TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR METİN BEKİROĞLU VE ÖZGÜR ATAGÜN BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/35266) Karar Tarihi: 15/9/2021 R.G. Tarih ve Say ı: 3/11/2021-31648 Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Volkan ÇAKMAK Başvurucular : 1. Metin BEK İROĞLU 2. Özgür ATAGÜN Başvurucular Vekili : Av. Ahmet ÖZMEN I. BAŞVURU
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR METİN BEKİROĞLU VE ÖZGÜR ATAGÜN BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/35266) Karar Tarihi: 15/9/2021 R.G. Tarih ve Say ı: 3/11/2021-31648 Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Volkan ÇAKMAK Başvurucular : 1. Metin BEK İROĞLU 2. Özgür ATAGÜN Başvurucular Vekili : Av. Ahmet ÖZMEN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, kolluk kuvvetlerinin sivillerin bulundu ğu toplu ta şıma arac ına hayati tehlike olu şturacak şekilde ate şli silah kullanmas ına karşı etkili soru şturma yap ılmamas ı nedeniyle ya şam hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 29/11/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık, görüşünü bildirmi ştir. 7. Başvurucular, Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmam ıştır. Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 3III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle olaylar özetle şöyledir: 9. 15/2/2017 tarihinde ba şvurucular ın içinde bulundu ğu toplu ta şıma arac ı Diyarbak ır ile Lice ilçesi aras ında seyir hâlinde iken z ırhl ı polis arac ı taraf ından araca ate şli silah ile -mermi, arac ın ön cam ından girip arka k ısımda bulunan bagaj kapaklar ını delip çıkacak şekilde- ate ş edilmiştir. Olay ın ard ından minibüsün şoförü B.Y. 156 numaral ı Jandarma İhbar hatt ını aram ış, telefondaki görevliden Duru Bekiran Jandarma Karakoluna (Karakol) gitmeleri gerekti ği yönünde bilgi alm ış ve başvuruculardan Özgür Atagün ile birlikte Karakola gitmi ştir. A. Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığı Taraf ından Yap ılan Soruşturma 10. Olaya ili şkin olarak jandarma ekipleri taraf ından nöbetçi savc ıya haber verilmesi üzerine savc ı "olay yeri incelemesi yap ılmas ı, araç sürücüsü B.Y.nin ma ğdur olarak ifadesinin al ınmas ı, zırhl ı araçta bulunan polislerin ve varsa ba şkaca kişilerin tan ık olarak ifadesinin al ınmas ı" talimat ı vermiştir. 11. Karakolda, ba şvurucu Özgür Atagün ve şoför B.Y. ile z ırhl ı araç içinde bulunan polislerin -Bilgi Alma Tutana ğı ile kay ıt alt ına al ınmak suretiyle- ifadelerine ba şvurulmuştur. 12. Başvurucu Özgür Atagün bilgi sahibi s ıfat ıyla verdiği 15/2/2017 tarihli ifadede öz olarak " araç seyir halindeyken bir anda içinde dumanlar ç ıktığını, şoför B.Y.nin arac ı hemen yol kenar ına çektiğini, minibüsün ön taraf ında bir mermi giri ş izi gördü ğünü, ancak merminin nereden geldi ğini görmedi ğini, diğer yolcular ın başka araçlarla il merkezin e gittiğini ancak kendisinin şoförü tan ıdığı için onunla birlikte kald ığını" belirtmiştir. 13. Arac ın şoförü B.Y. ma ğdur s ıfat ı ile verdiği ifadede öz olarak "kendisinin yolcu taşımac ılığı yapt ığını, 15/2/2017 tarihinde ö ğlene doğru Lice ilçesinden Diyarbak ır iline gitmek üzere yola ç ıktığını, araçta sekiz yolcu bulundu ğunu, Diyarbak ır-Bingöl karayoluna çıkarak Diyarbak ır istikametine devam etti ğini, karayoluna ç ıkmas ının ard ından Bingöl istikametine do ğru hareket eden kendisine 50-60 metre mesafede bir z ırhl ı araç gördü ğünü, zırhl ı arac ın 20 metre civar ında yakla ştığı sırada kendi arac ına doğru bir el ate ş ettiğini, cam ın şoför koltu ğuna yak ın bir yerden merminin içeri girdi ğini, hemen arac ını kenara çektiğini, yolcular ı kontrol etti ğini, yolcularda bir problem görmedi ğini, Özgür Atagün hariç diğer yolcular ın başka araçlarla olay yerinden ayr ıldığını, karşı istikametten gelen z ırhl ı araçtaki ki şileri ve kaç ki şi olduklar ını görmedi ğini, kimseden davac ı veya şikayetçi olmad ığını, ancak arac ının zarara u ğramas ı nedeniyle maddi zarar ının giderilmesini istediğini, uzlaşmak istedi ğini" söylemiştir. 14. Z ırhl ı araç içinde bulunan alt ı polis, bilgi sahibi s ıfat ıyla verdiği ve birbiriyle örtüşen ifadelerinde öz olarak " 15/2/2017 tarihinde Lice emniyetine ba ğlı zırhl ı araçla mazot ikmali için 6 ki şi yola ç ıktıklar ını, Diyarbak ır-Bingöl karayolu Lice yol ayr ımına yaklaştıklar ında araçtan bir ses geldi ğini, silah ı kontrol ettiklerinde at ış emniyetinin kapal ı olduğunu gördüklerini, yak ıt ikmalinden sonra görev yerlerine döndüklerini, yakla şık bir saat sonra Jandarma taraf ından merminin bir yolcu minibüsüne isabet etti ği bilgisini ald ıklar ını" belirtmiştir. Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 415. Olay yerinde jandarma ekipleri taraf ından ayn ı gün inceleme yap ılm ış, araç incelenmi ş ve fotoğraflar çekilmi ştir. 16/2/2017 tarihinde tanzim edilen ve vakan ın "genel tehlike yaratan suçlar silahla ate ş etme/mala zarar verme olarak nitelendi ği olay yeri inceleme raporunda, olay yerinde otoyol üzerinde uçaksavar mayonu (a ğır makineli tüfe k şarjörü) olarak de ğerlendirilen iki adet metal parça bulundu ğu, minibüsün ön cam ında diki z aynas ı hizas ında bir adet ate şli silah giri şi olduğu, arac ın arka k ısm ında muhtelif delikler bulunduğu, arka sa ğ kap ı cam ının k ırık olduğu, araç bagaj k ısm ında küçük ebatl ı çekirde k gömleği olduğu değerlendirilen deforme olmu ş metal parçalar ın bulundu ğu, araç arka kısm ında içinde deforme olmu ş çekirdek gömle ği olduğu değerlendirilen bir delik bulundu ğu, parçalanan çekirde ğin arac ın arkas ında birden fazla deli ğe neden olabilece ği, araç olay ın ard ından karakol park ına getirildi ğinden at ış aç ısının tespit edilemedi ği" hususlar ı kay ıt altına al ınm ıştır. İnceleme s ıras ında tespit edilen metal parçalar kriminal inceleme için Diyarbak ır Kriminal Polis Laboratuvar ına gönderilmi ştir. 16. Diyarbak ır Kriminal Polis Laboratuvar ı, kendilerine gönderilen metal parçalar, zırhl ı araç ve minibüs üzerinde 16/2/2017 ile 28/2/2017 tarihleri aras ında inceleme yapm ış ve uzmanl ık raporu haz ırlam ıştır. Raporda "minibüse ili şkin yukar ıda aktar ılan tespitlerin yapılmas ının ard ından z ırhl ı polis arac ının ejder marka oldu ğu, araçta bulunan kuleye a ğır makineli tam otomatik tüfe ğin sabitlenmi ş bulunduğu, silah ın nişan tertibat ının ve kumanda kısm ının arac ın içinde oldu ğu, tüfeğin at ış veya emniyet mekanizmalar ında bir problem bulunmad ığı, çal ışır durumda oldu ğu, tüfeğin 12,7x99 mm çap ve tipinde fi şek att ığı, bulunan metal parçalar ı üzerinde karakteristik özelliklerini kaybettiklerinden inceleme yap ılamad ığı, arac ın iç k ısm ına giren merminin da ğılma sonucu araçta birden fazla deli ğe yol açabilece ği, kal ıntı ve deliklerin bu tespitle uyumlu oldu ğu, arac ın ön k ısm ındaki giri ş izinin 12,7x99 mm fişek ile örtü ştüğü" kay ıt alt ına al ınm ıştır. Raporun sonuç k ısm ında "z ırhl ı ejder marka polis arac ından minibüse do ğru aralar ında 44 metre mesafe kald ığı s ırada at ış yap ıldığı, merminin araç içine girdikten sonra parçalanarak birden fazla delinme olu şturacak şekilde arac ı terk ettiği kanaatine ula şıldığı" ifade edilmi ştir. 17. Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 11/10/2017 tarihinde kovu şturmaya yer olmad ığına karar vermi ştir. Kararda ma ğdur olarak sadece şoför B.Y. yer almakta olup olay "mala zarar verme" olarak nitelenmi ştir. Karar gerekçesinde "silah ın kazaen ate ş ald ığı, ateş ald ığı esnada silah ın başında kimsenin bulunmad ığı, herhangi bir suç veya suçlunun söz konusu olmad ığı ayr ıca şikâyetin de bulunmad ığı" ifade edilmi ştir. Karara itiraz edilmemi ştir. B. Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığı Taraf ından Yap ılan Soruşturma 18. Başvurucular 21/2/2017 tarihinde Diyarbak ır Barosuna sunduklar ı dilekçe ile yaşanan olaydan dolay ı hayatlar ının tehlikeye at ılmas ı nedeniyle şikâyetçi olduklar ını ve gereken soru şturman ın yap ılmas ı için kendileri ad ına Diyarbak ır Barosunun giri şimde bulunmas ını istediklerini beyan etmi ştir. Başvurucu Özgür Atagün dilekçesinde, olay günü jandarma taraf ından ifadesi al ınırken kendisine " Siz terör ta şımazsan ız kimse size silah sıkmaz." şeklinde beyanda bulunuldu ğunu ileri sürmü ştür. Başvurucu Metin Bekiro ğlu ise dilekçesinde; olay nedeniyle i şitme kayb ı yaşadığını, doktor raporuna göre kulak ta şlar ında travma meydana geldi ğini, olaydan kaynakl ı olarak kendi ba şına yürüyemedi ğini ifade etmiştir. 19. 23/2/2017 tarihinde Diyarbak ır Barosu, Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (Başsavc ılık) sunduğu -başvurucular ın mağdur olarak yer ald ığı- dilekçe ile olay ı aktararak Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 5kasten öldürmeye te şebbüs suçunun i şlendiğini ileri sürmü ş ve gereken ara ştırman ın yap ılarak kamu davas ı aç ılmas ını talep etmi ştir. 20. Başsavc ılık 29/3/2017 tarihinde kovu şturmaya yer olmad ığına karar vermi ştir. 21. Başvurucular ın mağdur olarak yer ald ığı ve olay ın öldürmeye te şebbüs olarak nitelendirildi ği karar ın ilgili k ısm ı şöyledir: "... 15/02/2017 tarihinde Lice istikametinden Diyarbak ır istikametine do ğru yola ç ıkan 21 ... plaka say ılı toplu taşıma arac ında bulunan ma ğdurlar ın kendilerine ba şvurarak olay tarihinde Bingöl-Lice ayr ımında bulunan yola geldiklerinde kolluk kuvvetlerine ait akrep tipi zırhl ı bir arac ın kendilerinin bulundu ğu araca kur şun s ıktıklar ını, arac ın isabet almas ı neticesinde camlar ının k ırıldığını ve k ırılan bu camlar nedeniyle ma ğdurlardan Özgü r Atagün ün yaraland ığını daha sonra 156 jandarma ihbar hatt ını arad ıklar ını ve Lice de bulunan Duru Bekirhan Karakoluna giderek ifade verdiklerini, karakolda jandarma personelinin kendilerine yönelik olarak 'siz terör ta şımazsan ız kimse size silah sıkmaz dediğini, mağdurlar ın bu beyanlar ı nedeniyle ilgili kolluk görevlilerinin ara ştırılarak haklar ından gerekli soru şturman ın yürütülmesi gerekti ğini, mağdurlar ad ına şikayetçi olduklar ını beyan ettikleri olayla ilgili olarak her ne kadar Cumhuriyet Başsavc ılığımızca soruşturma dosyas ı aç ılmış ise de kolluk kuvvetlerinin söz konusu araca ate ş ettiğini iddia etmenin soyut bir iddiadan ibaret oldu ğu, bölgenin s ıkıntılı bir bölge olmas ı nedeniyle muhtemelen PKK/KCK terör örgütü üyelerinin açt ığı ateş sonucunda arac ın zarar görmü ş ve mağdurun yaralanm ış olduğu bu nedenlerle soru şturmay ı yürütmekte hukuki yarar bulunmad ığı anlaşılmakla ..." 22. Başvurucular söz konusu karara itirazda bulunmu ştur. İtiraz dilekçesinde; olaya ilişkin olarak görevli z ırhl ı araçlar ın araştırılmad ığını, Başsavc ılığın hiçbir ara ştırma yapmadan takipsizlik karar ı verdiğini, soru şturmada keyfî davran ılarak hiçbir ad ım atılmad ığını ileri sürmü ştür. 23.İtiraz ı inceleyen Diyarbak ır 4. Sulh Ceza Hâkimli ği 19/6/2017 tarihinde soruşturman ın genişletilmesine ve dosyan ın Başsavc ılığa iadesine karar vermi ştir. Karar ın ilgili k ısm ı şöyledir: "... Araç resimlerinden araçta silah giri ş ve ç ıkış izleri oldu ğu olay ın kim taraf ından yap ıldığının anlaşılmas ı için o hat üzerindeki belirtilen saatteki akrep araçlar ının araştırılmas ı ve personelin ifadesinin al ınarak karar verilmesi gerekirken ne anlama geldiği anlaşılamayan gerekçeyle kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar verilmesi hukuka uygu n olmay ıp, bu aşamada soru şturman ın genişletilmesine karar vermek gerekmi ş... " 24. Soruşturman ın genişletilmesi karar ı üzerine Ba şsavc ılık 25/7/2017 tarihinde Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığına yazd ığı müzekkere ile olay hakk ında bir soru şturma yürütülüp yürütülmedi ği konusunda bilgi istemi ştir. 25. Başsavc ılık müzekkereye cevap verilmemesi üzerine 19/2/2018 tarihinde tekiden müzekkerenin gere ğinin yerine getirilmesini talep etmi ştir. 26. Başsavc ılık 19/2/2018 tarihli yaz ıya da cevap verilmemesi üzerine 18/6/2018 tarihinde ikinci kez tekiden müzekkerenin gere ğinin yerine getirilmesini istemi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 627. Başvurucular 27/6/2018 tarihinde Ba şsavc ılığa sunduklar ı dilekçe ile "Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığının olaya ili şkin olarak soru şturma yürüttü ğünü bildirerek, bu soruşturma dosyas ının da kendilerine ili şkin soruşturma evrak ı içine dahil edilmesini talep etmiş ve Metin Bekiro ğlu'nda meydana gelen akustik travma rahats ızlığına ilişkin dokto r raporu" sunmuştur. 28. Başsavc ılık 3/8/2018 tarihli yaz ı ile Diyarbak ır 4. Sulh Ceza Hâkimli ğinden 29/3/2017 tarihli kovu şturmaya yer olmad ığı karar ının kald ırılıp kald ırılmayacağı hususunda nihai karar ın verilmesini istemi ştir. Yaz ının ilgili k ısm ı şöyledir: "...Başsavc ılığımız taraf ından, Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığı'na talimat yaz ılarak, suç duyurusu evrak ına konu olayla ilgili Lice Ba şsavc ılığınızca herhangi bir soru şturman ın yürütülüp yürütülmedi ğinin araştırılarak, soru şturma var ise numaras ı, tamamlanm ış ise karar ın bir örne ğinin gönderilmesi için talepte bulunulmu ş, cevap gelmemesi üzerine 2 kez tekit edilmi ştir. 18/06/2018 tarihli tekit üzerine Lice İlçe Jandarma Komutanl ığı'ndan talimat ın yerine getirilmesinin istendi ği bildirilmi ştir. Şüpheli müdafilerinin 27/06/2018 tarihinde soru şturma dosyas ına sunmu ş olduklar ı dilekçede Lice Cumhuriyet Başsavc ılığı'nın 2017/135 Soru şturma Numaras ı ile mala zarar verme suçu kapsam ında araç sahibinin mü şteki oldu ğu soruşturman ın yürütüldü ğü ve 11/10/2017 tarihinde Kovuşturmaya Yer Olmad ığına Dair Karar ve mü ştekinin Sa ğlık Kurulu Raporu dilekçe ekinde sunulmu ştur. Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığı'nın 2017/135 Soru şturma Numaral ı dosyas ına Uya p üzerinden inceleme talebi gönderilmi ş olup, Uyap'ta taranm ış olan tüm evraklar ın bir örne ği soruşturma dosyas ı içerisine al ınm ıştır. Söz konusu soru şturma dosyas ında; 15/02/201 7 tarihli Olay Tutana ğı, bilgi alma ifade tutanaklar ı, mağdur ifadesi, Cumhuriyet Savc ısı görüşme tutana ğı, 16/02/2017 tarihli Lice Jandarma Komutanl ığı'nın fezleke evrak ı, Kurumlara yaz ılan müzekkereler, Diyarbak ır Kriminal Polis Laboratuvar ı Uzmanl ık Raporu, Olay Yeri İnceleme Raporu ve Krokosi ve 11/10/2017 tarihli şikayet yoklu ğundan verilen Kovu şturmaya Yer Olmad ığına Dair Karar' ın yer ald ığı tespit edilmi ştir. İddia edilen olay ın, Diyarbak ır Bingöl karayolunda Lice yol ayr ımında B.Y isimli şahs ın kullanmakta oldu ğu 21... plaka say ılı araca, kar şı yönden gelen 21 ... plakal ı zırhl ı (Ejder) polis arac ının kazaen 1 el ate ş edilmesi nedeniyle meydana geldi ği, bilirkişi raporuna göre silah ın kazaen ate ş ald ığı, ateş esnas ında silah ın başında kimsenin bulunmad ığı yönünde tespit yap ıldığı olay ın Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığı yarg ı sınırlar ı içersinde gerçekle ştiği anlaşılmıştır. Aç ıklanan nedenlerle 29/03/2017 tarihli 2017/6447 Karar Numaral ı Kovuşturmaya Ye r Olmad ığına Dair Karar ın itiraz üzerine kald ırılıp kald ırılmayacağı hususunda nihai karar ın verilmesini talep olunur." 29. Diyarbak ır 4. Sulh Ceza Hâkimli ği 15/10/2018 tarihinde, 29/3/2017 tarihli kovuşturmaya yer olmad ığına ilişkin Başsavc ılık karar ına yönelik itiraz ı "kovuşturmaya yer olmad ığına dair kararda usul ve yasaya ayk ırı bir husus bulunmad ığı" gerekçesiyle reddetmiştir. 30. Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden yap ılan incelemede Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığının 2019 y ılı Mart ay ı içinde Ba şsavc ılığa müzekkerelerinin (bkz. 24-26) gere ğini yerine getirerek yürüttü ğü soruşturmaya dair evrak ı gönderdi ği anlaşılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 731. Başvurucular, Diyarbak ır 4. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 15/10/2018 tarihli itiraz ın reddine dair karar ını 13/11/2018 tarihinde tebellü ğ etmiş ve 29/11/2018 tarihinde bireysel başvuruda bulunmu ştur. IV. İLGİLİ HUKUK 32. İlgili hukuk için çok say ıda karar aras ından bkz. Turan Uytun ve Kevzer Uytun, B. No: 2013/9461, 15/12/2015, 35-42; Nesrin Demir, B. No: 2014/5785, 29/9/2016, 74-86; Esma Çelebi, B. No: 2014/17591, 19/4/2017, 51-67; Abdullah Süngü, B. No: 2016/7039, 28/11/2019, 31-48; Melih Dalbudak, B. No: 2016/16050, 13/2/2020, 50-66; Devrim Zengin ve di ğerleri, B. No: 2017/26413, 9/7/2020, 35, 36. V.İNCELEME VE GEREKÇE 33. Mahkemenin 15/9/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 34. Başvurucular ın ihlal iddialar ı, mağdur s ıfat ıyla yer ald ıklar ı Başsavc ılık taraf ından yap ılan soruşturma sürecine ili şkindir. Ba şvurucular soru şturman ın genişletilmesi karar ına karşın Başsavc ılık taraf ından bir giri şimde bulunulmad ığını, gereken incelemelerin yap ılmad ığını, 15/10/2018 tarihli itiraz ın reddi karar ı ile soyut ve gerekçe içermeyen 29/3/2017 tarihli -olay ın terör örgütünce gerçekle ştirildiği kanaatine dayal ı- karar ın kesinleştiğini, hâlbuki araca kolluk görevlileri taraf ından ateş edildiğinin bizzat emniyet birimleri taraf ından ortaya konulmu ş olduğunu, kriminal raporda silah ın emniye t mekanizmas ının işlediği belirtildi ğinden silah ın kendili ğinden ate ş almas ının mümkün olmad ığını, aç ık bir şekilde hayati tehlike do ğuran olayda sorumlulu ğu bulunanlar ın aç ığa çıkar ılmad ığını, cezas ızlık izlenimi verildi ğini belirterek adil yarg ılanma hakk ı, seyahat özgürlüğü, etkili ba şvuru hakk ı ve yaşam hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 35. Bakanl ık; somut olayda ate şli silah kullan ımının kazara meydana geldi ğinin kriminal raporla ortaya konuldu ğunu, adli makamlar taraf ından soru şturman ın tüm unsurlar ıyla gerekti ği gibi yap ıldığını, bireysel ba şvuru incelemesi yap ılırken bu hususlar ın dikkate al ınmas ı gerektiğini beyan etmi ştir. 36. Başvurucular Bakanl ığın görüşüne karşı beyanda bulunmam ıştır. B. Değerlendirme 1. Hukuki Nitelendirme ve İncelemenin Kapsam ı Yönünden 37. Anayasa Mahkemesinin yerle şik içtihad ı uyar ınca, ölüm gerçekle şmese dahi baz ı hâllerde ba şvurunun ya şam hakk ı çerçevesinde incelenebilmesi mümkündür ( Mehmet Karadağ, B. No: 2013/2030, 26/6/2014, 20) ve bu hâllerde ba şvurunun ya şam hakk ı kapsam ında incelenip incelenmeyece ğinin tespitinde di ğer faktörlerle birlikte ki şiye karşı kullan ılan gücün derecesi ve türü de de ğerlendirilir ( Mustafa Çelik ve Siyahmet Şeran, B. No: 2014/7227, 12/1/2017, 69). Ba şvurucunun iddialar ının özü, kolluk görevlilerinin ate şli silah kullan ımı nedeniyle hayati tehlike ya şadıklar ı olaya dair etkili bir ceza soru şturmas ı yürütülmedi ğine ilişkindir. Z ırhl ı araçta bulunan ate şli silahtan ç ıkan mermi/fi şek, netice Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 8itibar ıyla ölümcül bir yaralanma olu şturmam ış olsa da ba şvurucular ın yaşam ını tehlikeye attığı aç ık olduğundan ihlal iddialar ının yaşam hakk ının etkili soru şturma yükümlülü ğüne ilişkin usul boyutu kapsam ında incelenmesinin gerekli ve yeterli oldu ğu değerlendirilmi ştir. 38. Anayasa n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak Kişinin dokunulmazl ığı, maddi ve manevi varl ığı kenar ba şlıklı 17. maddesi şöyledir: Herkes, ya şama, maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yaz ılı haller d ışında, kişinin vücut bütünlü ğüne dokunulamaz; r ızas ı olmadan bilimsel ve t ıbbi deneylere tabi tutulamaz. Kimseye i şkence ve eziyet yap ılamaz; kimse insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz. ( ) meşru müdafaa hali, yakalama ve tutuklama kararlar ının yerine getirilmesi, bi r tutuklu veya hükümlünün kaçmas ının önlenmesi, bir ayaklanma veya isyan ın bast ırılmas ı ( ) veya ola ğanüstü hallerde yetkili merciin verdi ği emirlerin uygulanmas ı sıras ında silah kullan ılmas ına kanunun cevaz verdi ği zorunlu durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri, birinci f ıkra hükmü d ışındad ır." 39. Anayasa n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar başlıklı 5. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: Devletin temel amaç ve görevleri, ... ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal huku k devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır. 40. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). İncelemenin Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ı kapsam ında yap ılmas ı gerekmektedir. 2. Kabul Edilebilirlik Yönünden41. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan yaşam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 3. Esas Yönündena. Genel İlkeler 42. Devletin ya şam hakk ı kapsam ındaki pozitif yükümlülüklerinin usule ili şkin yönü, do ğal olmayan her ölüm olay ının sorumlular ının belirlenmesini ve gerekiyorsa cezaland ırı lmas ını sağlayabilecek etkili bir soru şturma yürütmeyi gerektirir. Bu soruşturman ın temel amac ı, yaşam hakk ını koruyan hukukun etkili bir şekilde uygulanmas ını ve varsa sorumlular ın hesap vermelerini sa ğlamakt ır. Bu, bir sonuç yükümlülü ğü değil uygun araçlar ın kullan ılmas ı yükümlülü ğüdür. Güç kullan ımı sonucu meydana gelen ölüm olaylar ı hakk ında yürütülmesi gereken soru şturma şüphesiz ceza soru şturmas ıdır (Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , B. No: 2012/752, 17/9/2013, 54-56). Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 943. Yaşam hakk ına ilişkin ceza soru şturmas ının etkili olabilmesi için öncelikle soruşturma makamlar ının resen harekete geçerek ölüm olay ını ayd ınlatabilecek ve sorumlular ın belirlenmesini sa ğlayabilecek bütün delilleri tespit etmeleri gerekir. Soruşturmada ölüm olay ının nedeni veya sorumlu ki şilerin belirlenmesi imkân ını zay ıflatan bir eksiklik, etkili soru şturma yükümlülü ğüne ayk ırılık oluşturabilir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 57). Yetkililerce soru şturma konusu olay ın gerektirdi ği tan ıklar ın ifadelerinin alınmas ı, bilirkişi incelemeleri, gerekti ğinde eksiksiz ve detayl ı bir rapor haz ırlanmas ına imkân verecek otopsinin yap ılmas ı gibi söz konusu olaylarla ilgili kan ıtlar ın elde edilmesi için mümkün olan tüm tedbirlerin al ınmas ı, ölümün gerçekle şme sebebinin objektif analizinin yap ılmas ı, soruşturma sonucunda al ınan karar ın soruşturmada elde edilen tüm bulgular ın kapsaml ı, nesnel ve tarafs ız bir analizine dayal ı olmas ı, soruşturma sonucunda verilen karar ın yaşam hakk ına yönelik müdahalenin Anayasa n ın arad ığı zorunlu bir durumdan kaynaklanan ölçülü bir müdahale olup olmad ığına yönelik bir de ğerlendirme içermesi de gerekmektedir (Cemil Dan ışman, B. No: 2013/6319, 16/7/2014, 99). 44. Kamu görevlilerinin güç kullan ımı sonucu gerçekle şen ölümlere ili şkin soruşturmalar ın etkili olabilmesi için soru şturma makamlar ının olaya kar ışmış olabilecek kişilerden ba ğıms ız olmas ı gerekir. Soru şturma makamlar ının sadece hiyerar şik ve kurumsal bağıms ızlığı yeterli olmay ıp ayn ı zamanda soru şturman ın da fiilen ba ğıms ız olarak yürütülmesi gerekir ( Cemil Dan ışman, 96). 45. Bunlar ın yan ında soruşturmalar ın makul bir özen ve süratle yürütülmesi de gerekir. Baz ı durumlarda soru şturman ın ilerlemesine engel olan güçlükler bulunabilir. Ancak böyle bir durumda dahi yetkililerin süratle hareket etmeleri olay ın ayd ınlat ılabilmesi, hukukun üstünlü ğüne olan inanc ın korunmas ı ve hukuka ayk ırı eylemlere müsamaha gösterildi ği veya kay ıtsız kal ındığı görünümü verilmemesi aç ısından kritik bir öneme sahiptir (Deniz Yaz ıcı, B. No: 2013/6359, 10/12/2014, 96). Soru şturma makamlar ının ve derece mahkemelerinin bu tür olaylara ili şkin yürüttükleri soru şturma ve yarg ılamalarda Anayasa n ın 17. maddesinin gerektirdi ği seviyede derinlik ve özenle bir inceleme yap ıp yapmad ıklar ı ya da ne ölçüde yapt ıklar ı da Anayasa Mahkemesi taraf ından değerlendirilmelidir. Zira derece mahkemeleri taraf ından bu konuda gösterilecek hassasiyet, yürürlükteki yarg ı sisteminin daha sonra ortaya ç ıkabilecek benzer ya şam hakk ı ihlallerinin önlenmesinde sahip oldu ğu önemli rolün zarar görmesine engel olacakt ır (Cemil Dan ışman, 110; Filiz Aka , B. No: 2013/8365, 10/6/2015, 33). 46. Sözü edilen ilkeler ölümün gerçekle şmediği ancak ya şam hakk ı kapsam ında incelenen olaylar için de geçerlidir. b.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 47. Devlet, ya şam hakk ının sağlad ığı güvencelerin kapsam ında bulunan, kamusal yetkiyle güç kullan ımının söz konusu oldu ğu her vakaya ili şkin olarak olay ın gerçekle ştiği koşullar ın belirlenmesini, sorumlular ın tespit edilmesini ve gerekiyorsa cezaland ırılmas ını sağlayabilecek nitelikte etkili bir soru şturma yürütmekle mükelleftir. Somut olayda ate şli silahla toplu ta şıma arac ının vurulmas ını müteakip Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığı taraf ından soruşturma yap ılm ıştır. Söz konusu soru şturma sürecinde birtak ım deliller toplanm ış ve inceleme yap ılm ış (bkz. 10-17) ise de söz konusu süreç; mala zarar verme suçu kapsam ında yap ılan, takipsizlik karar ı ile sonuçlanan, sadece minibüs şoförünün ma ğdur sıfat ıyla yer ald ığı ve şikâyet bulunmamas ı hususu takipsizlik karar ının gerekçelerinden olan Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 10bir soruşturmaya ili şkindir. Bir ba şka ifadeyle ate şli silah kullan ımı bağlam ında yarat ılan yaşamsal tehlikenin sonuç itibar ıyla değerlendirilmedi ği bir süreçtir. 48. Başvurucular; ya şamlar ını tehlikeye atacak şekilde z ırhl ı polis arac ından içinde bulunduklar ı toplu taşıma arac ına ateş edildiğini, ciddi hayati tehlike atlatt ıklar ını, bu nedenle travma ya şadıklar ını, olay ın sorumlular ının araştırılmas ını istediklerini belirterek Ba şsavc ılık nezdinde ba şvuruda bulunmu ştur. Başsavc ılık taraf ından ilk etapta herhangi bir ara ştırma ve inceleme yap ılmadan 29/3/2017 tarihli kararla "kolluk kuvvetlerinin söz konusu araca ate ş ettiğini iddia etmenin soyut bir iddiadan ibaret oldu ğu, bölgenin s ıkıntılı bir bölge olmas ı nedeniyle muhtemelen terör örgütü üyelerinin açt ığı ateş sonucunda arac ın zarar görmü ş, mağdurlar ın yaralanm ış olduğu ve soru şturmay ı yürütmekte hukuki yarar bulunmad ığı" gerekçesine yer verilerek kovu şturmaya yer olmad ığına hükmedilmi ştir. Karar ın verildiği tarihte, minibüse giren merminin polis arac ında bulunan a ğır makineli silah ile at ıldığını ayr ıntılar ıyla belirten Diyarbak ır Kriminal Polis Laboratuvar ı raporu düzenlenmi ş bulunmaktad ır. Söz konusu takipsizlik karar ı gerekçesinin delil/bulgu ve hukuki incelemeden/de ğerlendirmeden ziyade kanaate dayand ığı aç ık olup Diyarbak ır 4. Sulh Ceza Hâkimliği taraf ından verilen soru şturman ın genişletilmesi karar ında da "gerekçenin ne anlama geldi ğinin anla şılamad ığı" (bkz. 23) ifade edilmi ştir. Yarg ı makamlar ının kararlar ına dahi yans ıyan bu hukuki belirsizlik/gerekçesizlik hâli soru şturman ın ciddiyetine gölge düşürmektedir. 49. Soru şturman ın genişletilmesi karar ının ard ından da Ba şsavc ılığın, Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığına konuyla ilgili soru şturma olup olmad ığı hususunda bilgi sormas ı dışında herhangi bir ara ştırma yapmad ığı, salt UYAP üzerinden Lice Cumhuriyet Başsavc ılığı taraf ından yap ılan soruşturma kay ıtlar ını incelediği anlaşılmaktad ır. Kald ı ki Lice Cumhuriyet Ba şsavc ılığı söz konusu bilgi sorulmas ına dair talebe iki y ıl gibi uzun bir süre boyunca cevap vermemi ştir (bkz. 24-26). Bu durum dahi tek ba şına soruşturma sürecindeki özensizli ğe dair ciddi ve aç ık bir emaredir. 50. Başsavc ılık taraf ından Diyarbak ır 4. Sulh Ceza Hâkimli ğine yaz ılan yaz ı ile olay ın Lice s ınırlar ı içinde kald ığı ifade edilmi ş ise de soru şturman ın mevcut iddialarla yetkili merciler taraf ından değerlendirilebilmesi ad ına bir yetkisizlik karar ı da verilmedi ği görülmektedir. Nihai olarak daha önce soru şturman ın genişletilmesi karar ı veren Diyarbak ır 4. Sulh Ceza Hâkimli ği 29/3/2017 tarihli kovu şturmaya yer olmad ığına ilişkin karara yönelik itiraz ı herhangi bir ek aç ıklama yapmadan reddetmi ş ve soruşturma süreci sonuçlanm ıştır. 51. Bireysel ba şvuruya temel olan olaya ili şkin hemen hemen hiçbir ara ştırma inceleme yapmam ış olan Başsavc ılığın hayati tehlike yaratan ate şli silah kullan ımına ilişkin olarak olay ı tüm yönleriyle ayd ınlatabilecek ve sorumlular ın belirlenmesini sa ğlayabilecek bütün delilleri tespit eden, ya şam hakk ının sağlad ığı güvencelerin gerektirdi ği derinlik ve ciddiyette bir soru şturma yürüttü ğünü söylemek mümkün görünmemektedir. Sonuç olarak yürütülen soru şturma sürecinin ya şam hakk ı kapsam ında etkili soru şturma yükümlülü ğünü ihlal eder nitelikte oldu ğu kanaatine ula şılm ıştır. 52. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ına ilişkin etkili soru şturma yükümlülü ğünün ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 114. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 53. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 54. Başvurucular; ihlalin tespiti, yeniden soru şturma yap ılmas ı ve 50.000 T L maddi, 50.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmu ştur. 55. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018) karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir. Anayasa Mahkemesi di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 56. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural, mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 57.İhlalin kovu şturmaya yer olmad ığı ya da daimî arama karar ı gibi baz ı nedenlerle soru şturman ın sonland ırılmas ından kaynakland ığı durumlarda Anayasa Mahkemesi, 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı f ıkras ı ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün 79. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (a) bendi uyar ınca, ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden soru şturma yap ılmas ı için karar ın bir örneğinin ilgili Cumhuriyet ba şsavc ılığına gönderilmesine hükmeder. An ılan yasal düzenleme, usul hukukundaki benzer hukuki kurumlardan farkl ı olarak ihlali ortadan kald ırmak amac ıyla yeniden soru şturma yap ılmas ı sonucunu do ğuran ve bireysel ba şvuruya özgülenen bir giderim yolunu öngörmektedir. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi taraf ından ihlal karar ına bağlı olarak yeniden soru şturma yap ılmas ı karar ı verildiğinde usul hukukundaki yarg ılaman ın yenilenmesi kurumundan farkl ı olarak ilgili Cumhuriyet başsavc ılığının yeniden soru şturma yap ılmas ı sebebinin varl ığını kabul hususunda herhangi bir takdir yetkisi bulunmamaktad ır. Dolay ısıyla böyle bir karar ın kendisine ula ştığı Cumhuriyet ba şsavc ılığının yasal yükümlülü ğü, ilgilinin talebini beklemeksizin Anayasa Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 12Mahkemesinin ihlal karar ı nedeniyle yeniden soru şturma yapma karar ı vererek devam ede n ihlalin sonuçlar ını gidermek üzere gereken i şlemleri yerine getirmektir (benzer yöndeki kararlar için bkz. Mehmet Do ğan, 58, 59; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , 57-59, 66, 67). 58.İncelenen ba şvuruda ya şam hakk ı kapsam ında etkili soru şturma yükümlülü ğünün ihlal edildi ği sonucuna ula şılm ıştır. İhlal, Başsavc ılık işlemlerinden kaynaklanmaktad ır. 59. Bu ba ğlamda ya şam hakk ının etkili soru şturma yükümlülü ğüne dair ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden soru şturma yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Yap ılacak yeniden soru şturma ise usul hukukunda yer alan benzer kurumlardan farkl ı ve bireysel ba şvuruya özgü bir düzenleme içeren 6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ına göre ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına yöneliktir. Bu kapsamda yeniden soru şturma sürecinde yap ılmas ı gereken i ş, yeniden soruşturma yap ılmas ına karar verilerek Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir soru şturma yap ılmas ından ibarettir. Bu sebeple karar ın bir örne ğinin yeniden soru şturma yap ılmak üzere Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına gönderilmesine karar verilmesi gerekir. 60. Anayasa Mahkemesinin maddi tazminata hükmedebilmesi için ba şvurucunun uğrad ığını iddia etti ği maddi zarar ile tespit edilen ihlal aras ında illiyet ba ğı bulunmal ıdır. Başvurucular bu konuda herhangi bir belge sunmam ış olmas ı nedeniyle maddi tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir. 61. Yaşam hakk ının etkili soru şturma yükümlülü ğünün ihlali ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden soru şturman ın yeterli bir giderim sa ğlayacağı anlaşıldığından manevi tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekti ği sonucuna ulaşılm ıştır. 62. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 294,70 TL harç ve 3.600 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.894,70 TL yarg ılama giderinin ba şvuruculara mü ştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Yaşam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ının etkili soruşturma yükümlülü ğü bak ımından İHLAL ED İLDİĞİNE, C. Karar ın bir örne ğinin yaş am hakk ı kapsam ında etkili soru şturma yükümlülü ğünün ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden soru şturma yap ılmak üzere Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (İhlal, Soru şturma No: 2017/11486, K.2017/6447 say ılı kovuşturmaya yer olmad ığı karar ına ilişkindir.) GÖNDER İLMESİNE, D. Tazminata ili şkin taleplerinin REDD İNE, Başvuru Numaras ı: 2018/35266 Karar Tarihi : 15/9/2021 13E. 294,70 TL harç ve 3.600 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 3.894,70 TL yarg ılama giderinin ba şvuruculara MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, F. Ödemenin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, G. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 15/9/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Muammer TOPAL Recai AKYEL Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş