TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR W.M.A.I.Y. BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/32906) Karar Tarihi: 6/10/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/32906 Karar Tarihi : 6/10/2021 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Mustafa EK İM Başvurucu : W.M.A.I.Y. Vekilleri : Av. Selim TOPÇU Av. İrem GEÇMEZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülk
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR W.M.A.I.Y. BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/32906) Karar Tarihi: 6/10/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/32906 Karar Tarihi : 6/10/2021 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Mustafa EK İM Başvurucu : W.M.A.I.Y. Vekilleri : Av. Selim TOPÇU Av. İrem GEÇMEZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye s ınır d ışı edilme kararlar ı verilmesi nedeniyle kötü muamele yasa ğının, hukuka ayk ırı olarak idari gözeti m altında tutulma nedeniyle de ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvurular 14/11/2018 ve 8/2/2019 tarihlerinde yap ılm ıştır. 3. Başvurucu, bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılama imkân ının bulunmad ığını belirterek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 4. Başvurucu, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 73. maddesi uyar ınca s ınır d ışı işleminin yürütmesinin tedbiren durdurulmas ına karar verilmesini talep etmi ştir. 5. Komisyonca tedbir talebinin ve ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesini n Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Bölüm taraf ından 14/11/2018 tarihinde ba şvurucunun ülkesine s ınır d ışı edilmesine ili şkin işlemin 14/12/2018 tarihine kadar geçici olarak (tedbiren) durdurulmas ına karar verilmi ş ve sonras ında bu karar uzat ılmam ıştır. 2019/4222 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ının kişi bak ımından ilgisi nedeniyle 2018/32906 numaral ı bireysel ba şvuru dosyas ı ile birleştirilmesine, incelemenin 2018/32906 numaral ı dosya üzerinden yürütülmesine ve di ğer bireysel ba şvuru dosyas ının kapat ılmas ına karar verilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/32906 Karar Tarihi : 6/10/2021 2III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve ilgili kurumlardan temin edilen bilgilere göre olaylar özetle şöyledir: 8. Başvurucu 1970 do ğumlu bir erkek olup Irak Cumhuriyeti (Irak) vatanda şıdır. 9. Başvurucunun hangi tarihte ve ne şekilde Türkiye'ye giri ş yapt ığına dai r dosyaya yans ımış somut bir bilgi mevcut de ğildir. 10. Başvurucu vekili, ba şvurucunun Türkmen oldu ğunu ve yabanc ı terörist savaşçılarla ilgili soru şturmalar kapsam ında ifadesinin al ındığını belirtmiş fakat buna ili şkin bilgi veya belge sunmam ıştır. 11. Başvurucu hakk ında Ankara Valili ğinin 16/2/2018 tarihli karar ıyla 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (d) bendi uyar ınca s ınır d ışı etme idari gözetim alt ına alma karar ı tesis edilmiştir. 12. Başvurucu söz konusu karar nedeniyle do ğrudan 14/11/2018 ve 8/2/2019 tarihlerinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. S ınır d ışı işleminin iptali için idare mahkemeleri nezdinde iptal davas ı aç ıldığına dair dosyaya herhangi bir bilgi sunulmam ıştır. IV.İLGİLİ HUKUK 13.İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38; Abdolghafoo r Rezae ı, B. No: 2015/17762, 6/12/2017, 20-31. V. İNCELEME VE GEREKÇE 14. Anayasa Mahkemesinin 6/10/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 15. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 16. Başvurucu; geri gönderilmesi hâlinde dinî inançlar ı ve etnik kökeni nedeniyle kötü muameleye maruz kalaca ğını, ayr ıca aile bütünlü ğünün parçalanaca ğını ileri sürmü ştür. Başvurucu, isminin kamuya aç ık belgelerde gizlenmesi talebinde bulunmu ştur. Başvuru Numaras ı: 2018/32906 Karar Tarihi : 6/10/2021 32. Değerlendirme 17. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun s ınır d ışı edilmesi hâlinde ya şam hakk ının ihlal edilebilece ğine ilişkin iddialar ı kötü muamele yasa ğı kapsam ında değerlendirilmi ştir. 18. Anayasa'da yabanc ılar ın ülkeye giri şleri, ülkede ikamet edi şleri ve ülkeden çıkar ılmalar ına ilişkin konularda herhangi bir düzenlemeye yer verilmemi ştir. Uluslararas ı hukukta da kabul edildi ği üzere bu husus, devletin egemenlik yetkisi kapsam ında kalmaktad ır. Dolay ısıyla devletin yabanc ılar ı ülkeye kabul etmede veya ülkeden s ınır d ışı etmede takdir yetkisinin bulundu ğu kuşkusuzdur. Ancak an ılan işlemlerin Anayasa'd a güvence alt ına al ınan temel hak ve özgürlüklere müdahale olu şturmas ı hâlinde bireysel başvuruya konu edilebilmesi mümkündür ( A.A. ve A.A., 54). 19. Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında yaşama hakk ının yan ında maddi ve manevi varl ığı koruma ve geli ştirme hakk ı da güvence alt ına al ınm ıştır. Ayn ı maddenin üçüncü f ıkras ında ise kimseye işkence ve eziyet yap ılamayaca ğı, kimsenin insan haysiyetiyl e bağdaşmayan cezaya veya muameleye tabi tutulamayaca ğı hükmüne yer verilmi ştir. Maddenin sistemati ğinden de anla şılacağı üzere birinci f ıkrada genel olarak güvence alt ına alınan bireyin maddi ve manevi varl ığı, üçüncü f ıkrada kötü muamelelere kar şı özel olara k korunmuştur (A.A. ve A.A. , 55). 20. An ılan maddede, devlete getirilen kötü muamelede bulunmama (negatif) yükümlülü ğünün herhangi bir istisnas ına yer verilmemi ştir. Temel hak ve özgürlükleri n savaş, seferberlik, s ıkıyönetim veya ola ğanüstü hâllerde kullan ılmas ının durdurulmas ına imkân veren Anayasa'n ın 15. maddesinde de maddi ve manevi varl ığın bütünlü ğüne dokunulamayaca ğı belirtilmi ştir. Bu durum, kötü muamele yasa ğının mutlak nitelikte olduğunun aç ık göstergesidir ( A.A. ve A.A. , 56). 21. Ancak bu yasakla korunan haklar ın gerçek anlamda güvence alt ına al ındığından bahsedilebilmesi için devletin kötü muamelede bulunmamas ı yeterli de ğildir. Devletin ayn ı zamanda bireyleri kendi görevlilerinin ve üçüncü ki şilerin kötü muamele olu şturabilecek eylemlerine kar şı da korumas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 57). 22. Nitekim Anayasa'n ın 5. maddesinde " insan ın maddi ve manevi varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmak" devletin temel amaç ve görevleri aras ında say ılm ıştır. Anayasa'n ın 5. ve 17. maddeleri birlikte de ğerlendirildi ğinde devleti n bireyi işkence ve kötü muamele yasa ğına karşı koruma (pozitif) yükümlülü ğünün de bulunduğu anlaşılmaktad ır (A.A. ve A.A. , 58). 23. Anayasa'n ın 5., 16. ve 17. maddeleri uluslararas ı hukuk ve özellikle de Türkiye'nin taraf oldu ğu Cenevre Sözle şmesi'nin ilgili hükümleri ile birlikte yorumland ığında devletin egemenlik yetkisi alan ında olup gönderildikleri ülkede kötü muameleye maruz kalabilecek yabanc ılar ın da maddi ve manevi varl ıklar ına yönelik risklere kar şı korunmalar ının devletin pozitif yükümlülükleri aras ında yer ald ığının kabulü gerekir ( A.A. ve A.A., 59). Başvuru Numaras ı: 2018/32906 Karar Tarihi : 6/10/2021 424. An ılan pozitif yükümlülük kapsam ında s ınır d ışı edilecek ki şiye ülkesinde karşılaşabileceği risklere kar şı gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabilmesi için bu ki şiye s ınır dışı karar ına karşı etkili bir karşı çıkma imkân ı tan ınmas ı gerekir. Aksi hâlde s ınır d ışı edildiğinde kötü muameleye maruz kalma riski alt ında olduğunu iddia eden ve bu iddias ını delillendirme konusunda devlete göre daha k ısıtlı imkânlara sahip olan yabanc ıya gerçek anlamda bir koruma sa ğlanabildiğinden bahsetmek mümkün olmayacakt ır (A.A. ve A.A. , 60). 25. Dolay ısıyla kötü muameleye kar şı koruma pozitif yükümlülü ğünün -an ılan yasağın korudu ğu haklar ın doğası gereği- hakk ında s ınır d ışı karar ı verilen bir yabanc ıya iddialar ını araştırtma ve bu karar ı adil bir şekilde inceletme imkân ı sağlayan usul güvencelerini de içerdi ği kuşkusuzdur ( A.A. ve A.A. , 61). 26. Bu çerçevede s ınır d ışı etme işlemi sonucunda yabanc ının gönderilece ği ülkede kötü muamele yasa ğının ihlal edilece ğinin iddia edilmesi hâlinde idari ve yarg ısal makamlar taraf ından söz konusu ülkede gerçek bir ihlal riskinin bulunup bulunmad ığı ayr ıntılı şekilde araştırılmal ıdır. An ılan usul güvencelerinin bir gere ği olarak idari makamlar taraf ından al ınan sınır d ışı kararlar ının bağıms ız bir yarg ı organ ı taraf ından denetlenmesi, bu denetim süresince sınır d ışı kararlar ının icra edilmemesi ve yarg ılama sürecine taraflar ın etkili kat ılımının sağlanmas ı gerekir ( A.A. ve A.A. , 62). 27. Ancak kötü muameleye kar şı koruma yükümlülü ğü, her s ınır d ışı işleminde yukar ıda belirtilen şekilde bir ara ştırma yap ılmas ını gerektirmez. Bu yükümlülü ğün ortaya çıkabilmesi için öncelikli olarak ba şvurucu taraf ından savunulabilir (araştırılabilir/tart ışılabilir/ ara ştırmaya de ğer/makul şüphe uyand ıran) bir iddia ortaya konulmal ı, bu kapsamda kötü muamele yasa ğının ihlal edilme riskine dair somut dayanakla r sunulmal ıdır. Başvurucu, geri gönderilece ği ülkede var oldu ğunu iddia etti ği kötü muamele riskinin ne oldu ğunu makul şekilde aç ıklamal ı; (varsa) bu iddiay ı destekleyen bilgi ve belgeleri sunmal ı; bu iddialar belirli bir ciddilik seviyesinde olmal ıdır (A.A. ve A.A. , 63). Başvurucu taraf ından somutla ştırma yap ılmadan söz edilecek ihlal olas ılıklar ı gerçek bir riskin varl ığını göstermekte yeterli olmayacakt ır. İhlal iddialar ının başvurucunun ki şisel olarak neden risk alt ında olduğuna ilişkin aç ıklamalar içermesi gerekmektedir. 28. Somut dosyada ba şvurucunun Anayasa Mahkemesine yapt ığı bireysel başvuruda s ınır d ışı edilmesi hâlinde maruz kalaca ğını ileri sürdü ğü riske ili şkin somut ve kişisel aç ıklamalarda bulunmad ığı, ülkenin genel durumlar ı dışında kendisinin hangi özel durumunun risk olu şturduğuna ilişkin somutla ştırma yapmad ığı görülmü ştür. Sonuç olarak başvurucunun kötü muamele yasa ğının ihlaline ili şkin somut dayanaklarla ortaya koyamad ığı ihlal iddialar ının savunulabilir nitelikte olmad ığı sonucuna ula şılm ıştır. 29. Belirtmek gerekir ki ba şvurucunun men şe ülkesinde siyasi istikrars ızlık veya iç kar ışıklık nedeniyle insan haklar ı ihlalleri ya şand ığı değerlendirilse dahi geri gönderilen ülkenin ko şullar ının kamu makamlar ı taraf ından resen ara ştırılmas ı gerektiğine ilişkin kural, başvurucular ın bu konuda aç ıklamada bulunma yükümlülü ğünü ortadan kald ırmamaktad ır (Yryskul Beishenaliev, B. No: 2016/7458, 20/4/2017, 51). Bunun yan ı sıra kural olarak bir ülkedeki insan haklar ı ihlalleri, siyasi istikrars ızlık veya iç kar ışıklık hâlleri tek ba şına an ılan ülkeye göndermelerin kötü muamele yasa ğını ihlal edece ği sonucuna varmak için yeterli değildir. Başvuru Numaras ı: 2018/32906 Karar Tarihi : 6/10/2021 530. Öte yandan s ınır d ışı etme karar ı nedeniyle aile birli ğinin bozulaca ğını ileri süren başvurucu; ailesinden neden ayr ılmak zorunda kalaca ğını, diğer bir deyi şle istedikleri takdirde kendileriyle birlikte ülkelerine dönebilecekleri anla şılan aile fertlerinin neden ülkelerine geri gidemeyeceklerini inand ırıcı bir izahla ortaya koyamad ığı görülmüştür ( Peri Kırık, B. No: 2015/19795, 9/1/2019, 26). Dolay ısıyla bu konudaki iddian ın da savunulabilir nitelikte oldu ğunu söyleyebilmek mümkün gözükmemektedir. 31. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucunun iddialar ının savunulabilir nitelikte olmad ığı anlaşıldığından başvurunun bu k ısm ının açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Kişi Hürriyeti ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucunun İddialar ı 32. Başvurucu; haks ız yere özgürlü ğünden yoksun b ırak ıldığını, yasal haklar ının anlayabilece ği bir dilde hat ırlat ılmad ığını ve idari gözetim karar ının usulüne uygun bir şekilde tebli ğ edilmedi ğini belirterek ki şi hürriyeti ve güvenli ği ile etkili ba şvuru haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 33. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , 16). Anayasa'n ın 19. maddesinin sekizinci f ıkras ında, hürriyeti k ısıtlanan kişiler için güvence alt ına al ınan bir yarg ı merciine etkili ba şvuru hakk ı Anayasa n ın 40. maddesinin özel bir hâlini ifade etti ğinden 40. madde yönünden ayr ıca bir değerlendirme yap ılmam ıştır. 34. Anayasa Mahkemesi 6458 say ılı Kanun'un yürürlü ğe girdiği 11/4/2014 tarihinden sonra idari gözetim alt ında bulundurulan yabanc ılar ın gerek idari gözetim karar ının idarece resen sonland ırılmas ı gerekse tutulanlar ın sulh ceza hâkimli ğine yapt ıklar ı itiraz üzerine serbest b ırak ılmalar ını müteakiben kendisine yap ılan başvurularda, Anayasa'n ın 19. maddesine ve 6458 say ılı Kanun'daki usule ayk ırı şekilde ülkeye girmek isteyen vey a giren ya da hakk ında s ınır d ışı etme karar ı verilen bir ki şinin yakalanmas ı veya gözetim alt ına alınmas ı uygulamas ında tutma karar ı verme işleminin ko şullar ı, süresi, sürenin uzat ılmas ı, ilgiliye bildirilmesi, idari gözetim karar ına karşı başvuru yollar ı gibi usul güvencelerine ayk ırılık dolay ısıyla bu ba şlık alt ında yap ılan şikâyetlerden ötürü ihlal kararlar ı vermiştir (K.A. [GK], B. No: 2014/13044, 11/11/2015 , I.S. ve di ğerleri , B. No: 2014/15824, 22/9/2016). 35. Anayasa Mahkemesi taraf ından içtihat de ğişikliğine gidilen B.T. ([GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017) ba şvurusunda, herhangi bir idari karar olmaks ızın idari gözeti m altına al ınarak özgürlü ğünden yoksun b ırak ılan yabanc ılar bak ımından doğan zararlar için idari yarg ı mercilerinde do ğrudan tam yarg ı davas ı aç ılabileceği belirtilmi ştir. An ılan kararda 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesinin idari i şlem veya eylem türleri yönünden herhangi bir ayr ım yap ılmad ığından idari fonksiyona giren her türlü işlem veya eylem sebebiyle olu şan zarar ın tazmininin bu kurala dayan ılarak idari yarg ıda aç ılacak tam yarg ı davas ıyla istenebilmesi için yeterli bir yasal zemin olu şturduğu, sırf -bilgi eksikli ği nedeniyle- fiiliyatta bu yolun i şletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğı, hiçbir idari i şlem ve eyleme dayanmadan hukuka ayk ırı biçimde tutulan yabanc ılar yönünden tam yarg ı davas ının etkili hukuk mekanizmas ı olduğu belirtilmi ştir Başvuru Numaras ı: 2018/32906 Karar Tarihi : 6/10/2021 6(B.T., 52, 54). 36. Ancak Anayasa Mahkemesi 6458 say ılı Kanun'un 57. maddesine göre hukuki niteliği itibar ıyla idari bir i şlem oldu ğu hâlde yabanc ıyı özgürlüğünden yoksun b ırakan mahiyetini de dikkate alan kanun koyucunun idari gözetim karar ına karşı itiraz mercii olarak münhas ıran sulh ceza hâkimliklerini tayin etti ğini, bu aç ıdan idare mahkemelerinin idari gözetim karar ının hukuka uygunlu ğunun denetimi konusunda herhangi bir yetkisi bulunmad ığından sulh ceza hâkimli ğine itiraz edilmeden idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açılamayaca ğını aç ıklam ıştır (B.T., 70, 71). Ba şvurucunun idari gözetim alt ında tutulmas ına ilişkin olarak sulh ceza hâkimli ğine müracaat etti ğine dair bir bilgi ya da belgeye başvuru formu ve/veya eklerinde yer verilmedi ği görülmü ştür. 37. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMA. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. Kamuya aç ık belgelerde ba şvurucunun kimli ğinin gizli tutulmas ı talebinin KABULÜNE, C. 1. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 339. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca tahsil edilmesi ma ğduriyete neden olaca ğından adli yard ım talebi kabul edilen ba şvurucunun yarg ılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA, E. Karar ın bir örne ğinin İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Genel Müdürlü ğüne GÖNDER İLMESİNE 6/10/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Muammer TOPAL Recai AKYEL Üye Üye Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN