan çok say ıda başvuru üzerine de bu defa 6384 say ılı Kanun'un geçici 2. maddesi ile " Anayasa Mahkemesinde bulunan baz ı bireysel başvurular hakk ında Komisyona müracaat " düzenlenmi ştir. An ılan hüküm ile geçici 2. maddenin yürürlü ğe girdiği 31/7/2018 tarihi itibar ıyla Anayasa Mahkemesinde derdest ola n bireysel ba şvurular ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle verilen kabul edilemezlik karar ının tebliğinden itibaren üç ay içinde yap ılacak müracaat üzerine Tazminat Komisyonu taraf ından incelenebilece ği düzenlenmi ştir. Bu düzenlemeden sonra Anayasa Mahkemesi, Tazminat Komisyonuna ba şvurunun ilk bak ışta başarı şans ı sunma ve yeterli giderim sa ğlama kapasitesi oldu ğunu kabul ederek 31/7/2018 tarihi itibar ıyla derdest olan makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine dair şikâyetlere ili şkin başvurularda ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlik karar ı vermiştir ( Ferat Yüksel , B. No: 2014/13828, 12/9/2018). 56. Anayasa Mahkemesi Nevriye Kuruç karar ında, makul sürede yarg ılanma hakk ına ilişkin olarak yap ısal bir sorun bulundu ğunu, bu yap ısal sorunun giderilmesi için alınan her türlü tedbire ra ğmen makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali nedeniyle ortaya Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 13çıkacak zararlar ın tazmin edilmesi için Anayasa'n ın 40. maddesi gere ğince bireysel başvurudan önce etkili bir ba şvuru yolunun kurulmas ı gerektiğini tespit etmi ştir. Nevriye Kuruç karar ında başvurucunun makul sürede yarg ılanma hakk ının ve bu hakla ba ğlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ğine, yap ısal sorunun giderilmesi için pilot kara r usulünün uygulanmas ına karar vermi ştir. Kararda yap ısal sorunun giderilmesi amac ıyla kanuni bir düzenleme yap ılmas ı için karar ın Türkiye Büyük Millet Meclisine (TBMM) gönderilmesine ve makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ın incelenmesinin dört ay süreyle ertelenmesine hükmetmi ştir. 57. Anayasa Mahkemesince verilen Nevriye Kuruç karar ının yay ımlanmas ından sonra 6384 say ılı Kanun'un geçici 2. maddesinde 28/3/2023 tarihli ve 7445 say ılı Kanun'un 40. maddesi ile de ğişiklik yap ılm ıştır. 5/4/2023 tarihli Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlüğe giren geçici 2. maddeye göre 9/3/2023 tarihi itibar ıyla Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı veya mahkeme kararlar ının geç veya eksik icra edildi ği ya da icra edilmedi ği iddialar ıyla yap ılan başvurulara ili şkin olarak Anayasa Mahkemesinin ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle verdi ği kabul edilemezlik karar ından sonra Tazminat Komisyonuna ba şvuru yap ılmas ının yolu aç ılm ıştır. Anayasa Mahkemesi an ılan değişiklikten sonra verdi ği Veysi Ado ([GK] B. No: 2022/100837, 27/4/2023) karar ında, yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı iddias ıyla yap ılan başvurulara ili şkin olarak Tazminat Komisyonuna ba şvuru yolunun tüketilmesi gereken yol oldu ğunu belirtmi ştir. Bu nedenle an ılan ihlal iddias ıyla 9/3/2023 tarihi itibar ıyla Anayasa Mahkemesinde derdest olan ba şvuruda ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlik karar ı vermiştir (Veysi Ado, 46-51). 9/3/2023 tarihinden sonra yap ılan başvurular yönünden ise herhangi bir mekanizma getirilmemi ştir. Dolay ısıyla Anayasa Mahkemesinin pilot karar olarak verdi ği Nevriye Kuruç karar ının gereği tam olarak yerine getirilmemi ş, yaln ızca belli bir tarihe kadar derdest ba şvurular yönünden Tazminat Komisyonuna ba şvuru imkân ı getirilmiştir. 58. Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvurunun ikincil nitelikte bir ba şvuru yolu olduğunun hat ırda tutulmas ı gerekir. Temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildi ği iddialar ının öncelikle genel yarg ı mercilerinde ola ğan kanun yollar ı ile çözüme kavu şturulmas ı esast ır. Bireysel ba şvuru yoluna, iddia edilen hak ihlallerinin bu ola ğan denetim mekanizmas ı içinde giderilememesi durumunda ba şvurulabilir ( Bayram Gök, B. No: 2012/946, 26/3/2013, 18). Makul sürede yarg ılanma hakk ına ilişkin ihlalin tespiti ile bu sebeple u ğran ılan zararlar ın tazminat suretiyle giderimini içeren etkili bir ba şvuru yolunun olmamas ı bireysel ba şvurunun ikincilliği ilkesi ile ba ğdaşmamaktad ır. Anayasa Mahkemesi ihlal iddialar ını ilk elden, doğrudan inceleyen bir merci olmad ığı gibi bu şekilde bir inceleme yapmas ı bireysel başvurunun amac ı ile de bağdaşmayacakt ır (Nevriye Kuruç , 85-87). 59. Öte yandan bireysel ba şvuru hakk ı Anayasa'n ın 148. maddesinin üçünc ü fıkras ında düzenlenmi ştir. Anayasa'n ın 40. maddesinde düzenlenen etkili ba şvuru hakk ı, Anayasa'n ın 148. maddesinde düzenlenen bireysel ba şvuru hakk ının kullan ılmas ını ve bu yolun etkili bir şekilde işlemesini sa ğlayan, bireysel ba şvurudan önce ba şvurulabilecek idari ve yarg ısal başvuru yollar ının oluşturulmas ı gereğini ifade etmektedir. Anayasa Mahkemesine makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ın say ısı dikkate al ındığında bu iddialar ın ilk elden Anayasa Mahkemesince incelenmesi, Anayasa'n ın 148. maddesinde düzenlenen bireysel ba şvuru hakk ının kullan ılmas ını ve bu yolun etkili bir şekilde işlemesini de önemli ölçüde güçle ştirmektedir. Dolay ısıyla Anayasa'n ın 40. maddesi ve 148. maddesinin üçüncü f ıkras ı dikkate al ındığında makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali nedeniyle ortaya ç ıkacak ma ğduriyetlerin giderilmesi için Anayasa Mahkemesine Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 14bireysel ba şvuruda bulunma hakk ından önce etkili bir yola ba şvurma imkân ı tan ınmas ı gerekir. Olu şturulacak bu ba şvuru yolunun ve ilgili yarg ısal yollar ın tüketilmesinden sonra Anayasa Mahkemesine ba şvuru imkân ının olduğu da aç ıktır (Nevriye Kuruç , 88-91). 60. Anayasa Mahkemesine yap ılan başvurular ın say ısı ve Anayasa Mahkemesinin verdiği ihlal kararlar ı incelendi ğinde makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlaline yol açan yap ısal bir sorunun mevcut oldu ğu değerlendirilmi ştir. Bu yap ısal sorunun giderilmesi için alınan her türlü tedbire ra ğmen makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali nedeniyle ortaya çıkacak zararlar ın tazmin edilmesi için Anayasa'n ın 40. maddesi gere ğince bireysel başvurudan önce etkili bir ba şvuru yolunun kurulmas ı gerekir ( Nevriye Kuruç , 97). 61. Anayasa Mahkemesi Nevriye Kuruç karar ında, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlalinin yap ısal bir sorundan kaynakland ığını ortaya koymu ştur. Anayasa'n ın Başlang ıç bölümünde, kuvvetler ayr ımının devlet organlar ı aras ında üstünlük s ıralamas ı anlam ına gelmedi ği ancak belli yetki ve görevlerin kullan ılmas ından ibaret oldu ğu, erkler aras ında medeni bir i ş bölümü ve i ş birliği ilişkisinin bulundu ğu belirtilmi ştir. Bu kapsamda Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen yetki ve görevlerini yerine getirerek makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla ilgili olarak ba şvuru yap ılabilecek etkili bir yolun ihdas edilmesi gerekti ğini tespit etmi ştir. Dolay ısıyla karar ın bir örne ği, Anayasa ve Sözle şme'nin ortak koruma alan ında yer alan bir temel hak ve hürriyetin ihlaline yol açt ığı tespit edilen söz konusu yap ısal sorunun çözümü için TBMM'ye de bildirilmi ştir (Nevriye Kuruç , 113). 62. Anayasa Mahkemesince verilen bu pilot karar 22/7/2022 tarihli Resmî Gazete'de yay ımlanm ıştır. Karar ın Resmî Gazete'de yay ımlanmas ından sonra 6384 say ılı Kanun'un geçici 2. maddesinde yap ılan değişiklikle sadece Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan ba şvurulara ili şkin olarak Tazminat Komisyonuna ba şvuru imkân ı getirilmi ştir. Ancak Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan önce müracaat edilebilecek idari veya yarg ısal bir mekanizma kurulmam ış, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ı kapsam ındaki başvurular ın doğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılmas ına devam edilmi ştir. 63. Dolay ısıyla Anayasa Mahkemesince verilen pilot karara ( Nevriye Kuruç karar ı), İnsan Haklar ı Eylem Plan ı'nda belirlenen ilkelere, yasama ve yürütme organlar ının ortaya koyduğu hedeflere ra ğmen makul sürede yarg ılama yap ılmamas ı nedeniyle ortaya ç ıkan zararlar ın telafi edilmesi amac ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan önce ba şvuru yap ılabilecek daimî bir ba şvuru yolunun ihdas edilmedi ği tespit edilmi ştir. 64. Bu durumda an ılan pilot karar ın gereğinin yerine getirilmemesi sebebiyle bundan sonra yap ılacak başvurular yönünden ikincillik ilkesine uygun olacak ve karar ın icras ı sürecini de gözetecek bir yakla şımla başvurular ın ele al ınmas ı ihtiyac ı doğmuştur. 65.İçtüzük'ün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendine göre " Bölümler ya da Komisyonlarca saptanan herhangi bir ba şka gerekçeden ötürü, ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmemesi " hâlinde dü şme karar ı verilebilir. An ılan hükümdeki " saptanan ba şka bir gerekçe " ibaresinden anla şılan, Anayasa Mahkemesinin bu saptamay ı yapabilece ği ve bu durumda ba şvurunun incelenmesini n sürdürülmesini gerekli görmeyebilece ği şeklindedir. Bununla birlikte İçtüzük'ün 80. maddesinin (2) numaral ı f ıkras ındaki şartlar varsa yani " Anayasan ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının gerekli k ıldığı hâllerin" bulunmas ı durumunda ba şvurunun incelenmesine devam edilebilir. Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 1566. Anayasa Mahkemesine yap ılan başvurular incelendi ğinde 1/12/2022 tarihi itibar ıyla derdest 130.000 ba şvurunun 80.000'inin makul sürede yarg ılama hakk ının ihlali iddias ına ilişkin olduğu görülmü ştür. Anayasa Mahkemesi ilk defa makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlaline karar verdi ği 2/7/2013 tarihinden bugüne kadar 55.000'den fazla ba şvuruda benzer nitelikte ihlal kararlar ı vermiştir. Nevriye Kuruç karar ında da ayr ıntılı olarak açıkland ığı üzere Anayasa'n ın 40. maddesi ve 148. maddesinin üçüncü f ıkras ı gereğince, ikincillik ilkesi do ğrultusunda makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali nedeniyle ortaya çıkacak ma ğduriyetlerin giderilmesi için Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunulmas ından önce etkili bir tazminat yolunun olu şturulmas ı gerekir ( Nevriye Kuruç , 91). 67. Yarg ılamas ı makul sürede tamamlanmayan herkese Anayasa Mahkemesince ilk elden sürekli olarak tazminatlar ödenmesi söz konusu yap ısal sorunu ortadan kald ırmad ığı gibi bu ba şvurular ın bu şekilde incelenmeye devam edilmesi Anayasa koyucunun Anayasa Mahkemesine yükledi ği misyon ile verilen görev ve yetkilerin niteli ği ile de bağdaşmamaktad ır. Yap ısal sorunun mevcut oldu ğu tespit edildi ğine göre her ba şvurunun Anayasa Mahkemesince ayr ı ayr ı değerlendirilmesinden öte sorunu kal ıcı olarak çözebilece k başka araçlar ın da değerlendirilmesi Anayasa koyucunun öngördü ğü biçimde temel hak ve hürriyetleri koruyan etkili bir bireysel ba şvuru sisteminin devam ı bak ımından zorunludur. Bu yaklaşım Anayasa Mahkemesinin ve di ğer anayasal organlar ın temel hak ve hürriyetleri koruma yükümlülükleri ba ğlam ındaki rollerine de uygun olacakt ır. Bu gerekçeden ötürü Anayasa Mahkemesinin ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir nede n olup olmad ığını değerlendirmesi gerekir. 68. Yukar ıda da de ğinildiği üzere Anayasa Mahkemesi makul sürede yarg ılanma hakk ına ilişkin al ınan tüm tedbirlere ra ğmen oluşabilecek zararlar ı gidermeyi amaçlayan etkili bir ba şvuru yolunun mevcut olmad ığına dair yap ısal sorunu tespit etmi ş ve bu anayasal sorunun çözümü için karar ı TBMM'ye göndermi ştir. Bu ba ğlamda Anayasa Mahkemesi üzerine dü şen anayasal yükümlülü ğü yerine getirmi ş olup sorunun çözümü ancak Nevriye Kuruç pilot karar ının gereği olarak böyle bir etkili hukuk yolunun yasama organ ı taraf ından oluşturulmas ı ile mümkün olabilir. Bu durumda Anayasa Mahkemesinin mevcut a şama itibar ıyla makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ın esas ını incelemeyi sürdürmesi Nevriye Kuruç karar ına ve bu kararda aç ıklad ığı üzere bireysel başvurunun ikincilli ği ilkesine ayk ırı olur. 69. Diğer bir deyi şle Nevriye Kuruç karar ında belirtilen ilkeler do ğrultusunda Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan idari veya yarg ısal bir ba şvuru yolunun oluşturulmamas ı, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddialar ının Anayasa Mahkemesince ilk elden incelenmesine devam edilmesi verilen pilot karar ın anlam ve önemini ortadan kald ıracakt ır. 70. Öte yandan makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan önce ba şvuru yap ılabilecek, bu ihlal iddias ını giderebilecek ve yeterli bir giderim sa ğlayabilecek idari veya yarg ısal etkili bir ba şvuru yolunun ihdas edilmesinden sonra an ılan başvuru yolu ola ğan kanun yolu olaca ğı için bu başvuru yolunun tüketilmesi zorunlulu ğu doğacakt ır. Elbette kurulacak bu ba şvuru yolunun tüketilmesinden sonra Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru yap ılmas ı mümkündür. Anayasa Mahkemesine yap ılacak başvurunun ikincil nitelikte yani ola ğan kanun yollar ının tüketilmesinden sonra yap ılabilecek anayasal bir ba şvuru yolu oldu ğu tekrar hat ırlanmal ıdır. Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 1671. Aç ıklanan gerekçelerle ve Nevriye Kuruç pilot karar ının gereği olarak makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ın ilk elden Anayasa Mahkemesi taraf ından incelenmesi mümkün olmay ıp söz konusu pilot karar do ğrultusunda etkili bir ba şvuru yolu olu şturulduktan sonra an ılan başvurular ın incelenebilece ği sonucuna var ılm ıştır. b.İncelemeyi Gerekli K ılan İstisnai Hâllerden Birinin Mevcut Olup Olmad ığı 72. Başvurunun ayr ıca 6216 say ılı Kanun'un 48. maddesinin (2) numaral ı fıkras ına göre Anayasa'n ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve sınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının incelemeyi gerekli k ılıp k ılmad ığı da değerlendirilmelidir. 73. Anayasa Mahkemesinin bireysel ba şvuru kapsam ında objektif ve subjekti f olmak üzere iki temel i şlevinin bulundu ğu hat ırlanmal ıdır. Anayasa Mahkemesinin Anayasa y ı yorumlama ve uygulama şeklinde ortaya ç ıkan objektif i şlevinin subjekti f işlevine göre ön planda oldu ğu gözönünde bulundurulmal ıdır. Zira bireysel ba şvuru yolunun temel ilkelerinden ikincillik ilkesi ile bunun yans ımas ı olarak Anayasa n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ında yer verilen bireysel ba şvuruda bulunulmadan önce ba şvuru yollar ının tüketilmesi şart ı dikkate al ındığında temel hak ve özgürlüklerin korunmas ında öncelikle kamu makamlar ı ve derece mahkemelerinin, sonras ında ise Anayasa Mahkemesinin rolü bulunduğu anlaşılmaktad ır. Dolay ısıyla temel hak ve özgürlüklerin ilk elden kamu makamlar ı ve derece mahkemeleri taraf ından korunmas ı gerekir. Belli bir meselede bu merciler taraf ından Anayasa ya uygun koruman ın sağlanmad ığının ileri sürülmesi hâlinde bireysel başvuru yap ılabilir. Bu durumda Anayasa Mahkemesi o meseleye ili şkin olarak Anayasa y ı yorumlayarak bir karar verir. Bundan sonra kamu makamlar ı ve derece mahkemelerinin ayn ı meseleye ili şkin uygulamalar ını bu yorum çerçevesinde gerçekle ştirmeleri beklenir. Aksi durum, ayn ı meseleye ili şkin tüm uyu şmazl ıklar ın Anayasa Mahkemesi önüne ta şınmas ı sonucunu do ğurur. Bu şekilde işleyen bir bireysel ba şvuru yolunun sürdürülebilmesi ise imkâns ızdır. Söz konusu yolun i şlerliğini devam ettirmesinde Anayasa Mahkemesinin Anayasa y ı yorumlamas ının kritik önemi vard ır. Bu işlevini en iyi şekilde yerine getirebilmesi ise -her bir ba şvuruda bireysel adaleti sa ğlamaktan ziyade- Anayasa Mahkemesinin daha önce Anayasa y ı yorumlamad ığı meselelere odaklanmas ına bağlıdır (K.V. [GK], B. No: 2014/2293, 1/12/2016, 53). 74. Anayasa Mahkemesi, temel hak ve özgürlüklerin korunmas ında tek merci olmasa da nihai mercidir. Temel hak ve özgürlüklere sayg ı kamu gücünü kullanan bütün makamlar ın anayasal görevidir. Bu görev yerine getirilirken Anayasa Mahkemesinin Anayasa'n ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı, temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi, insan haklar ının gerekli k ıldığı hâllere ili şkin olarak verdi ği kararlar ın dikkate alınmas ı ve Anayasa hükümlerinin yorumuyla var ılan sonuçlar ın değerlendirilmesi beklenir. 75. Anayasa Mahkemesinin bireysel ba şvurudaki objektif i şlevi, yap ısal ve sistemik sorunlar ın tespiti ile bu konularda ihlal kararlar ı vererek yeni ihlallerin ortaya ç ıkmas ını engellemek suretiyle temel hak ve özgürlüklerin korunmas ını ve geliştirilmesini sa ğlamakt ır. 76. Anayasa Mahkemesince Anayasa hükümleriyle ilgili olarak daha önce yorumlanmam ış meselelerin söz konusu oldu ğu veya daha önce yorumlanm ış olsa da ya şanan değişim ve geli şmelere göre yeniden yorumlanmas ı gereken durumlar ın söz konusu olmas ı hâlinde ba şvuru hakk ında düşme karar ı verilmesi yerine incelemeye devam edilebilece ği Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 17gözönünde bulundurulmal ıdır. Bunun yan ında Anayasa ile Sözle şme'nin ortak koruma alan ında yer alan temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının incelemeyi gerekli k ıldığı durumlarda da ba şvurular ın esas ının incelenmesi gerekir. 77. Anayasa Mahkemesi hukuk davalar ında makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan Güher Ergun ve di ğerleri (B. No: 2012/13, 2/7/2013), idari davalar yönünden Selahattin Aky ıl (B. No: 2012/1198, 7/11/2013), ceza davalar ı yönünden de B.E. (B. No: 2012/625, 9/1/2014) kararlar ında bütün ilkeleri ortaya koymu ştur. Nevriye Kuruç karar ında da de ğinildiği üzere yap ısal sorunlar ve organizasyon eksikliklerinin yol açt ığı gecikmeler nedeniyle yarg ılama sisteminde çözüm bekleyen uyu şmazl ıklar ın uzun bir süre içinde artmas ı ve birikmesi sonucu yarg ılamalarda makul sürenin a şılmas ı Anayasa'n ın 36. maddesinin ihlaline yol açmaktad ır. Anayasa n ın 36. maddesi gere ğince, yarg ılama sisteminin mahkemelerin davalar ı makul bir süre içinde karara ba ğlama yükümlülü ğünü yerine getirebilecek biçimde düzenlenmesi zorunludur ( Nevriye Kuruç, 69). Bu çerçeved e kararda; Anayasa'n ın 36. maddesinde yer alan makul sürede yarg ılanma hakk ının korunmas ının sağlanabilmesi, kamu makamlar ının kişilerin bu haklar ını ihlal etmelerinin önüne geçilebilmesi için makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddialar ına ilişkin olarak başvuruda bulunulabilecek etkili hukuk yollar ının bulunmas ı gerektiğinin aç ık olduğu vurgulanm ıştır. Anayasa Mahkemesi ayr ıca bu yolun şikâyet konusu yarg ılaman ın vey a davan ın uzun sürmesi nedeniyle ortaya ç ıkacak zararlar ı giderecek çözümler sunabilmesi gerektiğini aç ıklam ıştır (Nevriye Kuruç, 70). 78. Dolay ısıyla Anayasa Mahkemesi makul sürede yarg ılanma hakk ı ile ilgili olarak Türk hukuk sisteminde mevcut olan yap ısal sorunlar ı bireysel ba şvuru kapsam ında tespit etmiştir. An ılan pilot karar ın uygulanmas ı sürecinde bu a şama itibar ıyla makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ı ile ilgili ba şvurular ı, Anayasa'n ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ı kapsam ında incelemeyi gerekli k ılan bir husus bulunmamaktad ır. Zira Anayasa Mahkemesi, ikincillik ilkesinin gere ği olarak Anayasa'n ın 40. ve 148. maddeleri uyar ınca bu gibi ba şvurular ın ancak etkili bir idari veya yarg ısal yol olu şturulduktan sonra bireysel ba şvuruya konu edilebilece ğini zaten Nevriye Kuruç karar ında aç ıklıkla belirtmi ştir. Aksine bir yakla şım yani her bir ba şvurunun ilk elden, do ğrudan Anayasa Mahkemesince incelenmesi -makul sürede yarg ılanma hakk ını ilgilendiren ba şvurular ın katlanarak artan say ısı da dikkate al ındığında- Anayasa Mahkemesinin Anayasa'n ın yorumlanmas ı ve uygulanmas ı ile temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi i şlevini yerine getirmesini önemli ölçüde olumsuz etkileyecektir. Bunun ise bireysel ba şvurunun objekti f amac ı olan insan haklar ına sayg ı kapsam ında temel hak ve hürriyetlerin korunmas ı misyonunun gerçekle şmesini engelleyece ği ortadad ır. 79. Anayasa Mahkemesinin Anayasa'n ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının gerekli k ıldığı hâllerin hiçbirini içermeyen on binlerce ba şvuruyu ilk elden incelemek zorunda kalmas ı yaşam hakk ı, işkence ve kötü muamele yasa ğı, kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı, ifade özgürlüğü gibi di ğer temel hak ve özgürlüklerin ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ı incelemesini güçle ştireceği gibi bizatihi Anayasa Mahkemesi önünde geçen süre bakımından makul sürede yarg ılanma sorununa da yol açabilecektir. Nitekim A İHM baz ı başvurularda Anayasa Mahkemesi önünde geçen süreyi dikkate alarak incelemenin makul bir sürede yap ılıp yap ılmad ığını değerlendirmektedir (Sözle şme'nin 5. maddesi yönünden bkz. Sabuncu ve diğerleri/Türkiye , B. No: 23199/17, 10/11/2020, 197-200; Sözle şme'nin 6. maddesi yönünden bkz. Çevikel/Türkiye , B. No: 23121/15, 23/5/2017, 34-66). Dolay ısıyla makul Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 18sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ı incelemek, di ğer başvurular yönünden Anayasa Mahkemesi önündeki süreç bak ımından da ayr ı bir makul süre sorununa yol açaca ğından yine Anayasa'n ın 148. maddesinin gerekçesinde yer alan amaçlar ile örtüşmeyen sonuçlar do ğurabilecektir. 80. Anayasa Mahkemesinin makul sürede yarg ılama yap ılmad ığı iddias ına ilişkin başvurular ı incelemesi, bu a şamadan sonra temel hak ve özgürlüklerin korunmas ı ve geliştirilmesi aç ısından bir önem ta şımamakta; Anayasa Mahkemesi bu ba şvurularda bir anlamda tazminat mahkemesi işlevi görmektedir. Yaln ızca tazminat miktar ının belirlenmesinden ibaret bu kararlar ın 55.000'den fazla ihlal karar ından sonra insan haklar ının korunmas ı ve geliştirilmesine art ık bir katk ı sağlamad ığı da aç ıktır. 81. Bu aç ıklamalar ışığında makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurulardaki inceleme yöntemi, verilen ihlal karar ının say ısı ve pilot kararda belirtilen ilkeler dikkate al ındığında an ılan ihlal iddias ıyla yap ılan başvurular ın Anayasa Mahkemesince incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden kalmad ığı ortadad ır. 3. Sonuç 82. Bu durumda Nevriye Kuruç pilot karar ındaki ilke ve esaslar dikkate al ındığında İçtüzük'ün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendine göre, yukar ıda ayr ıntılar ı ile belirtilen gerekçelerden ötürü makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmedi ği için başvurunun düşmesine karar verilmesi gerekir. 83. Bu do ğrultuda 6384 say ılı Kanun'un geçici 2. maddesi ile 9/3/2023 (bu tarih dâhil) tarihine kadar Anayasa Mahkemesi önünde makul sürede yarg ılama yap ılmad ığı iddias ına ilişkin derdest ba şvurular için Tazminat Komisyonuna ba şvuru imkân ı getirildiğinden 10/3/2023 tarihinden itibaren yap ılan başvurularda dü şme karar ı verilmesi gerekir. 84. Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan önce makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ıyla başvuru yap ılabilecek idari veya yarg ısal başvuru yolunun ihdas edilmesi hâlinde an ılan yolun etkili ve eri şilebilir olup olmad ığı, yeterli bir giderim sağlay ıp sağlamad ığı hususlar ında Anayasa Mahkemesince yeniden bir de ğerlendirme yap ılacakt ır. 85. Öte yandan İçtüzük'ün 80. maddesinin (2) numaral ı f ıkras ında belirtilen "Anayasan ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının gerekli k ıldığı" bir hâlin varl ığının tespit edilmesi durumunda an ılan ihlal iddias ıyla doğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan başvurularda tekrar de ğerlendirme yap ılabileceği izahtan varestedir. 86. Sonuç olarak makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmedi ğinden düşmesine karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 19VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. Başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmemesi nedeniyle DÜŞMESİNE M. Emin KUZ, Y ıldız SEFER İNOĞLU ve Selahaddin MENTE Ş'in karşıoyu ve OYÇOKLU ĞUYLA, C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyetine neden olaca ğından adli yard ım talebi kabul edilen ba şvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 25/7/2023 tarihinde karar verildi. Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 20KARŞIOY GEREKÇES İ Tapu iptali ve tescil davas ında adil yarg ılanma hakk ı kapsam ında makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkin başvurunun dü şmesine karar verilmi ştir. Karar ın gerekçesinde; konuya ili şkin pilot karar ımıza rağmen, yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan önce başvuru yap ılabilecek sürekli bir mekanizma olu şturulmad ığı, yap ısal sorun tespit edildi ği hâlde bu konudaki bütün ihlal iddialar ının Anayasa Mahkemesince ilk elden incelenmesine devam edilmesinin ikincillik ilkesi ile ba ğdaşmayacağı gibi artan i ş yükü sebebiyle Mahkemenin di ğer başvurular ı da makul sürede inceleyememesine yol açaca ğı ve Anayasa ile verilen temel hak ve hürriyetleri koruma i şlevinin zarar görece ği, bu sebeple Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendine göre ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmedi ği belirtilerek dü şme karar ı verilmesi gerekti ği sonucuna var ılm ıştır. Kararda da aç ıkland ığı üzere, yarg ılamalar ın uzun sürdü ğü ve makul sürede sonuçlanmad ığı iddias ıyla yap ılan başvurularda A İHM, Sözle şmenin 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ında düzenlenen adil yarg ılanma hakk ı kapsam ında makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine dair çok say ıda karar vermi ş; Ümmühan Kaplan/Türkiye karar ında ise, söz konusu ihlalin ülkemizde uzun y ıllard ır devam etti ğini ve iç hukuk düzeninde yap ısal ve sistematik bir sorun olu şturduğunu belirterek uygun ve yeterli bir düzeltme sa ğlamay a imkân verecek etkili bir hukuk yolu olu şturulmas ı gerektiği yönünde pilot karar usulü uygulam ıştır (B. No: 24240/07, 20/3/2012). AİHM, benzer ba şka kararlar ında da bu çe şit sorunlar ın ulusal düzeyde çözülmesinde kendisine dü şen görevi yerine getirdi ğini belirtmi ştir. Çoğunluğun karar ında isabetli bir şekilde vurgulanan ikincillik ilkesi bireysel başvuru hukuku ve özellikle temel haklar ın etkin bir şekilde korunmas ı bak ımından büyük önem taşımakla birlikte, etkili bir ba şvuru yolu olu şturulmayan durumlarda, Mahkememizin bu gerekçeyle ba şvurular ı incelememesi de temel hak ve hürriyetlerin korunmas ına bir katk ı sağlamayacakt ır. Bu nedenle, etkili bir ba şvuru yolunun olu şturulmamas ı ilgili temel hakk ın incelenmemesini de ğil, o hakla birlikte etkili ba şvuru hakk ının da ihlal edilip edilmedi ğinin değerlendirilmesini gerektirir. Anayasan ın 36. ve Sözle şmenin 6. maddeleri kapsam ında kald ığı tart ışmas ız olan ve yap ısal sorunlardan dolay ı sıklıkla ihlal edilen makul sürede yarg ılanma hakk ı ile ilgili çok say ıda karar ımızla bu konudaki içtihad ımızın ortaya ç ıktığı ve bu nedenle mezkûr başvurular ın anayasal öneminin kalmad ığı veya -AİHM'in yapt ığına benzer şekilde- Anayasa Mahkemesinin bu konuda kendisine dü şen görevi yerine getirdi ği söylenemeyece ği gibi, Nevriye Kuruç karar ında işaret edilen sürekli ve etkili bir ba şvuru yolunun olu şturulmamas ı sebebiyle bu konudaki bireysel ba şvurular ın alt ından kalk ılmas ı zor say ılara ulaşmas ı da düşme karar ı verilmesini hakl ı göstermez. Esasen söz konusu hakk ın ihlaline yol açan yap ısal ve sistematik sorun, bu konudaki mağduriyetin tam olarak giderilmesini sa ğlamayan, bir nebze hafifletilmesi için de son çare olarak görülmesi gereken tazminat talepleri konusunda Anayasa Mahkemesine başvurulmadan önce gidilebilecek etkili ve sürekli bir yol kurulmamas ı değil, y ıllard ır Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 21ülkemizde yarg ılamalar ın uzamas ına ve adaletin gecikmesine yol açan sebeplerin varl ığını sürdürmesidir. Herkes taraf ından kabul edilen ancak gere ği yap ılmayan "geciken adalet, adalet değildir" söyleminin zorunlu k ıldığı tedbirler al ınıncaya kadar, bu yap ısal ve sistematik sorunun adil yarg ılanma hakk ının ihlaline yol açmaya devam edece ği de aç ıktır. Bu itibarla yukar ıdaki pilot karar ımızda ( Nevriye Kuruç [GK], B. No: 2021/58970, 5/7/2022) belirtilen yap ısal sorunlar ın ortadan kald ırılmas ına katk ı sağlayacak tedbirlerin alınmas ına; bu kapsamda, sadece yap ılacak bireysel ba şvurulardan önce gidilebilecek etkili ve sürekli bir ba şvuru yolu olu şturulana kadar de ğil, ayn ı zamanda ülkemizde yarg ılamalar ın uzamas ına yol açan temel sorunlar ı çözecek di ğer düzenlemelerin de yap ılmas ına kadar, makul sürede yarg ılanma hakk ı ve bu hakla ba ğlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddialar ın Mahkememizce incelenmesine devam edilmesi gerekir. Yukar ıda aç ıklanan sebeplerle, bu konudaki ba şvurular ın incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan nedenler bulundu ğundan, İçtüzüğün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendine göre dü şme karar ı verilemeyece ği; bu nedenle, incelenen ba şvurunun da kabul edilebilir oldu ğuna ve an ılan haklar ın ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekti ği düşüncesiyle ço ğunluğun düşme karar ına karşıyım. Üye M. Emin KUZ Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 22KARŞIOY GEREKÇES İ Tapu iptali ve tescil davas ının uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ıyla yap ılan bireysel ba şvuruda ba şvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmemesi nedeniyle dü şme karar ı verilmiştir. Kararda ifade edildi ği üzere Anayasa Mahkemesi ilk olarak Güher Ergun ve diğerleri (B. No: 2012/13, 2/7/2013) karar ında adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddialar ını incelemi ştir. Mahkeme bu karar ında esas yönünden yapt ığı inceleme neticesinde makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ve başvuruculara tazminat ödenmesine karar vermi ştir (Güher Ergun ve di ğerleri, 64-69 ). Anayasa Mahkemesi Nevriye Kuruç ([GK] B. No: 2021/58970, 5/7/2022) karar ında ise makul sürede yarg ılanma hakk ı ve bu hakla ba ğlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ı kapsam ında Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan önce ba şvurulabilecek etkili idari veya yarg ısal başvuru yollar ının oluşturulmad ığını, bu meselenin yap ısal bir sorun oldu ğunu belirterek makul sürede yarg ılanma hakk ı ile bu hakla ba ğlant ılı etkili başvuru hakk ının ihlal edildiğine ve pilot karar usulünün uygulanmas ına karar vermi ştir. Nevriye Kuruç karar ının yay ımlanmas ından sonra, 6384 say ılı Kanun'un geçici 2. maddesinde 28/3/2023 tarihli ve 7445 say ılı Kanun'un 40. maddesi ile de ğişiklik yap ılm ıştır. 5/4/2023 tarihinde yürürlü ğe giren geçici 2. maddeye göre 9/3/2023 tarihi itibar ıyla Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı veya mahkeme kararlar ının geç veya eksik icra edildi ği ya da icra edilmedi ği iddialar ıyla yap ılan başvurulara ili şkin olarak Anayasa Mahkemesinin ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle verdi ği kabul edilemezlik karar ından sonra Tazminat Komisyonuna ba şvuru yap ılmas ının yolu aç ılm ıştır. Mahkeme bu de ğişiklikten sonra verdi ği Veysi Ado ([GK] B. No: 2022/100837, 27/4/2023) karar ında, yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı iddias ıyla yap ılan başvurulara ili şkin olarak Tazminat Komisyonuna ba şvuru yolunun tüketilmesi gereken ba şvuru yolu oldu ğunu belirtmi ş ve an ılan ihlal iddias ıyla ilgili 9/3/2023 tarihi itibar ıyla derdest ba şvuruda ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlik karar ı vermiştir (Veysi Ado, 46-51). 9/3/2023 tarihinden sonra yap ılan başvurular yönünden ise herhangi bir mekanizma getirilmemi ştir. 6384 say ılı Kanun'un geçici 2. maddesinde yap ılan değişiklik ile 9/3/2023 tarihi itibar ıyla Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı iddias ıyla yap ılan başvurulara ili şkin olarak Tazminat Komisyonuna başvuru imkân ı getirilmişse de an ılan tarihten sonra makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvuru yap ılmadan önce ba şvuru yap ılabilecek bir mekanizma olu şturulmam ış, yasama organ ınca bu konuda herhangi bir düzenleme yap ılmam ıştır. 14/3/2023 tarihinde yap ılan başvuru konusu olayda ba şvurucu, makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ında bulunmu ştur. Başvuruyu de ğerlendiren Mahkeme: - Anayasa'n ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve sınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının gerekli k ıldığı hâllerin hiçbirinin bu ba şvurunun incelenmesinde art ık önem arz etmedi ğini dolay ısıyla Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 23İçtüzük'ün 80. maddesinin (2) numaral ı fıkras ının makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ını içeren ba şvurularda uygulanmas ı olas ılığının bulunmad ığını, -Makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddialar ının Mahkemece ilk elden incelenmesine devam edilmesinin, pilot karar niteli ğindeki Nevriye Kuruç karar ının anlam ve önemini de ortadan kald ıracağını, -Mahkemenin Anayasa'n ın uygulanmas ı ve yorumlanmas ı veya temel haklar ın kapsam ının ve s ınırlar ının belirlenmesi ya da insan haklar ına sayg ının gerekli kıldığı hâllerin hiçbirini içermeyen binlerce ba şvuruyu incelemek zorunda kalmas ının yaşam hakk ı, işkence ve kötü muamele yasa ğı, kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı, ifade özgürlü ğü gibi diğer temel hak ve özgürlüklerin ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ı incelenmesini güçle ştireceğini ve bizatihi Anayasa Mahkemesi önünde geçen süre bak ımından bir makul sürede yarg ılanma sorununa da yol açabilece ğini, -Mahkemenin makul sürede yarg ılama yap ılmad ığı iddias ıyla yap ılan başvurular ı incelemesinin, bu a şamadan sonra temel hak ve özgürlüklerin korunmas ı ve geliştirilmesi aç ısından bir önem ta şımad ığını, Mahkemenin bu başvurularda bir anlamda tazminat mahkemesi i şlevine büründü ğünü, -Makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla Anayasa Mahkemesine başvuru yap ılmadan önce ba şvuru yap ılabilecek, bu ihlal iddias ını giderebilecek ve yeterli bir giderim sa ğlayabilecek idari veya yarg ısal etkili bir ba şvuru yolu ihdas edilmesinden sonra, an ılan başvuru yolu ola ğan kanun yolu olaca ğı için bu ba şvuru yolunun tüketilmesi zorunlulu ğunun doğacağını, belirterek İçtüzük'ün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendine göre makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ıyla yap ılan başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini hakl ı kılan bir neden görülmedi ği gerekçesiyle ba şvurunun dü şmesine karar vermiştir. Anayasa n ın Hak arama hürriyeti kenar ba şlıklı 36. maddesinin birinci f ıkras ında Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir. kural ına yer verilmiştir. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi nin Adil yarg ılanma hakk ı kenar ba şlıklı 6. maddesinde ise Herkes medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyu şmazl ıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan, kanunla kurulmu ş bağıms ız ve tarafs ız bir mahkeme taraf ından davas ının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve aç ık olarak görülmesini isteme hakk ına sahiptir. denilmektedir. Anayasa n ın 141. maddesinin dördüncü f ıkras ında ise Davalar ın en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçland ırılmas ı, yarg ının görevidir. kural ına yer verilmi ştir. Sözleşme metni ile A İHM kararlar ından ortaya ç ıkan ve adil yarg ılanma hakk ının somut görünümleri olan alt ilke ve haklar, esasen Anayasa n ın 36. maddesinde yer verilen adil yarg ılanma hakk ının da unsurlar ıdır. Anayasa Mahkemesi de Anayasa n ın 36. maddesi uyar ınca inceleme yapt ığı birçok karar ında, ilgili hükmü Sözle şmenin 6. maddesi ve A İHM içtihad ı ışığında yorumlamak suretiyle, gerek Sözle şmenin lafzi içeri ğinde yer alan (Anayasa Mahkemesinin 19/1/2012 tarihli ve E.2011/43, K.2012/10 say ılı karar ı) gerek A İHM içtihad ıyla adil yarg ılanma hakk ının kapsam ına dâhil edilen ilke ve haklara, Anayasan ın 36. maddesi kapsam ında yer vermektedir ( Güher Ergun ve di ğerleri, 38 ). Bu sebeple de Başvuru Numaras ı : 2023/18536 Karar Tarihi : 25/7/2023 24makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddias ıyla yap ılan bireysel ba şvurularda Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan makul sürede yarg ılanma haklar ının ihlal edildiği/edilmedi ği yönündeki kararlar Anayasa Mahkemesi nin yerle şik içtihad ı haline gelmiştir. Başvuru konusu olayda yerle şik hale gelen içtihattan farkl ı bir durum bulunmamaktad ır. Anayasa n ın Anayasa Mahkemesi nin görev ve yetkilerini düzenleyen 148. maddesinin üçüncü f ıkras ında Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak v e özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildi ği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvurabilir . Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır. hükmü yer almaktad ır. 6216 say ılı Kanun un 45. maddesinde de Bireysel ba şvuru hakk ı başlığı alt ında (1) Herkes, Anayasada güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi ve buna ek Türkiye nin taraf oldu ğu protokoller kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildi ği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvurabilir. (2) İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir kurallar ına yer verilmi ştir. Söz konusu kurallar ın kişiler bak ımından bireysel ba şvuru hakk ını Anayasa Mahkemesi bak ımından ise ihlal iddialar ını değerlendirme görevini düzenledi ği aç ıktır. Adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki makul sürede yarg ılanma hakk ının da bu kapsamda oldu ğu kuşkusuzdur. Başvuru hakk ının ve bu ba şvuruyu inceleme görevinin aç ık bir şekilde tan ımland ığı, yerleşik içtihattan dönülmesini gerektirecek anayasal ve yasal herhangi bir de ğişikliğin gerçekleşmediği dikkate al ındığında Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edilip edilmedi ğinin değerlendirilmesi gerekirken İçtüzük'ün 80. maddesi uyar ınca düşme karar ı verilemeyece ği sonucuna var ılmaktad ır. Gerekli yasal düzenlemenin yap ılmam ış olmas ı, an ılan pilot karar ın önemini yitirecek olmas ı ve Mahkemenin di ğer temel hak ve özgürlüklerin ihlali iddias ıyla yap ılan başvurular ı incelenmesinin güçle şeceği gibi gerekçeler İçtüzük ün 80. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (ç) bendi kapsam ında hakl ı sebep olarak de ğerlendirilemez. Nitekim anılan f ıkran ın (a), (b) ve (c) bentlerinde say ılan haller ba şvurucuya ili şkin hallerdir. Bu sebeple söz konusu f ıkran ın (ç) bendinin de ba şvurucuya ili şkin hakl ı sebepler kapsam ında yorumlanmas ı gerekir. Ba şvuru konusu olayda ba şvurucudan kaynaklanmayan ya da anayasal veya yasal bir düzenlemeden kaynaklanmayan gerekçelerin yorum yoluyla hakl ı sebep şeklinde nitelenerek dü şme karar ı verilemeyece ği değerlendirilmektedir. Başvurucunun Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği düşüncesi ile ço ğunluğun görüşüne iştirak edilmemi ştir. Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Selahaddin MENTE Ş