TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR ALİ EROL SAVA Ş VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/13218) Karar Tarihi: 22/2/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : M. Emin ŞAHİNER Başvurucular : 1. Ali Erol SAVA Ş 2. Cahit SAVA Ş 3. Cumhur KARATA Ş 4. Emine GÜLDA Ş 5. Erdo ğan SAVA Ş 6. Filiz YAYIL 7. Hamide GÜLERYÜZ 8. K
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR ALİ EROL SAVA Ş VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/13218) Karar Tarihi: 22/2/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : M. Emin ŞAHİNER Başvurucular : 1. Ali Erol SAVA Ş 2. Cahit SAVA Ş 3. Cumhur KARATA Ş 4. Emine GÜLDA Ş 5. Erdo ğan SAVA Ş 6. Filiz YAYIL 7. Hamide GÜLERYÜZ 8. Kamile ÖZKAN 9. Mehmet Murat ODABA ŞI 10. Memnune AKOVA 11. Nadir ÖRSEL 12. Nazmi ÖRSEL 13. Nesrin YÜKSEL 14. Nimet Sabriye S İPAHİOĞLU 15. Nuran ALTINTA Ş 16. Öner ÖZSOY 17. Sebahat ÖZSOY 18. Tugay Necdet BAYRAK Başvurucular Vekili : Av. Hakan AKARKEN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, taşınmaza kamula ştırmas ı z el at ılmas ı, tazminat karar ının icra edilmemesi ve yarg ılaman ın uzun sürmesi nedeniyle mülkiyet ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 2II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 29/4/2019 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle olaylar özetle şöyledir: A. Başvuru Tarihine Kadar Ya şanan Geli şmeler 8. Ankara'n ın Çankaya ilçesi Dodurga Mahallesi'nde bulunan 2091 parsel say ılı maliki olduklar ı taşınmaza; ba şvuruculardan Tugay Necdet Bayrak hariç di ğer başvurucular, Karayollar ı Genel Müdürlü ğü taraf ından üzerinden yol geçirilmek suretiyle kamula ştırma işlemi uygulanmadan el at ıldığını belirterek Genel Müdürlük aleyhine 6/1/2017 tarihinde, başvurucu Tugay Necdet Bayrak ise 5/5/2017 tarihinde Ankara 9. Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) kamula ştırmas ız el atma nedenine dayal ı tazminat davalar ı açm ıştır. 9. Mahkeme 8/9/2017 tarihinde ba şvurucular taraf ından aç ılan davalar ın birleştirilmesine karar vermi ştir. Akabinde Mahkemece 10/5/2018 tarihinde as ıl dava hakk ında Aydan Usman' ın açt ığı davan ın aç ılmam ış say ılmas ına, diğer davac ılar ın açt ığı davan ın ise kabulüne karar verilerek davac ılar için 86.976,50 TL tazminata ve 2091 parsel say ılı taşınmazda davac ılar ad ına kay ıtlı 267,68 m2'nin tapu kayd ının iptali ile yol olarak terkinine hükmedilmi ştir. Mahkeme birle şen dava hakk ında da ba şvurucu Tugay Necdet Bayrak' ın davas ının kabulüne ve 2091 parsel say ılı taşınmazda ad ına kay ıtlı 71,38 m2'nin tapu kayd ının iptali ile yol olarak terkinine karar vererek söz konusu ba şvurucu için 24.269,20 TL tazminata ve hükmetmi ştir. 10. Bu arada yarg ı karar ı icrai işleme konu edilmek için kesinle şmesi gereken kararlardan olmad ığından başvurucular 18/5/2018 tarihinde mezkur Mahkeme karar ına dayal ı olarak Ankara 25. İcra Dairesinin ( İcra Dairesi) E.2018/7509 say ılı dosyas ında icra takibi başlatm ıştır. 11. An ılan karara kar şı daval ı idare taraf ından istinaf kanun yoluna ba şvurulmuştur. İstinaf başvurusunu inceleyen Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi (Bölge Adliye Mahkemesi), 7/3/2019 tarihinde istinaf talebini reddetmekle birlikte düzelterek davan ın esas ı hakk ında tazminat miktarlar ına ilişkin bir de ğişiklik yapmadan yeniden karar Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 3vermiştir. Karar ın gerekçesinde ba şvurucular ın murislerinin malik olup muris paylar ının iptaline karar verilmesi gerekirken infazda tereddüte yol açacak şekilde karar verilmemesi gerektiği belirtilerek, as ıl davada 2091 parselde davac ılar murisleri A.Ö, F.K., A.S., A.Ö., K.Ö. ve S.G. ad ına kay ıtlı hisselerin tamam ı ile F.B. ve Y.O. ad ına kay ıtlı hisselerin ise davac ı mirasç ılar ın veraset ilam ındaki paylar ı oran ında tapu kayd ının iptali ile yol olarak terkinine, birle şen davada ise 2091 parselde davac ı murisleri K. B. ve M.N.B. ad ına kay ıtlı paylar ın tapu kayd ının iptali ile yol olarak terkinine kesin olarak karar verilmi ştir. 12. Başvurucular 29/4/2019 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. B. Başvuru Tarihinden Sonra Ya şanan Geli şmeler 13. Borçlu İdare, başvuru tarihinden sonra icra dosyas ına 28/7/2020 tarihinde 177.342,23 TL tutar ında ödeme yapm ıştır. 14.İcra Dairesince de 29/7/2020 tarihinde ba şvuruculara tahsil edilen söz konusu tutardan reddiyat makbuzu ile gerekli harçlar ın düşülmesinden sonra kalan 173.172,19 TL'li k tutarda ödeme yap ılm ıştır. 15.İcra Dairesince yap ılan 21/1/2021 tarihli dosya hesab ı uyar ınca yekun alacak tutar ı 182.532,18 TL, borçlu taraf ından yat ırılan para miktar ı 177.342,23 TL ve bakiye borç miktar ı da 5.189,95 TL olarak tespit edilmi ştir. 16.İcra Dairesince 26/1/2021 tarihinde Karayollar ı Genel Müdürlü ğüne muht ıra gönderilerek an ılan tarih itibar ıyla toplam borç miktar ı olan 27.387,17 TL'nin muht ıran ın tebliğinden itibaren üç gün içinde ödenmesi istenmi ştir. Borçlu İdarenin an ılan muht ıra içeriğine ilişkin icra mahkemeleri nezdinde bir şikâyet ba şvurusunda bulunmad ığı görülmüştür. Akabinde ba şvurucular 27/9/2021 tarihinde borçlu İdarenin banka hesaplar ına haciz konmas ı için müzekkere yaz ılmas ı talebinde bulunmu ştur. 17. Sonuç olarak Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden ula şılan bilgi ve belgelere göre geçen süre zarf ında borçlu İdare taraf ından başvurucular ın yarg ı karar ına dayanan ve takibe de konu olan alacaklar ının ödenmeyen miktar ına ilişkin taraflar aras ında bir ihtilaf bulunmakta ise de alacak miktar ının tamam ının ödenmedi ği ve bu nedenle de icra dosyas ının kapanmad ığı anlaşılm ıştır. IV.İLGİLİ HUKUK 18.İlgili hukuk için bkz. Kenan Y ıldırım ve Turan Y ıldırım, B. No: 2013/711, 3/4/2014, 21-27; Şevket Karata ş [GK], B. No: 2015/12554, 25/10/2018, 20-33. V.İNCELEME VE GEREKÇE 19. Anayasa Mahkemesinin 22/2/2022 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 4A. Mülkiyet Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddialar 1. Kamula ştırmas ız El Atma İddias ı Yönünden a. Başvurucular ın İddialar ı 20. Başvurucular; Ankara ili s ınırlar ı içinde bulunan ta şınmazlar ına Karayollar ı Genel Müdürlü ğü taraf ından yol yap ılmak suretiyle fiilî olarak el at ıldığını belirtmişlerdir. Başvurucular, kamula ştırmas ız el atma nedeniyle tazminat davas ı açmak zorund a bırak ıldıklar ını belirterek mülkiyet haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. b. Değerlendirme 21. Anayasa'n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: "Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz." i. Kabul Edilebilirlik Yönünden 22. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. ii. Esas Yönünden23. Somut olayda ba şvurucular ın taşınmaz ına kamula ştırma yap ılmaks ızın el at ılm ış ve başvurucular ın açt ığı dava sonucunda yarg ı karar ıyla taşınmaz ın başvurucular ın hisseleri oran ında tapu kayd ının iptali ile yol olarak terkinine hükmedilmi ştir. Başvuruculara ait taşınmaza kamula ştırma yap ı lmaks ızın el at ılmas ı mülkiyet hakk ına müdahale te şkil etmekle birlikte bu müdahalenin mülkten yoksun b ırakmaya ili şkin ikinci kural çerçevesinde incelenmesi gerekir. 24. Bu durumda olayda idare, ilgili yarg ılama sürecinden de anla şılacağı üzere başvurucular ın taşınmaz ına kamula ştırmas ız olarak el atm ıştır. Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddelerine ayk ırı biçimde 4/11/1983 tarihli ve 2942 say ılı Kamulaştırma Kanunu'nda belirlenmi ş süreçler takip edilmeden ba şvurucular ın mülkiyetinde bulunan ta şınmaza kamulaştırmas ız olarak el at ıldığı yarg ı karar ıyla da sabittir. 25. Anayasa Mahkemesi, daha önce çe şitli kararlar ında kamula ştırmas ız el atma yoluyla yap ılan müdahalelerin kanuni bir dayana ğı bulunmad ığından dolay ı mülkiyet hakk ının ihlaline yol açt ığını kabul etmi ştir ( Celalettin A şçıoğlu, B. No: 2013/1436, 6/3/2014; Mustafa Asiler , B. No: 2013/3578, 25/2/2015; İbrahim O ğuz ve diğerleri , B. No: 2013/5926, 6/10/2015). Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 526. Söz konusu kararlarda belirtildi ği üzere kamula ştırmas ız el atma uygulamas ı, hukuki planda ta şınmazlar ın maliki olarak kalan ba şvuranlar ı, herhangi bir kamu yarar ı gerekçesi ile eylemini hakl ı kılmayan idareye kar şı dava açmak zorunda b ırakmaktad ır. Böyle bir kamu yarar ı gerekçesinin gerçekli ği ancak daha sonra mahkemeler taraf ından değerlendirilmektedir. Ba şka bir deyi şle kamula ştırmas ız el atma, her ne olursa olsun, idare taraf ından isteyerek olu şturulmuş kanuna ayk ırı bir durumu hukuki olarak kabul etmeye ve idareye, kanuna ayk ırı davran ışından fayda sa ğlama imkân ı sunmaya yol açmaktad ır. İdareye resmî kamula ştırma kurallar ının ötesine geçme imkân ı sağlayan böyle bir uygulama, ki şilere öngörülemez ve keyfî durumlarla kar şılaşma tehlikesi ta şımaktad ır. Söz konusu uygulama, yeterli derecede hukuki güvence temin edecek ve gerekti ği şekilde gerçekle ştirilen bir kamulaştırman ın alternatifini olu şturacak nitelikte de ğildir (bkz. A İHM, Sar ıca ve Dilaver/Türkiye , 11765/05, 27/5/2010, 40, 43, 45). 27. Anayasa n ın 35. ve 46. maddeleri ta şınmaz mülkiyetine son verecek müdahalelerin yasal olmas ını zorunlu tutmaktad ır. Bu zorunluluk hukuk devletinin gere ğidir. Anayasa n ın 46. maddesi hükmü ve 2942 say ılı Kanun gere ği as ıl olan kamula ştırma işlemi yapmak suretiyle idarenin ta şınmaz ı iktisap etmesidir. Yöntem olarak Anayasa ve yasalara uygun bir kamula ştırma işlemi yap ılmas ı söz konusu iken dayana ğını Anayasa ve yasalardan almayan, bireylerin mülkiyet hakk ına son veren bir uygulama olan kamula ştırmas ız el atma yasalara uygun bir kamula ştırma ile ayn ı hukuki çerçeve içinde de ğerlendirilemez. İdarelere resmî kamula ştırma kurallar ının ötesine geçme imkân ı sağlayan böyle bir uygulama, taşınmaz sahipleri için öngörülemeyen ve hukuki olmayan müdahale riski ta şımaktad ır. 28. Somut olayda da an ılan ilkelerden ayr ılmay ı gerektirir bir durum bulunmamaktad ır. Sonuç olarak ba şvurucular ın söz konusu ta şınmaz ına yap ılan kamulaştırmas ız el atman ın Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddeleriyle 2942 say ılı Kanun'da belirtilen usule uymayan bir müdahale oldu ğu ve mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin kanunilik ilkesini ihlal etti ği kanaatine ula şılm ıştır. 29. Aç ıklanan gerekçelerle kamula ştırmas ız el atma iddias ı yönünden Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. 2. Mahkeme Karar ına Rağmen Alaca ğın Tahsil Edilememesi Yönünden a. Başvurucular ın İddialar ı 30. Başvurucular; kamula ştırmas ız el atmadan dolay ı açt ıklar ı tazminat davas ının lehlerine sonuçland ığını, kesinleşmiş mahkeme karar ının uygulanmad ığını ve yarg ılama sonunda da mahkeme karar ına rağmen alacaklar ını tahsil edemedi ğinden yak ınmaktad ır. Başvurucular, kesinle şmiş mahkeme karar ıyla bir sonuca varamad ıklar ını, karar doğrultusunda alacaklar ının tahsili için Ankara 25. İcra Dairesi vas ıtas ıyla icra takibi başlatt ıklar ını, ancak aradan geçen süre zarf ında bireysel ba şvuru tarihi itibar ıyla alacaklar ını elde edemediklerini belirtmi ştir. Başvurucular sonuç olarak bir kamu kurumu niteli ğindeki Karayollar ı Genel Müdürlü ğünden olan alacaklar ına kavuşamad ıklar ını belirterek bu yönden de mülkiyet haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmektedir. Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 6b. Değerlendirme i. Kabul Edilebilirlik Yönünden 31. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. ii. Esas Yönünden 32. Anayasa'n ın 35. maddesinin birinci f ıkras ında "Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir." denilmek suretiyle mülkiyet hakk ı güvenceye ba ğlanm ıştır. Anayasa'n ın anılan maddesiyle güvenceye ba ğlanan mülkiyet hakk ı, ekonomik de ğer ifade eden ve parayla de ğerlendirilebilen her türlü mal varl ığı hakk ını kapsamaktad ır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, 20). Bu ba ğlamda mülk olarak de ğerlendirilmesi gerekti ğinde kuşku bulunmayan menkul ve gayrimenkul mallar ile bunlar ın üzerinde tesis edilen s ınırlı ayni haklar ve fikrî haklar ın yan ı sıra icras ı kabil olan her türlü alacak da mülkiyet hakk ının kapsam ına dâhildir ( Mahmut Duran ve di ğerleri , B. No: 2014/11441, 1/2/2017, 60). Somut başvuru yönünden ba şvurucular ın mahkeme karar ına dayal ı icra edilebilir nitelikteki alacaklar ının mülk te şkil ettiğinden kuşku bulunmamaktad ır. 33. Bir mahkeme hükmünden do ğan alacak, icra edilebilir oldu ğunun kan ıtlanmas ı durumunda mal ve mülk olarak kabul edilebilir. Kamula ştırma yap ılmaks ızın el at ılan taşınmaz bedelinin ödenmesine yönelik mahkeme karar ının icra edilebilir oldu ğunda şüphe bulunmamaktad ır (Kenan Y ıldırım ve Turan Y ıldırım, 64). Somut olayda da ilkin başvurucular taraf ından Karayollar ı Genel Müdürlü ğü aleyhine 6/1/2017 ve 5/5/2017 tarihlerinde aç ılan ve 8/9/2017 tarihinde birle ştirilen kamula ştırmas ız el atma nedenine dayal ı tazminat davas ı hakk ında Mahkemece 10/5/2018 tarihinde karar verilmi ştir. An ılan karara karşı daval ı idare taraf ından istinaf kanun yoluna ba şvurulmuş ve başvurucuyu inceleyen Bölge Adliye Mahkemesi, 7/3/2019 tarihinde istinaf talebini reddetmekle birlikte düzelterek davan ın esas ı hakk ında tazminat miktarlar ına ilişkin bir de ğişiklik yapmadan yeniden kesin olarak karar vermi ştir. Başvurucular 18/5/2018 tarihinde, istinaftan önce, an ılan Mahkeme karar ına dayal ı olarak İdare aleyhine Ankara 25. İcra Müdürlü ğünün E. 2018/7509 say ılı dosyas ında 111.245,70 TL as ıl alacak, i şlemiş faiz, vekalet ücreti, faiz ve dava giderleri ile birlikte 141.200,26 TL'nin as ıl alacağa uygulanacak %9 faiz ile tahsili amac ıyla ilama dayal ı icra takibi ba şlatm ış ve İdareye icra emri gönderilmi ştir. 34. Borçlu İdare, başvuru tarihinden sonra icra dosyas ına 28/7/2020 tarihinde 177.342,23 TL tutar ında ödeme yap ılm ış olmas ına rağmen İcra Dairesince yap ılan 21/1/2021 tarihli dosya hesab ı uyar ınca bakiye borç miktar ı da 5.189,95 TL olarak tespit edilmi ştir. Ayriyeten İcra Dairesince 26/1/2021 tarihinde İdareye muht ıra gönderilerek borcun ödenmes i istenmiştir. Söz konusu muht ıra içeriğine ilişkin icra mahkemeleri nezdinde herhangi bir şikâyet ba şvurusunda da bulunulmam ıştır (bkz. 14-16). Sonuçta geçen süre zarf ında borçlu İdare taraf ından başvurucular ın yarg ı karar ına dayanan ve takibe de konu olan alacaklar ının tamam ının ödenmedi ği ve bu nedenle de icra dosyas ının kapanmad ığı anlaşılm ıştır. 35. Başvurucular ın, Mahkeme karar ına dayal ı ve mülkiyet hakk ı kapsam ında kabul edilen alacaklar ının tahsili amac ıyla İdare aleyhine yapt ıklar ı icra takibinin uzun sürmesi ve alacağın tamam ına ulaşmada bir belirsizlik bulunmas ı, Mahkemece verilen karar ı, etkili sonuçlar ı bak ımından konusuz b ırakm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 736. Anayasa Mahkemesinin daha önceki kararlar ında yarg ı karar ına dayanan ya da yarg ı karar ına dayanmamakla birlikte icra edilebilir bir alaca ğın da mülkiyet hakk ı kapsam ında korunan ekonomik bir de ğer ifade etti ği kabul edilmi ştir. Ayr ıca kamu kurum ve kuruluşlar ınca böyle bir alaca ğın ödenmemesi ya da ödenmesinin uzun sürmesini n mülkiyetten bar ışçıl yararlanma hakk ına müdahale te şkil ettiği ve bu müdahale nedeniyle oluşan belirsizli ğin ise mülkiyet hakk ının ihlaline neden oldu ğu sonucuna var ılm ıştır (Kenan Yıldırım ve Turan Y ıldırım, 55-75; Şenal Haylaz , B. No: 2013/3457, 25/2/2015, 60-79). 37. Somut olayda bu ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir durum söz konusu olmay ıp başvurucular ın yarg ı karar ına dayal ı alacağının İdare taraf ından borcun varl ığının da kabul edilmesine ra ğmen iki y ılı aşkın bir süreyi geçti ği hâlde tamam ının ödenmemesi nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği sonucuna varmak gerekir. 38. Aç ıklanan gerekçelerle mahkeme karar ına rağmen alaca ğın tamam ının tahsil edilememesi yönünden Anayasa n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. B. Adil Yarg ılanma Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddialar 1. Makul Sürede Yarg ılanma Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia a. Başvurucular ın İddialar ı 39. Başvurucular, makul sürede yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmüştür. b. Değerlendirme 40. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyu şmazl ıklara ilişkin yarg ılaman ın süresi tespit edilirken sürenin ba şlang ıç tarihi olarak davan ın ikame edildi ği tarih; sürenin sona erdiği tarih olarak -ço ğu zaman icra a şamas ını da kapsayacak şekilde- yarg ılaman ın sona erdiği tarih, yarg ılamas ı devam eden davalar yönünden ise Anayasa Mahkemesinin makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyetle ilgili karar ını verdiği tarih esas alınır (Güher Ergun ve di ğerleri, B. No: 2012/13, 2/7/2013, 50, 52). 41. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyu şmazl ıklara ilişkin yarg ılama süresinin makul olup olmad ığı değerlendirilirken yarg ılaman ın karmaşıklığı ve kaç dereceli oldu ğu, taraflar ın ve ilgili makamlar ın yarg ılama sürecindeki tutumu ve ba şvurucunun yarg ılaman ın süratle sonuçland ırılmas ındaki menfaatinin niteli ği gibi hususlar dikkate al ınır (Güher Ergun ve diğerleri , 41, 45). 42. Somut olayda ba şvurucular taraf ından 6/1/2017 tarihinde aç ılan davan ın 7/3/2019 tarihinde kesinle ştiği anlaşılm ıştır. İki dereceli bir yarg ılama sisteminde toplamda 2 yıl 2 ay 1 günlük yarg ılama süresinin makul oldu ğu sonucuna varmak gerekir. 43. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 82. Karar ın İcras ı Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia a. Başvurucular ın İddialar ı 44. Başvurucular, lehlerine olan kesinle şmiş yarg ı karar ının uygulanmamas ı nedeniyle adil yarg ılanma haklar ının da ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. b. Değerlendirme 45. Anayasa'n ın "Hak arama hürriyeti" kenar başlıklı 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir." 46. Anayasa n ın ''Mahkemelerin ba ğıms ızlığı'' kenar başlıklı 138. maddesinin son fıkras ı şöyledir: "Yasama ve yürütme organlar ı ile idare, mahkeme kararlar ına uymak zorundad ır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlar ını hiçbir suretle de ğiştiremez ve bunlar ın yerine getirilmesini geciktiremez." i. Kabul Edilebilirlik Yönünden 47. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. ii. Esas Yönünden 48. Anayasa'n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ında; herkesin yarg ı organlar ına davac ı veya daval ı olarak ba şvurabilme ve bunun do ğal sonucu olarak da iddia, savunma ve adil yarg ılanma hakk ı güvence alt ına al ınm ıştır. An ılan maddeyle güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı, kendisi bir temel hak niteli ği taşımas ının ötesinde di ğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlan ılmay ı ve bunlar ın korunmas ını sağlayan en etkili güvencelerden biridir. Bu ba ğlamda Anayasa'n ın yasama ve yürütme organlar ı ile idarenin mahkeme kararlar ına uyma zorunlulu ğunu ve mahkeme kararlar ının değiştirilemeyece ği ile uygulanmas ının geciktirilemeyece ğini ifade eden 138. maddesinin de adil yarg ılanma hakk ının kapsam ının belirlenmesinde gözetilmesi gerekti ği aç ıktır (Arman Mazman, B. No: 2013/1752, 26/6/2014, 57). 49. Anayasa n ın 36. maddesinde ifade edilen hak arama özgürlü ğü ve adil yarg ılanma hakk ı, sadece yarg ı mercileri önünde davac ı ve daval ı olarak iddia ve savunmada bulunma hakk ını değil yarg ılama sonunda hakk ı olan ı elde etmeyi de kapsayan bir hakt ır (AYM, E.2009/27, K.2010/9, 14/1/2010). 50. Karar ın icras ı hakk ı, mahkemeye eri şim hakk ı ve karar hakk ı ile birlikte adi l yarg ılanma hakk ının güvencelerinden olan mahkeme hakk ının bir unsurunu olu şturmaktad ır (Filiz F ırat, B. No: 2014/10305, 5/12/2017, 29). Mahkeme kararlar ının uygulanmas ı yarg ılaman ın d ışında olmakla birlikte onu tamamlayan ve yarg ılaman ın sonuç do ğurmas ını Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 9sağlayan bir unsurdur. Karar uygulanmazsa yarg ılaman ın da bir anlam ı olmayacakt ır. Bu nedenle yarg ı kararlar ının uygulanmas ı mahkeme hakk ı kapsam ında değerlendirilmektedir. Buna göre yarg ılama sonucunda mahkemenin bir karar vermi ş olmas ı yeterli de ğildir, ayr ıca bu karar ın etkili bir şekilde uygulanmas ı da gerekir. Hukuk sisteminde, nihai mahkeme kararlar ını taraflardan birinin aleyhine sonuç do ğuracak şekilde uygulanamaz hâle getiren düzenlemeler bulunmas ı veya mahkeme kararlar ının icras ının herhangi bir şekilde engellenmesi hâllerinde mahkeme hakk ı da anlam ını yitirecektir (benzer yönde değerlendirmeler için Ahmet Y ıldırım, B. No: 2012/144, 2/10/2013, 28). 51. Somut olayda da bu ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir durum bulunmamaktad ır. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği sonucuna var ılan k ısımda yap ılan değerlendirmeler esas al ındığında başvurucular lehine olan nihai ve kesinle şmiş nitelikteki yarg ı karar ının uygulanmamas ı nedeniyle ayn ı zamanda karar ın icras ı hakk ının da ihlaline yol aç ılm ıştır. 52. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan karar ın icras ı hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. C. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 53. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir. (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 54. Başvurucular 250.000 TL maddi ve 250.000 TL manevi tazminat taleplerinde bulunmuştur. 55. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018) karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir. Anayasa Mahkemesi di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 56. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 10kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 57. Anayasa Mahkemesi ba şvuruda kamula ştırmas ız el atma ve başvurucular ın lehlerine olan kesinle şmiş yarg ı karar ının İdarece gere ği gibi tamamen uygulanmamas ı nedeniyle mülkiyet ve karar ın icras ı haklar ının ihlal edildi ği sonucuna varm ıştır. Dolay ısıyla somut başvuruda ihlalin idari i şlemden kaynakland ığı anlaşılmaktad ır. 58. Kamula ştırmas ız el atma uygulamas ı Anayasa'n ın 13. ve 35. maddeleri yan ında doğrudan 46. maddesine ayk ırı olarak mülkiyet hakk ının ihlaline yol açan çok önemli bir sorundur. Bununla birlikte 5/1/1961 tarihli ve 221 say ılı Amme Hükmi Şahıslar ı vey a Müesseseleri Taraf ından Fiilen Amme Hizmetlerine Tahsis Edilmi ş Gayrimenkuller Hakk ında Kanun'un 1. maddesi ile 9/10/1956 tarihine kadar, 2942 say ılı Kanun'un geçici 6. maddesi ile de 9/10/1956 ile 4/11/1983 tarihleri aras ındaki kamula ştırmas ız el atma uygulamalar ının tasfiyesi amac ıyla düzenlemeler yap ılm ıştır. Buna ra ğmen 4/11/1983 tarihi sonras ında da idarelerce kamula ştırmas ız el atma uygulamas ına başvurulduğu gözlemlenmektedir. Dolay ısıyla Anayasa Mahkemesi temel bir hak olarak güvence alt ına alınan mülkiyet hakk ının ihlaline sebebiyet veren kamula ştırmas ız el atma uygulamas ının ülkemizde yap ısal bir sorun te şkil ettiğine dikkati çekmektedir. 59. Buna kar şın derece mahkemelerince yaln ızca kamula ştırma bedelinden ibaret olan maddi tazminata hükmedilmesi ve manevi tazminat gibi ba şka yapt ırımlar ın uygulanmamas ı idarelerin ola ğan kamula ştırma usulüne ba şvurmak yerine kamula ştırmas ız el atma uygulamas ını tercih etmesine yol açmaktad ır. Hâlbuki kanuni bir dayana ğı bulunmayan kamulaştırmas ız el atma uygulamas ı Anayasa'n ın öngördü ğü mülkiyet hakk ının korunmas ının gerekliliklerini de içermedi ğinden olağan kamula ştırma usulünün bir alternatifi olamaz. Nitekim 1/3/2014 tarihli ve 28928 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanan Bakanlar Kurulu karar ına ekli Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi İhlallerinin Önlenmesine İlişkin Eylem Plan ı'nda da idarelerin kamula ştırmas ız el atma yoluna ba şvurmalar ının önlenmesi için gerekli düzenlemelerin yap ılmas ı öngörülmü ştür. Anayasa Mahkemesi kamula ştırmas ız el atma uygulamas ına son verilmesi bak ımından öngörülen bu tedbirlerin ve düzenlemelerin gerçekleştirilmesinin önemine vurgu yapmaktad ır. 60. Sonuç olarak ba şvuruya konu tazminat davas ı başvurucular lehine sonuçlanm ış olsa dahi Anayasa'n ın doğrudan sözüne ayk ırı olduğu ve kanuna dayal ı olmad ığı tespit edilen kamulaştırmas ız el atma suretiyle mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin yukar ıda değinildiği üzere yap ısal bir sorun te şkil ettiği dikkate al ınmal ıdır. 61. Öte yandan yarg ı karar ının uygulanmamas ı hususunda tespit edilen ihlalin sonuçlar ının da giderilmesi için öncelikle yarg ı karar ının gereği gibi tamamen uygulanmas ı gerekmektedir. İhlal karar ının yerine getirilmesi sorumlulu ğu İdareye dü şmektedir. Bu sebeple hem yarg ı karar ının gereği gibi tamamen yerine getirilmesi hem de kamula ştırmas ız el atmalara ili şkin idari anlamda gerekli tedbirlerin al ınmas ı ve benzeri nitelikte yeni ihlallere yol aç ılmamas ı için taşınmaza el atan ve yarg ı karar ını yerine getirmeyen sorumlu idare olan Karayollar ı Genel Müdürlü ğüne karar ın bir örne ğinin ihlalin sonuçlar ının giderilmesi için gönderilmesine karar verilmesi gerekir. 62. Diğer taraftan somut olay ba ğlam ında karar ın Karayollar ı Genel Müdürlü ğüne gönderilmesine karar verilmesi ba şvurucular ın hem kamula ştırmas ız el atma hem de yarg ı Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 11karar ının gereği gibi tamamen getirilmemesi nedeniyle u ğrad ıklar ı bütün zararlar ı gidermemektedir. Nitekim ilgili yarg ı karar ı kesinleştiği 7/3/2019 tarihinden itibaren iki y ılı aşkın bir süre geçmesine ra ğmen uygulanm ış değildir. Dolay ısıyla eski hâle getirme kural ı çerçevesinde ihlalin bütün sonuçlar ıyla ortadan kald ırılabilmesi için mülkiyet ve karar ın icras ı haklar ının ihlali nedeniyle yaln ızca ihlal tespitiyle ve karar ın idareye gönderilmesi suretiyle giderilemeyecek olan manevi zararlar ı karşılığında başvuruculardan Tugay Necdet Bayrak'a münferiden 7.700 TL, di ğer başvuruculara ise mü ştereken 27.300 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir. 63. Anayasa Mahkemesinin maddi tazminata hükmedebilmesi için başvurucular ın uğrad ıklar ını iddia ettikleri maddi zarar ile tespit edilen ihlal aras ında illiyet ba ğı bulunmal ıdır. Başvurucular ın bu konuda herhangi bir belge sunmam ış olmalar ı nedeniyle maddi tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir. 64. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 364,60 TL harç ve 4.500 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 4.864,60 TL yarg ılama giderinin ba şvuruculara mü ştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Kamula ştırmas ız el atma iddias ı ve mahkeme karar ına rağmen alaca ğın tahsil edilememesi yönünden mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA, 2. Adil yarg ılanma hakk ı kapsam ında karar ın icras ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, 3. Adil yarg ılanma hakk ı kapsam ında makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın aç ıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, B. 1. Anayasa n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, 2. Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan karar ın icras ı hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, C. Yarg ı karar ının icra edilmesi ve kamula ştırmas ız el atmalara ili şkin idari anlamda gerekli tedbirlerin al ınmas ı için karar ın bir örne ğinin Karayollar ı Gene l Müdürlüğüne GÖNDER İLMESİNE, D. Başvuruculardan Tugay Necdet Bayrak'a MÜNFER İDEN 7.700 TL, di ğer başvuruculara ise 27.300 TL manevi tazminat MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, tazminat a ilişkin diğer taleplerin REDD İNE, E. 364,60 TL harç ve 4.500 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 4.864,60 TL yarg ılama giderinin ba şvuruculara MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, Başvuru Numaras ı: 2019/13218 Karar Tarihi : 22/2/2022 12F. Ödemelerin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, G. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 22/2/2022 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Üye Üye Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ