TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AYTUĞ ATICI BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/21055) Karar Tarihi: 26/5/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/21055 Karar Tarihi : 26/5/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Mustafa İlhan ÖZTÜRK Başvurucu : Aytuğ ATICI Vekili : Av. Azize ALTIOK ÖZMEN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, din kültürü ve ahlak bilgisi ortaö ğretim ders kitab ında ye
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AYTUĞ ATICI BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/21055) Karar Tarihi: 26/5/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/21055 Karar Tarihi : 26/5/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Mustafa İlhan ÖZTÜRK Başvurucu : Aytuğ ATICI Vekili : Av. Azize ALTIOK ÖZMEN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, din kültürü ve ahlak bilgisi ortaö ğretim ders kitab ında yer alan ifadeler nedeniyle halk ı kin ve dü şmanl ığa tahrik veya a şağılama suçundan yürütülen soru şturmad a kovuşturmaya yer olmad ığına dair karar verilmesi nedeniyle şeref ve itibar ın korunmas ı hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 5/7/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 5. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle olaylar özetle şöyledir: 6. K.D.nin yazar ı olduğu "Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 12 " isimli ders kitab ı Millî Eğitim Bakanl ığı Talim ve Terbiye Kurulunun 15/7/2015 tarihli karar ıyla 2016-2017 ö ğretim yılından itibaren be ş yıl süreyle ortaö ğretimde okutulmak üzere ders kitab ı olarak kabul edilmiştir. Başvuru Numaras ı: 2018/21055 Karar Tarihi : 26/5/2021 37. Kitab ın 2017 y ılı bask ısının 72. sayfas ında Nusayrilik ile ilgili birtak ım ifadele r kullan ılm ıştır. Bu k ısımda özetle Hz. Ali'nin ilahl ığını savunan bir mezhep oldu ğu, mezhebin kurucusu olan Muhammed B. Nusayr' ın kendisini peygamber ilan etti ği, Nusayrilerin bir kısm ının Hz. Ali'nin Güne ş'te, bir k ısm ının ise Ay'da oturdu ğuna inand ığı, şarab ın kutsa l olduğu ve teslis inanc ının varl ığından bahsedilmi ştir. 8. Eski bir milletvekili olan ve ba şvuru formunda kendisinin Arap Alevisi olduğunu belirten ba şvurucu; an ılan kitapta Nusayrilik başlığı alt ında Arap Alevilerinden bahsedildi ğini, kitapta yer alan söz konusu metnin tamamen yalan ve iftiralardan olu ştuğunu, bu ifadelerin halk ı kin ve dü şmanl ığa tahrik veya a şağılama suçunu olu şturduğunu iddia ederek 10/10/2017 tarihinde Mersin Cumhuriyet Ba şsavc ılığına vermi ş olduğu şikâyet dilekçesi ile kitab ın yazar ının ve editörünün cezaland ırılmas ını istemiştir. 9. Mersin Cumhuriyet Ba şsavc ılığı yetkisizlik karar ı ile dosyay ı Ankara Bat ı Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (Başsavc ılık) göndermi ştir. Başsavc ılık yapm ış olduğu soruşturma sonucunda 11/4/2018 tarihinde kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar vermi ştir. Karar ın gerekçesinde; şikâyete konu kitapta geçen görü şlerin Türk Diyanet Vakf ı taraf ından yay ımlanan İslam Ansiklopedisi'nin Nusayrilik başlığında yer alan bilgilerle ve bu konuda yaz ılm ış çeşitli makalelerle benzerlik ta şımas ı nedeniyle söz konusu ifadelerin bilimsel ve nesnel çerçevede kald ığı, bu kitab ın ortaöğretim s ınıflar ında okutulmas ının pedagojik aç ıdan sak ıncal ı olduğuna dair iddiada bulunabilece ği ancak at ılı suçun unsurlar ı itibar ıyla oluşmad ığı belirtilmi ştir. 10. Başvurucunun itiraz ı üzerine takipsizlik karar ını inceleyen Ankara Bat ı 1. Sulh Ceza Hâkimli ği itiraz edilen karar ın dayand ığı gerekçelerin soru şturman ın kapsam ına, usul ve kanuna uygun oldu ğu gerekçesiyle itiraz ın reddine karar vermi ştir. Ret karar ı 20/6/2018 tarihinde ba şvurucuya tebli ğ edilmiştir. 11. Başvurucu 5/7/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK 12. İlgili uluslararas ı hukuk kaynaklar ı için bkz. Mehmet Aytaç, B. No: 2017/26514, 11/2/2021, 19-31. V.İNCELEME VE GEREKÇE 13. Mahkemenin 26/5/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı 14. Başvurucu; şikâyete konu kitapta Arap Alevilerinden bahsedilirken yanl ış ve uydurma ifadelerin kullan ıldığını, bu ifadelerin nefret söylemi içeren incitici ifadeler olduğunu ve şikâyeti üzerine yap ılan soruşturman ın da etkili bir şekilde yürütülmeyerek takipsizlik karar ı verildiğini, bu nedenle özel hayata sayg ı hakk ı ile adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği ileri sürmü ştür. Başvuru Numaras ı: 2018/21055 Karar Tarihi : 26/5/2021 4B. Değerlendirme 15. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucu taraf ından belirtilen ihlal iddialar ının özü, söz konusu ifadelerin şeref ve itibar ına yönelik bir müdahale olu şturduğudur. Bu sebeple somut olay ın koşullar ında şikâyetin bir bütün olarak Anayasa'n ın 17. maddesinde düzenlene n şeref ve itibar ın korunmas ı hakk ı kapsam ında incelenmesi uygun görülmü ştür. 1. Genel İlkeler 16. Türk hukukunda mevcut ba şvuruya benzer şekilde hakaret fiili ile bireylerin şeref ve itibarlar ına müdahale edildi ği durumlarda hem cezai hem de hukuk dava yolu kabul edilmiştir. Anayasa Mahkemesinin yerle şik hâle gelen içtihatlar ında hakaretin özel ya şama etkileri ile ilgili olarak hukuk davas ı açmak suretiyle ba şvurucular ın giderim sağlayabilmesinin mümkün oldu ğu belirtilmi ştir ( Adnan Oktar (3) , B. No: 2013/1123, 2/10/2013, 38-44). Ba şka bir deyi şle Anayasa Mahkemesi, devletin maddi ve manevi varl ığa yönelik müdahalelere kar şı etkili mekanizma kurma yükümlülü ğünün mutlaka ceza soruşturmas ı yap ılmas ını gerekli k ılmad ığına, bireyin üçüncü ki şilerce şeref ve itibar ına müdahale edildi ği iddias ıyla tazminat davas ı yoluyla da giderim sa ğlamas ının mümkün olduğuna karar vermi ştir (Adnan Oktar (3) , 35). 17. Söz konusu içtihada göre bireyin üçüncü ki şilerce şeref ve itibar ına müdahale edildiği şikâyetleri için tazminat davalar ının daha yüksek ba şarı şans ı sunabilecek etkili bir başvuru yolu oldu ğu anlaşılmaktad ır (Işıl Yayk ır, B. No: 2013/2284, 15/4/2014, 44). Zikredilen içtihat nedeniyle bir ba şvurucu, şeref ve itibar ına yönelik müdahale iddias ı nedeniyle yaln ızca cezaland ırma talebinde bulunmu ş ve tazminat davas ı açmam ış ise başvurunun ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmektedir. 18. Öte yandan Anayasa Mahkemesi önce Sinem Hun (B. No: 2013/5356, 8/5/2014, 32) ve daha sonra da Mehmet Aytaç (ayn ı kararda bkz. 39) kararlar ında hoşgörünün ve bütün insanlar ın onuruna ayn ı düzeyde sayg ının demokratik, ço ğulcu bir toplumun temellerini olu şturduğu gerçeğinden hareketle formaliteleri , koşullar ı, kısıtlamalar ı vey a müeyyideleri, - izlenen me şru amaçla orant ılı olmak kayd ıyla- hoşgörüsüzlük temelinde nefreti yayan, te şvik eden, yücelten veya hakl ı gösteren tüm ifade çe şitlerini önlemenin hatta bunlar ı cezaland ırman ın gerekli görülebilece ğini ifade etmi ştir. 19. Bu nedenle nefret söylemi kullan ılarak hakaret edildi ği iddias ını içeren başvurular aç ısından başvuruya konu olay ın kendine özgü ko şullar ı da dikkate al ınmak kayd ıyla bireysel ba şvuru öncesinde hukuk yoluna gidilmeksizin sadece ceza muhakemesi yolunun tamamlanm ış olmas ı yeterli görülebilir ( Sinem Hun , 32; Mehmet Aytaç , 40). O hâlde mevcut ba şvuruda yap ılmas ı gereken ilk i ş, başvuru yollar ının tüketilip tüketilmedi ğinin tespiti için ba şvurucunun şikâyet etti ği kitapta yer alan ifadelerin nefret söylemi olu şturup oluşturmad ığını tespit etmektir. 20. Nefret söylemi ifadesinin genel kabul görmü ş bir tan ımı bulunmamaktad ır. Nefret söylemi olarak s ınıfland ırılabilecek aç ıklamalar ın tespit edilmesi, bu tür aç ıklamalar ın sadece nefret ifadeleriyle veya duygu arac ılığıyla d ışa vurulmamas ı nedeniyle oldukça zor görünmektedir. Nefret söylemi, ilk bak ışta mant ıklı veya normal görünebilecek ifadelerde de Başvuru Numaras ı: 2018/21055 Karar Tarihi : 26/5/2021 5sakl ı olabilmektedir. Bununla birlikte onur k ırıcı nitelikte olsalar bile ifade özgürlü ğü hakk ının tümüyle korumas ı alt ında bulunan ifadelerin nefret söylemi say ılabilecek ve bu sebeple böylesi bir korumadan faydalanmayan ifadelerden ay ırt edilmesini sa ğlayacak ölçütlerin konuyla ilgili olarak yürürlükte bulunan uluslararas ı metinlerden ve Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesinin veya di ğer mahkemelerin içtihatlar ından hareketle ortaya konmas ı mümkündür ( Mehmet Aytaç, 19-31). 21.Nefret söylemi kavram ının çok say ıda durumu kapsad ığı söylenebilir. Bununla birlikte ilk olarak ırkç ı nefretin veya ba şka bir deyi şle kişilere veya gruplara yönelik nefretin belirli bir ırka ait olmalar ı nedeniyle k ışkırtılmas ının nefret söylemi kapsam ında değerlendirilmesi gerekti ği aç ıktır. İkinci olarak dinsel nedenlerle nefretin ve inananlar ile inanmayanlar aras ındaki ayr ıma dayal ı nefretin k ışkırtılmas ı da ayn ı şekilde nefret söylemi kabul edilmelidir ( Mehmet Aytaç, 48). 22. Bu anlamda nefret söylemi muhakkak belirli bir ki şiye veya gruba yönlendirilmi ş yorumlar ı kapsamaktad ır. Nefret söyleminin saikinin ise salt o ki şiye ilişkin bir aidiyet olgusundan ibaret bulunmas ı gerekir. Bir gruba veya bir grubun üyelerine yönelik ifade, nefreti te şvik ediyorsa ve bu te şvikin sözde geçerli nedeni o gruba isnat edilen özelliklerse, bir grubun üyeleri s ırf bu gruba üye olduklar ı için aşağılan ıyor, genel çoğunluktan farkl ı görülüyor, toplumsal olumsuzluklar ın faili say ılıyorsa ya da bu gruplar ın veya üyelerinin a şağılanmalar ı ve haklar ından mahrum edilmeleri, maruz kald ıklar ı dışlama, bask ı veya şiddet meşru gösteriliyor ise söz konusu dü şünce aç ıklamas ının nefret söylemi içerdiği kabul edilebilir. Nefret söyleminde belirli bir gruba ait bulundu ğu için hede f seçilmek suretiyle esas ında kendisini o grupta tan ımlayan tüm bireyler yönünden bar ış ve huzur içinde ya şama hakk ına müdahale edilmektedir ( Mehmet Aytaç , 50). 2.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 23. Somut olayda ba şvurucu, şikâyete konu kitapta yer alan metinlerin kendisinin de içinde bulundu ğu Arap Alevilerini rahats ız eden, ayr ımc ı ve nefret söylemi içeren ifadele r olduğunu belirterek ki şilik haklar ına sald ırıda bulundu ğunu iddia etmi ştir. Başvurucuya göre devlet etkili soru şturma yapmayarak failleri cezas ız b ırakm ıştır. Başvurucu, bir bütün olarak değerlendirildi ğinde ilgili ifadelerin nefret söylemi oldu ğunu ileri sürmü ştür. 24. Anayasa Mahkemesi kitapta yer alan ifadelerin nesnel dayanaklar ı gösterilmemi ş, tart ışmal ı ve başvurucu gibi kendisini İslam dininin mensubu gören ki şilerde rahats ızlık yaratacak ifadeler oldu ğunu gözlemlemektedir. Ayr ıca söz konusu kitab ın ortaöğretim s ınıflar ında okutulmas ının pedagojik aç ıdan sak ıncal ı olduğu da iddia edilebilir. Bununla birlikte şikâyete konu ifadeler a şağılama, d ışlama ya da sald ırıda bulunma gayesiyle kullan ılm ış değildir. Başsavc ılık taraf ından takipsizlik karar ında da belirtildi ği üzere (bkz. 9) kitab ın yazar ı başka kitap ve makalelerde de bulunan birtak ım bilgilere benzer ifadele r kullanm ıştır. 25.Şikâyete konu metin bir bütün olarak incelendi ğinde toplumun bir kesimini dışlay ıcı, bask ı ya da şiddet amac ı güden, ho şgörüsüzlü ğe dayal ı nefret biçimlerini yayan, kışkırtan, teşvik eden veya me şrulaştıran ifadeler olmad ığı, dolay ısıyla nefret söylemi olarak nitelendirilemeyece ği değerlendirilmi ştir. 26. Anayasa n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ı ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 45. maddesinin Başvuru Numaras ı: 2018/21055 Karar Tarihi : 26/5/2021 6(2) numaral ı fıkras ında, bireysel ba şvuruda bulunulmadan önce ihlal iddias ının dayanağı olan işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş olan idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının tüketilmi ş olmas ı gerektiği belirtilmi ştir. Temel hak ihlallerini öncelikle derece mahkemelerinin gidermekle yükümlü olmas ı, kanun yollar ının tüketilmesi ko şulunu zorunlu kılar (Necati Gündüz ve Recep Gündüz, B. No: 2012/1027, 12/2/2013, 19, 20; Güher Ergun ve di ğerleri , B. No: 2012/13, 2/7/2013, 26). 27. Somut ba şvuruya konu kitab ın ders kitab ı olarak okutulmas ına dair idari i şlemin iptali, kitaptaki sorunlu içeriklerin ç ıkart ılmas ı veya şeref ve itibarlar ı haleldar olanlar yönünden tazminat talep edilmesi için daha etkili giderim yollar ı olan idari ve hukuk davalar ı açma imkân ı bulunmaktad ır. Söz konusu yollar kullan ılmaks ızın bireysel ba şvuruda bulunuldu ğu nazara al ındığında Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunabilmek için tüm başvuru yollar ının tüketilmesi ko şulunun yerine getirildi ği söylenemez ( Halkevler i Derneği ve İlknur Birol, B. No: 2013/577, 30/6/2014, 32; Necati Gündüz ve Recep Gündüz , 19, 20). 28. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A.Şeref ve itibar hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 26/5/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Üye Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN