TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR A.Ç. VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/32419) Karar Tarihi: 7/10/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZ Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI Raportör : Mustafa EK İM Başvurucular : 1. A.Ç. 2. M.A.M.H. 3. M.E.H.A.K. 4. S.H.A.B. Başvurucular Vekili : Av. Selim TOPÇU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; kötü m
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR A.Ç. VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/32419) Karar Tarihi: 7/10/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZ Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI Raportör : Mustafa EK İM Başvurucular : 1. A.Ç. 2. M.A.M.H. 3. M.E.H.A.K. 4. S.H.A.B. Başvurucular Vekili : Av. Selim TOPÇU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye s ınır d ışı edilme kararlar ı verilmesi nedeniyle kötü muamele yasa ğının, hukuka ayk ırı olarak idari gözeti m altında tutulma nedeniyle de ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 9/11/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvurucular, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 73. maddesi uyar ınca s ınır dışı işleminin yürütmesinin tedbiren durdurulmas ına karar verilmesini talep etmi şlerdir. 4. Komisyonca tedbir talebinin ve ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesini n Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 35. Bölüm taraf ından 12/11/2018 tarihinde ba şvurucular ın ülkelerine s ınır d ışı edilmesine ili şkin işlemin 14/12/2018 tarihine kadar geçici olarak (tedbiren) durdurulmas ına karar verilmi ş ve sonras ında bu karar uzat ılmam ıştır. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve ilgili kurumlardan temin edilen bilgilere göre olaylar özetle şöyledir: 7. Başvurucular ın tamam ı erkek olup Irak Cumhuriyeti (Irak) vatanda şıdırlar. Başvurucular s ıras ıyla 1999, 1999, 1988 ve 1990 do ğumludur. 8. Başvurucular ın hangi tarihte ve ne şekilde Türkiye'ye giri ş yapt ıklar ına dair dosyaya yans ımış somut bir bilgi mevcut de ğildir. 9. Başvurucular vekili, ba şvurucular ın Türkmen oldu ğunu ve yabanc ı terörist savaşçılarla ilgili soru şturmalar kapsam ında ifadelerinin al ındığını belirtmiş fakat buna ili şkin bilgi veya belge sunmam ıştır. 10. Başvurucu A.Ç. hakk ında Ankara Valili ğinin 7/8/2018 tarihli karar ıyla, başvurucu M.A.M.H. hakk ında Ankara Valili ğinin 31/7/2018 tarihli karar ıyla, başvurucu M. E.H.A. hakk ında K ırıkkale Valili ğinin 19/10/2018 tarihli karar ıyla ve ba şvurucu S.H.A. hakk ında Ankara Valili ğinin 2/11/2018 tarihli karar ıyla 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (d) bendi uyar ınca s ınır d ışı etme ve sonras ında idari gözetim alt ına alma kararlar ı tesis edilmiştir. 11. Başvurucular söz konusu kararlar nedeniyle do ğrudan 9/11/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ş; s ınır d ışı işlemlerinin iptali için idare mahkemeleri nezdinde dava açt ıklar ına dair herhangi bir bilgiyi dosyaya sunmam ıştır. IV.İLGİLİ HUKUK 12.İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38; Abdolghafoo r Rezae ı, B. No: 2015/17762, 6/12/2017, 20-31. V. İNCELEME VE GEREKÇE 13. Anayasa Mahkemesinin 7/10/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 14. Başvurucular bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılama imkân ının bulunmad ığını belirterek adli yard ım talebinde bulunmu şlard ır. 15. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucular ın aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 4B. Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 16. Başvurucular; geri gönderilmeleri hâlinde dinî inançlar ı ve etnik kökenleri nedeniyle kötü muameleye maruz kalacaklar ını, ayr ıca aile bütünlüklerinin parçalanaca ğını ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 17. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın s ınır d ışı edilmeleri hâlinde yaşam haklar ının ihlal edilebilece ğine ilişkin iddialar ı kötü muamele yasa ğı kapsam ında değerlendirilmi ştir. 18. Anayasa'da yabanc ılar ın ülkeye giri şleri, ülkede ikamet edi şleri ve ülkeden çıkar ılmalar ına ilişkin konularda herhangi bir düzenlemeye yer verilmemi ştir. Uluslararas ı hukukta da kabul edildi ği üzere bu husus, devletin egemenlik yetkisi kapsam ında kalmaktad ır. Dolay ısıyla devletin yabanc ılar ı ülkeye kabul etmede veya ülkeden s ınır d ışı etmede takdir yetkisinin bulundu ğu kuşkusuzdur. Ancak an ılan işlemlerin Anayasa'd a güvence alt ına al ınan temel hak ve özgürlüklere müdahale olu şturmas ı hâlinde bireysel başvuruya konu edilebilmesi mümkündür ( A.A. ve A.A., 54). 19. Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında yaşam hakk ının yan ında maddi ve manevi varl ığı koruma ve geli ştirme hakk ı da güvence alt ına al ınm ıştır. Ayn ı maddenin üçüncü f ıkras ında ise kimseye işkence ve eziyet yap ılamayaca ğı, kimsenin insan haysiyetiyl e bağdaşmayan cezaya veya muameleye tabi tutulamayaca ğı hükmüne yer verilmi ştir. Maddenin sistemati ğinden de anla şılacağı üzere birinci f ıkrada genel olarak güvence alt ına alınan bireyin maddi ve manevi varl ığı, üçüncü f ıkrada kötü muamelelere kar şı özel olara k korunmuştur (A.A. ve A.A. , 55). 20. An ılan maddede, devlete getirilen kötü muamelede bulunmama (negatif) yükümlülü ğünün herhangi bir istisnas ına yer verilmemi ştir. Temel hak ve özgürlükleri n savaş, seferberlik, s ıkıyönetim veya ola ğanüstü hâllerde kullan ılmas ının durdurulmas ına imkân veren Anayasa'n ın 15. maddesinde de maddi ve manevi varl ığın bütünlü ğüne dokunulamayaca ğı belirtilmi ştir. Bu durum, kötü muamele yasa ğının mutlak nitelikte olduğunun aç ık göstergesidir ( A.A. ve A.A. , 56). 21. Ancak bu yasakla korunan haklar ın gerçek anlamda güvence alt ına al ındığından bahsedilebilmesi için devletin kötü muamelede bulunmamas ı yeterli de ğildir. Devletin ayn ı zamanda bireyleri kendi görevlilerinin ve üçüncü ki şilerin kötü muamele olu şturabilecek eylemlerine kar şı da korumas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 57). 22. Nitekim Anayasa'n ın 5. maddesinde " insan ın maddi ve manevi varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmak" devletin temel amaç ve görevleri Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 5aras ında say ılm ıştır. Anayasa'n ın 5. ve 17. maddeleri birlikte de ğerlendirildi ğinde devleti n bireyi işkence ve kötü muamele yasa ğına karşı koruma (pozitif) yükümlülü ğünün de bulunduğu anlaşılmaktad ır (A.A. ve A.A. , 58). 23. Anayasa'n ın 5., 16. ve 17. maddeleri uluslararas ı hukuk ve özellikle de Türkiye'nin taraf oldu ğu Cenevre Sözle şmesi'nin ilgili hükümleri ile birlikte yorumland ığında devletin egemenlik yetkisi alan ında olup gönderildikleri ülkede kötü muameleye maruz kalabilecek yabanc ılar ın da maddi ve manevi varl ıklar ına yönelik risklere kar şı korunmalar ının devletin pozitif yükümlülükleri aras ında yer ald ığının kabulü gerekir ( A.A. ve A.A., 59). 24. An ılan pozitif yükümlülük kapsam ında s ınır d ışı edilecek ki şiye ülkesinde karşılaşabileceği risklere kar şı gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabilmesi için bu ki şiye s ınır dışı karar ına karşı etkili bir karşı çıkma imkân ı tan ınmas ı gerekir. Aksi hâlde s ınır d ışı edildiğinde kötü muameleye maruz kalma riski alt ında olduğunu iddia eden ve bu iddias ını delillendirme konusunda devlete göre daha k ısıtlı imkânlara sahip olan yabanc ıya gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabildiğinden bahsetmek mümkün olmayacakt ır (A.A. ve A.A. , 60). 25. Dolay ısıyla kötü muameleye kar şı koruma pozitif yükümlülü ğünün -an ılan yasağın korudu ğu haklar ın doğası gereği- hakk ında s ınır d ışı karar ı verilen bir yabanc ıya iddialar ını araştırtma ve bu karar ı adil bir şekilde inceletme imkân ı sağlayan usul güvencelerini de içerdi ği kuşkusuzdur ( A.A. ve A.A. , 61). 26. Bu çerçevede s ınır d ışı etme işlemi sonucunda yabanc ının gönderilece ği ülkede kötü muamele yasa ğının ihlal edilece ğinin iddia edilmesi hâlinde idari ve yarg ısal makamlar taraf ından söz konusu ülkede gerçek bir ihlal riskinin bulunup bulunmad ığı ayr ıntılı şekilde araştırılmal ıdır. An ılan usul güvencelerinin bir gere ği olarak idari makamlar taraf ından al ınan sınır d ışı kararlar ının bağıms ız bir yarg ı organ ı taraf ından denetlenmesi, bu denetim süresince sınır d ışı kararlar ının icra edilmemesi ve yarg ılama sürecine taraflar ın etkili kat ılımının sağlanmas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 62). 27. Ancak kötü muameleye kar şı koruma yükümlülü ğü, her s ınır d ışı işleminde yukar ıda belirtilen şekilde bir ara ştırma yap ılmas ını gerektirmez. Bu yükümlülü ğün ortaya çıkabilmesi için öncelikli olarak ba şvurucular taraf ından savunulabilir (araştırılabilir/tart ışılabilir/ ara ştırmaya de ğer/makul şüphe uyand ıran) bir iddia ortaya konulmal ı, bu kapsamda kötü muamele yasa ğının ihlal edilme riskine dair somut dayanakla r sunulmal ıdır. Başvurucular, geri gönderilece ği ülkede var oldu ğunu iddia etti ği kötü muamele riskinin ne oldu ğunu makul şekilde aç ıklamal ı; (varsa) bu iddiay ı destekleyen bilgi ve belgeleri sunmal ı; bu iddialar belirli bir ciddilik seviyesinde olmal ıdır (A.A. ve A.A. , 63). Başvurucular taraf ından somutla ştırma yap ılmadan söz edilecek ihlal olas ılıklar ı gerçek bir riskin varl ığını göstermekte yeterli olmayacakt ır. İhlal iddialar ının başvurucular ın kişisel olarak neden risk alt ında olduklar ına ilişkin aç ıklamalar içermesi gerekmektedir. 28. Somut dosyada ba şvurucular ın Anayasa Mahkemesine yapt ıklar ı bireysel başvuruda s ınır d ışı edilmeleri hâlinde maruz kalacaklar ını ileri sürdükleri riske ili şkin somut ve kişisel aç ıklamalarda bulunmad ıklar ı, ülkelerin genel durumlar ı dışında kendilerinin hangi özel durumlar ının risk olu şturduğuna ilişkin somutla ştırma yapmad ıklar ı görülmüştür. Sonuç Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 6olarak ba şvurucular ın kötü muamele yasa ğının ihlaline ili şkin somut dayanaklar ortaya koyamad ıklar ı ihlal iddialar ının savunulabilir nitelikte olmad ığı sonucuna ula şılm ıştır. 29. Belirtmek gerekir ki ba şvurucular ın menşe ülkelerinde siyasi istikrars ızlık vey a iç kar ışıklık nedeniyle insan haklar ı ihlalleri ya şand ığı değerlendirilse dahi geri gönderilen ülkenin ko şullar ının kamu makamlar ı taraf ından resen ara ştırılmas ı gerektiğine ilişkin kural, başvurucular ın bu konuda aç ıklamada bulunma yükümlülü ğünü ortadan kald ırmamaktad ır (Yryskul Beishenaliev, B. No: 2016/7458, 20/4/2017, 51). Bunun yan ı sıra kural olarak bir ülkedeki insan haklar ı ihlalleri, siyasi istikrars ızlık veya iç kar ışıklık hâlleri tek ba şına an ılan ülkeye göndermelerin kötü muamele yasa ğını ihlal edece ği sonucuna varmak için yeterli değildir. 30. Öte yandan s ınır d ışı etme karar ı nedeniyle aile birli ğinin bozulaca ğını ileri süren başvurucular ailelerinden neden ayr ılmak zorunda kalacaklar ını, diğer bir deyi şle istedikleri takdirde kendileriyle birlikte ülkelerine dönebilecekleri anla şılan aile fertlerinin neden ülkelerine geri gidemeyeceklerini inand ırıcı bir izahla ortaya koyamad ıklar ı görülmüştür ( Peri K ırık, B. No: 2015/19795, 9/1/2019, 26). Dolay ısıyla bu konudaki iddialar ının da savunulabilir nitelikte oldu ğunu söyleyebilmek mümkün gözükmemektedir. 31. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucular ın iddialar ının savunulabilir nitelikte olmad ığı anlaşıldığından başvurunun bu k ısm ının açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Kişi Hürriyeti ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 32. Başvurucular, haks ız yere özgürlüklerinden yoksun b ırak ıldıklar ını yasal haklar ının anlayabilecekleri bir dilde hat ırlat ılmad ığını ve idari gözetim karar ının usulüne uygun bir şekilde tebli ğ edilmedi ğini belirterek ki şi hürriyeti ve güvenli ği ile etkili ba şvuru haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 33. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , 16). Anayasa'n ın 19. maddesinin sekizinci f ıkras ında, hürriyeti k ısıtlanan kişiler için güvence alt ına al ınan bir yarg ı merciine etkili ba şvuru hakk ı Anayasa n ın 40. maddesinin özel bir hâlini ifade etti ğinden 40. madde yönünden ayr ıca bir değerlendirme yap ılmam ıştır. 34. Anayasa Mahkemesi 6458 say ılı Kanun'un yürürlü ğe girdiği 11/4/2014 tarihinden sonra idari gözetim alt ında bulundurulan yabanc ılar ın gerek idari gözetim karar ının idarece resen sonland ırılmas ı gerekse tutulanlar ın sulh ceza hâkimli ğine yapt ıklar ı itiraz üzerine serbest b ırak ılmalar ını müteakiben kendisine yap ılan başvurularda, Anayasa'n ın 19. maddesine ve 6458 say ılı Kanun'daki usule ayk ırı şekilde ülkeye girmek isteyen vey a giren ya da hakk ında s ınır d ışı etme karar ı verilen bir ki şinin yakalanmas ı veya gözetim alt ına alınmas ı uygulamas ında tutma karar ı verme işleminin ko şullar ı, süresi, sürenin uzat ılmas ı, Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 7ilgiliye bildirilmesi, idari gözetim karar ına karşı başvuru yollar ı gibi usul güvencelerine ayk ırılık dolay ısıyla bu ba şlık alt ında yap ılan şikâyetlerden ötürü ihlal kararlar ı vermiştir (K.A. [GK], B. No: 2014/13044, 11/11/2015 , I.S. ve di ğerleri , B. No: 2014/15824, 22/9/2016). 35. Anayasa Mahkemesi taraf ından içtihat de ğişikliğine gidilen B.T. ([GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017) ba şvurusunda, herhangi bir idari karar olmaks ızın idari gözeti m altına al ınarak özgürlü ğünden yoksun b ırak ılan yabanc ılar bak ımından doğan zararlar için idari yarg ı mercilerinde do ğrudan tam yarg ı davas ı aç ılabileceği belirtilmi ştir. An ılan kararda 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesinin idari i şlem veya eylem türleri yönünden herhangi bir ayr ım yap ılmad ığından idari fonksiyona giren her türlü işlem veya eylem sebebiyle olu şan zarar ın tazmininin bu kurala dayan ılarak idari yarg ıda aç ılacak tam yarg ı davas ıyla istenebilmesi için yeterli bir yasal zemin olu şturduğu, sırf -bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta bu yolun i şletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğı, hiçbir idari i şlem ve eyleme dayanmadan hukuka ayk ırı biçimde tutulan yabanc ılar yönünden tam yarg ı davas ının etkili hukuk mekanizmas ı olduğu belirtilmi ştir (B.T., 52, 54). 36. Ancak Anayasa Mahkemesi 6458 say ılı Kanun'un 57. maddesine göre hukuki niteliği itibar ıyla idari bir i şlem oldu ğu hâlde yabanc ıyı özgürlüğünden yoksun b ırakan mahiyetini de dikkate alan kanun koyucunun idari gözetim karar ına karşı itiraz mercii olarak münhas ıran sulh ceza hâkimliklerini tayin etti ğini, bu aç ıdan idare mahkemelerinin idari gözetim karar ının hukuka uygunlu ğunun denetimi konusunda herhangi bir yetkisi bulunmad ığından sulh ceza hâkimli ğine itiraz edilmeden idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açılamayaca ğını aç ıklam ıştır (B.T., 70, 71). Ba şvurucular ın idari gözetim alt ında tutulmalar ına ilişkin olarak sulh ceza hâkimli ğine müracaat ettiklerine dair bir bilgi ya da belgeye ba şvuru formu ve/veya eklerinde yer verilmedi ği görülmektedir. 37. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. Kamuya aç ık belgelerde ba şvurucular ın kimliklerinin gizli tutulmas ı talebinin KABULÜNE, C. 1. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddialar ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddialar ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyete neden olaca ğından başvurucular ın yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMALARINA, Başvuru Numaras ı: 2018/32419 Karar Tarihi : 7/10/2021 8E. Karar ın bir örne ğinin İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Genel Müdürlü ğüne GÖNDER İLMESİNE 7/10/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Celal Mümtaz AKINCI M. Emin KUZ Üye Üye Y ıldız SEFERİNOĞLU Basri BA ĞCI