TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MEHMET KARATA Ş BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/13934) Karar Tarihi: 24/2/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/13934 Karar Tarihi : 24/2/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M.Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Basri BA ĞCI Raportör : Hüseyin KAYA Başvurucu : Mehmet KARATA Ş I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, gözalt ındaki ve ceza infaz kurumundaki tutma ko şullar ı nedeniyle kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği id
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR MEHMET KARATA Ş BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/13934) Karar Tarihi: 24/2/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/13934 Karar Tarihi : 24/2/2021 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Celal Mümtaz AKINCI M.Emin KUZ R ıdvan GÜLEÇ Basri BA ĞCI Raportör : Hüseyin KAYA Başvurucu : Mehmet KARATA Ş I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, gözalt ındaki ve ceza infaz kurumundaki tutma ko şullar ı nedeniyle kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 27/4/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ında n yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 6. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı süresinde beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: 8. Türkiye, 15 Temmuz 2016 gecesi askerî bir darbe te şebbüsüyle kar şı karşıya kalm ış; bu nedenle 21/7/2016 tarihinde ülke genelinde ola ğanüstü hâl ilan edilmesine karar verilmiştir. Kamu makamlar ı, soruşturma mercileri ve yarg ı organlar ı -olgusal temellere dayanarak- bu te şebbüsün arkas ında Türkiye'de çok uzun y ıllard ır faaliyetlerine devam ede n Başvuru Numaras ı: 2018/13934 Karar Tarihi : 24/2/2021 3ve son y ıllarda Fetullahç ı Terör Örgütü (FETÖ) ve/veya Paralel Devlet Yap ılanmas ı (PDY) olarak isimlendirilen bir yap ılanman ın olduğunu değerlendirmi şlerdir ( Ayd ın Yavuz ve diğerleri [GK], B. No: 2016/22169, 20/6/2017, 12-25). 9. Başvurucu FETÖ/PDY soru şturmas ı kapsam ında 26/7/2016 tarihinde gözalt ına alınm ış, 29/7/2016 tarihinde ise tutuklanarak Trabzon E Tipi Kapal ı Ceza İnfaz Kurumuna (Ceza İnfaz Kurumu) yerle ştirilmiştir. 10. Nezarethane ve Ceza İnfaz Kurumu tutma ko şullar ından şikâyetçi olan başvurucu, ba şvuru formu veya eklerinde bireysel ba şvuruda bulunmadan önce söz konusu şikâyetlerini iletti ği adli ya da idari bir kamu makam ından bahsetmemi ştir. 11. Başvurucu 27/4/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK 12.Nebahat Baysal Gül (B. No: 2016/14634, 28/5/2019, 11-14) ve Mehme t Baransu (B. No: 2015/8046, 19/11/2015, 12-18) kararlar ında İlgili Hukuk bölümüne detayl ı şekilde yer verilmi ştir. V.İNCELEME VE GEREKÇE 13. Mahkemenin 24/2/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 14. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak, geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 15. Başvurucu, gözalt ında tutuldu ğu dört gün boyunca yirmi metrekare alanda dokuz ki şiyle birlikte bar ındırıldığını, yerde yatmak zorunda b ırak ıldığını, adliye nezarethanesinde ise elleri kelepçeli olarak k ırk beş saate kadar so ğukta bekletildi ğini iddia etmiş; Ceza İnfaz Kurumunda ise on iki ki şilik bir ko ğuşta otuz üç ki şiyle, sekiz ki şilik başka bir koğuşta ise on üç ki şiyle birlikte kald ığını belirtmiştir. Başvurucu ayr ıca hakk ında verilen tutuklama karar ı ve tutuklulu ğun devam ı kararlar ının da hukuka ayk ırı olduğunu dile getirmiş, Anayasa'n ın 17. maddesinin üçünü f ıkras ı ile Anayasa'n ın 19. maddesinde güvence altına al ınan kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmüştür. Başvurucu, gerekçesini belirtmeksizin e şitlik ilkesiyle etkili ba şvuru hakk ının da ihlal edildi ğinden yak ınm ıştır. 16. Bakanl ık görüşünde, ba şvurucunun şikâyetlerinin kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelenmesi gerekti ği belirtildikten sonra ba şvurucunun bireysel ba şvuruda bulunmadan önce herhangi bir adli ya da idari merciye müracaatta bulunmam ış olmas ına ve Başvuru Numaras ı: 2018/13934 Karar Tarihi : 24/2/2021 4idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açmam ış olmas ına dikkat çekilmi ştir. Bakanl ık esas hakk ındaki görü şünde, başvurucunun gözalt ında kald ığı süre, yer ve ki şi say ısında detayl ı birtak ım bilgilerle bu konudaki ulusal ve uluslararas ı hukuk kurallar ına yer vermi ş ve gözalt ında geçirilen sürenin k ısa olduğunu belirterek olayda asgari a ğırlık eşiğinin aşılmad ığını savunmu ştur. 17. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında önceki iddialar ını tekrar etmi ş; tutulma ko şullar ının uluslararas ı hukuk standartlar ına uygun olmad ığını belirterek ihlal iddialar ını yinelemiştir. 2. Değerlendirme 18. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun şikâyetlerinin Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ında güvence alt ına al ınan kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelenmesi gerekti ği değerlendirilmi ştir. 19. Başvurucunun ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlaline ili şkin iddialar ı ise daha önce Anayasa Mahkemesi Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca 2019/26718 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ında incelenmi ştir. 9/3/2020 tarihinde verilen kabul edilemezlik karar ında hak ihlali iddialar ının aç ıkça dayanaktan yoksun oldu ğu sonucuna var ılm ıştır. Bu nedenle belirtilen haktan bir inceleme yap ılmam ıştır. a. Gözalt ındaki Tutma Ko şullar ı Yönünden 20. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının son cümlesi şöyledir: "Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır." 21. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un "Bireysel ba şvuru hakk ı" kenar ba şlıklı 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: "İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir. " 22. Temel hak ve özgürlüklere sayg ı devletin tüm organlar ının uymas ı gereken bir ilke olup bu ilkeye uygun davran ılmad ığı takdirde ortaya ç ıkan ihlale kar şı öncelikle yetkili idari mercilere ve derece mahkemelerine ba şvurulmal ıdır. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteliği gereği, Anayasa Mahkemesine ba şvuruda bulunulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur. Ba şvurucunun bireysel ba şvuru konusu şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip oldu ğu bilgi ve delilleri zaman ında bu makamlara sunmas ı, bu süreçte dava ve başvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermi ş olmas ı gerekir. İddia edilen hak ihlallerinin bu ola ğan denetim mekanizmas ı içinde giderilememesi durumunda bireysel başvuru yoluna gidilebilir ( İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177, 26/3/2013, 17; Bayram Gök, B. No: 2012/946, 26/3/2013, 18). Başvuru Numaras ı: 2018/13934 Karar Tarihi : 24/2/2021 523. Anayasa Mahkemesi gözalt ında tutulan ki şilerin nezarethane tutma ko şullar ının yetersizliği nedeniyle kötü muameleye maruz kald ığı yönündeki iddialar ıyla ilgili olarak temel ilkeleri ortaya koydu ğu ve değerlendirmelerde bulundu ğu karar ında, şikâyete konu yetersiz ko şullardaki tutma hâli sona ermi şse idari yarg ı yolunda aç ılacak tam yarg ı (tazminat) davas ını etkili bir yol olarak kabul etmi ştir (Nebahat Baysal Gül , 17-31). Başvuru formu veya eklerinde, belirtilen şekilde tüketilen bir hukuk yolundan ise bahsedilmemi ştir. Eldeki ba şvuruda an ılan içtihatta belirlenen temel ilkeden ayr ılmay ı gerektiren bir durum bulunmamaktad ır. 24. Anayasa Mahkemesi, gözalt ında kolluk görevlilerinin kötü muamelesine maruz kalma şikâyetleri yönünden ise yetkili Cumhuriyet ba şsavc ılığına yap ılacak suç duyurusu ve devam ında yap ılacak ceza yarg ılamas ı sürecini bireysel ba şvuruda bulunmadan önce tüketilmesi gereken etkili bir hukuk yolu olarak kabul etti ğini birçok karar ında belirtmi ştir (birçok karar aras ından bkz. Günay Da ğ ve diğerleri [GK], B. No: 2013/1631, 17/12/2015, 100; Hidayet Karaca [GK], B. No: 2015/144, 14/7/2015, 46-52; Zekin Güngör , B. No: 2013/8491, 31/3/2016, 43, 44; Alparslan Altan [GK], B. No: 2016/15586, 11/1/2018, 183). 25. Başvurucunun adliye nezarethanesi içinde uzun süre elleri kelepçeli şekilde kas ıtlı olarak bekletildi ği iddias ına ilişkin olarak ilgili kamu görevlileri hakk ında yetkili Cumhuriyet ba şsavc ılığına suç duyurusunda bulunuldu ğundan başvuru formu veya eklerinde bahsedilmemi ştir. Dolay ısıyla başvurucunun bu iddias ı yönünden de bireysel ba şvuruda bulmadan önce tüketilmesi gereken hukuk yoluna ba şvurmad ığı anlaşılmaktad ır. 26. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 27. Bu a şamada, olu şan durum nedeniyle eldeki ba şvuru ve bu ba şvuruyla ayn ı nitelikte olup Anayasa Mahkemesinde derdest olan ba şvurulara konu olaylar yönünden i şbu karar ın ard ından aç ılmas ı muhtemel idari davalar ın süresine ili şkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulmas ı zorunlulu ğu doğmuştur. Öncelikle vurgulanmal ıdır ki idari yarg ı yerlerinde aç ılacak davalar ın süresine ili şkin koşullar ı incelemek ve idari davalar ın süresinde açılıp aç ılmad ığını değerlendirmek idari yarg ı mercilerinin takdirindedir. Ancak eldeki başvuru ve bu ba şvuruyla ayn ı nitelikte olup derdest olan ba şvurular hakk ında verilen başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlik kararlar ından sonra idari yarg ıya başvuran kişiler yönünden dava açma sürelerinin bu ki şilerin mahkemeye eri şim haklar ının ihlaline neden olmayacak biçimde de ğerlendirilmesi gerekti ği de tabiidir ( Nebaha t Baysal Gül, 32). b. Ceza İnfaz Kurumundaki Tutma Ko şullar ı Yönünden 28. Anayasa Mahkemesi ceza infaz kurumlar ındaki tutma ko şullar ından kaynaklanan kötü muamele iddialar ına ilişkin olarak infaz hâkimli ğine şikâyet yolunu, tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak gördü ğünü çeşitli kararlar ında istikrarl ı şekilde belirtmi ştir. (birçok karar aras ından bkz. Mehmet Baransu , 23-35; Mehmet Hasan Altan (2) [GK], B. No: 2016/23672, 11/1/2018, 250-252; İsmail Ç ıtak, B. No: 2016/78629, 28/11/2019, 79-82). Başvuru Numaras ı: 2018/13934 Karar Tarihi : 24/2/2021 629. Ayn ı doğrultuda Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm Birinci Komisyonunca eldeki ba şvuruya benzer şikâyetleri ihtiva eden bir ba şvuru hakk ında infaz hâkimli ği yolu tüketilmedi ği gerekçesi ile verilen bir kabul edilemezlik karar ı (Mehmet Re şit Arslan , B. No: 2013/2025, 30/9/2013) Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi (A İHM) önündeki ba şka bir başvuruda ( Ethem Sakin/Türkiye , B. No: 20616/13, 28/6/2016) Türk Hükûmeti taraf ından emsal karar olarak sunulmu ştur. AİHM, Anayasa Mahkemesinin belirtilen kabul edilemezlik karar ına da at ıfta bulunarak (ayn ı kararda bkz. 24) infaz hâkimli ği yolunun tüketilmemi ş olmas ını başvuru yollar ının tüketilmemesi olarak görmü ş ve kabul edilmezlik karar ı vermiştir (ayn ı kararda bkz. 30-37). 30. Somut olayda ba şvurucu, Ceza İnfaz Kurumundaki tutulma ko şullar ına ilişkin şikâyetleri aç ısından infaz hâkimli ğine şikâyette bulundu ğuna dair bir bilgi ya da belge sunmuş değildir. Bu ba şvuru aç ısından yukar ıda belirtilen temel içtihattan ayr ılmay ı gerektiren bir durum da bulunmamaktad ır. 31. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının da diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezli ğine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyetine neden olaca ğından başvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASIN A 24/2/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Celal Mümtaz AKINCI M.Emin KUZ Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Basri BA ĞCI