TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MERVE DÜNDAR KÜÇÜKDERE BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2020/28511) Karar Tarihi: 4/10/2023 Başvuru Numaras ı: 2020/28511 Karar Tarihi : 4/10/2023 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Tuğba TUNA I ŞIK Başvurucu : Merve DÜNDAR KÜÇÜKDERE I. BAŞVURUNUN ÖZET İ 1. Başvuru, baro levhas ına yaz ılma talebinin kabul edilmemesi i şleminin iptaline yönelik a
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MERVE DÜNDAR KÜÇÜKDERE BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2020/28511) Karar Tarihi: 4/10/2023 Başvuru Numaras ı: 2020/28511 Karar Tarihi : 4/10/2023 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Tuğba TUNA I ŞIK Başvurucu : Merve DÜNDAR KÜÇÜKDERE I. BAŞVURUNUN ÖZET İ 1. Başvuru, baro levhas ına yaz ılma talebinin kabul edilmemesi i şleminin iptaline yönelik aç ılan davan ın mahkemece reddedilmesi nedeniyle özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildiği iddias ına ilişkindir. 2. Başvurucu, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde ara ştırma görevlisi olarak görev yapmakta iken Fetullahç ı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yap ılanmas ı (FETÖ/PDY) ile ba ğlant ısı bulundu ğu gerekçesiyle 17/4/2017 tarihli ve 689 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Baz ı Tedbirler Al ınmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname (689 say ılı KHK) kapsam ında kamu görevinden ç ıkar ılm ıştır. 3. Başvurucunun baro levhas ına yaz ılma talebinin kabulüne ili şkin Ankara Barosunca (Baro) verilen karar Türkiye Barolar Birli ği (TBB) taraf ından reddedilmi ştir. TBB 12/10/2018 tarihli ret karar ında başvurucunun 689 say ılı KHK ile kamu görevinden çıkar ıldığını ve FETÖ/PDY terör örgütüne üyelik iddias ı ile başvurucu hakk ında ceza soruşturmas ı bulundu ğunu belirtmi ştir. An ılan kararda TBB'nin kamu görevinden çıkar ılanlar ın serbest avukatl ık görevini ifa etmelerine engel bir durumun bulunmad ığına ilişkin görü şünü savundu ğunu ancak kamu görevinden ç ıkar ılanlar ın avukatl ık hizmeti yapamayaca ğına ilişkin görü şün yarg ı makamlar ınca bir içtihada dönü şmesi nedeniyle yerleşik yarg ı karar ı gereği başvurucunun baro levhas ına yaz ılma talebinin 12/10/2018 tarihinde reddine karar verilmi ştir. TBB'nin ba şvurucunun baro levhas ına yaz ılma talebinin reddine ili şkin karar ı Bakanl ık taraf ından 19/11/2018 tarihinde onaylanm ıştır. 4. Başvurucu, Ankara 9. İdare Mahkemesinde (Mahkeme) iptal davas ı açm ıştır. Mahkeme 14/11/2019 tarihli karar ıyla davay ı reddetmi ştir. Kararda; ba şvurucunun 689 say ılı KHK ile görevden ç ıkar ıldığı, an ılan KHK gere ğince kamu görevinden ç ıkar ılanlar ın bir daha Başvuru Numaras ı: 2020/28511 Karar Tarihi : 4/10/2023 3kamu hizmetinde istihdam edilemeyecekleri vurgulanm ıştır. Ayr ıca başvurucunun silahl ı terör örgütüne üye olma suçundan Ankara 28. A ğır Ceza Mahkemesinde (Ceza Mahkemesi) san ık olarak yarg ıland ığı belirtilerek 19/3/1969 tarihli ve 1136 say ılı Avukatl ık Kanunu'nun 5. maddesi gere ğince avukatl ık mesleğine kabul edilmesinin mümkün olmad ığı ifade edilmiştir. 5. Başvurucu hakk ında silahl ı terör örgütüne üye olma suçundan Ceza Mahkemesinde yap ılan yarg ılama sonunda 4/12/2019 tarihinde hükmün aç ıklanmas ının geri bırak ılmas ına (HAGB) karar verilmi ştir. Söz konusu karar 11/12/2019 tarihinde kesinleşmiştir. 6. Başvurucu, Ankara Bölge İdare Mahkemesi 12. İdari Dava Dairesine (Bölge İdare Mahkemesi) istinaf ba şvurusunda bulunmu ştur. Bölge İdare Mahkemesi 17/6/2020 tarihli karar ıyla istinaf ba şvurusunun reddine oy çoklu ğuyla karar vermi ştir. Karşı oy yaz ısında; başvurucu hakk ında silahl ı terör örgütüne üye olmak suçundan yap ılan yarg ılama sonucunda HAGB karar ı verildiği, bu karar ın kesinle ştiği ve devam eden kovu şturm a bulunmad ığı belirtilmi ştir. 7. Nihai karar ba şvurucuya 27/7/2020 tarihinde tebli ğ edilmiş, başvurucu 26/8/2020 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 8. Başvurucu, Anayasa Mahkemesine sunmu ş olduğu 24/12/2020 tarihli dilekçesiyle Bakanl ık görüşüne cevab ı ile birlikte ek beyanda bulunmu ştur. Başvurucu, bireysel ba şvuru tarihinden sonra yeniden baro levhas ına yaz ılma talebiyle yapt ığı başvurunun 11/12/2020 tarihinde kabul edildi ğini belirtmi ştir. II. DEĞERLEND İRME 9. Ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucunun adli yard ım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. 10. Başvurucu; baro levhas ına kaydedilmesine ili şkin talebinin reddedilmesinin hukuka ve insan haklar ına ayk ırı olduğunu, söz konusu karar dolay ısıyla çal ışamad ığını ve geçimini sa ğlayamad ığını belirtmi ştir. Başvurucu kamu görevinden ç ıkar ılm ış olman ın avukatl ık mesleğine engel olmad ığını belirtmi ş ve konuya ili şkin Anayasa Mahkemesi kararlar ına değinmiştir. Ayr ıca hakk ında kovu şturma bulunmas ı sebebiyle Mahkemenin davay ı reddetmesinin masumiyet karinesini ihlal etti ğini, 1136 say ılı Kanun'da hükmün açıklanmas ının geri b ırak ılmas ı karar ının avukatl ığa engel hâllerden say ılmad ığını belirterek adil yarg ılanma hakk ının ve masumiyet karinesinin ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 11. Bakanl ık görüşünde; 1136 say ılı Kanun'un 5. maddesinde belirtilen suçlardan hakk ında kovu şturma bulunanlar ın baro levhas ına yaz ılma taleplerinin kovu şturma sonuna kadar bekletilebilece ği belirtilmi ş, kovuşturma kavram ına verilmesi gereken anlam ın 1136 say ılı Kanun kapsam ında değerlendirilmesi gerekti ği ifade edilmi ştir. Bu kapsamda kovuşturma kavram ını ceza muhakemesi kapsam ında başlatılan süreç olarak yorumlayan mahkeme kararlar ının olduğu belirtilmi ştir. Mahkeme karar ının verildiği tarihte ba şvurucu hakk ındaki yarg ılaman ın devam etti ğine dikkat edilmesi gerekti ği vurgulanm ıştır. Netice olarak ba şvurucunun baro levhas ına kaydedilmemesine ili şkin işlemin de davan ın reddedilmesine yönelik Mahkeme karar ının da başvurucuya isnat edilen suçun mahiyeti ve avukatl ık mesleğinin önemi gere ği keyfî olmad ığı ileri sürülmü ştür. Başvuru Numaras ı: 2020/28511 Karar Tarihi : 4/10/2023 412. Başvurucu; Bakanl ık görüşüne karşı cevab ında, bireysel ba şvuru sonras ı yeniden baro levhas ına yaz ılma talebiyle yapt ığı başvurunun 11/12/2020 tarihinde kabu l edildiğini belirtmi ştir. Başvurucu; söz konusu geli şmeye rağmen bireysel ba şvurusundan vazgeçmedi ğini ifade etmi ş, hak ihlalinin tespiti ile maddi ve manevi tazminata hükmedilmesini talep etmi ştir. Avukatl ık mesleğinin önemi konusundaki Bakanl ık görüşüne kat ıldığını ancak kendisinin avukatl ık mesleğine kabulüne engel bir durumunun olmamas ına rağmen verilen kararlar ın adil yarg ılanma ve özel hayata sayg ı haklar ı ile masumiyet karinesini ihlal etti ğini ileri sürmü ştür. 13. Anayasa Mahkemesi B.A.Y. başvurusunda ( B.A.Y. [G.K.], B. N. 2019/19788, 5/7/2022) ba şvurucunun mesleki hayat ına yönelik müdahalenin özel hayata ili şkin herhangi bir nedene dayanmad ığını ancak ba şvurucunun mesle ğini yapmas ının engellenmesinin onun özel hayat ına ciddi şekilde etki etti ğine ve bu etkinin belirli bir a ğırlık düzeyine ula ştığına vurgu yapm ıştır. Başvurucu hakk ındaki işlemlerin ba şkalar ıyla mesle ği çerçevesinde ili şki kurabilme ve geli ştirebilme imkân ının önemli ölçüde zay ıflamas ına, sosyal ve mesleki itibar ını koruyabilmesi aç ısından ciddi sonuçlar do ğurmas ına yol açaca ğı dikkate al ınarak Tamer Mahmuto ğlu ([GK], B. No: 2017/38953, 23/7/2020) ba şvurusunda belirtilen ilkelerden (ayn ı kararda bkz. 84-96) ayr ılmay ı gerektiren bir yön bulunmad ığı ve başvurucunun iddialar ının bir bütün hâlinde, sonuca dayal ı nedenlerle özel hayata sayg ı hakk ı kapsam ında incelenebilir nitelikte oldu ğu değerlendirilmi ştir. 14. Somut ba şvuruda da ba şvurucunun iddialar ı, baro levhas ına yaz ılma talebinin TBB taraf ından kabul edilmemesi i şlemine kar şı açt ığı davan ın Mahkemece reddedilmesinin serbest avukatl ık yapmas ını engellemesi nedeniyle geçimini idame ettirememi ş olmas ına dayanmaktad ır. Bu nedenle ba şvurunun özel hayata sayg ı hakk ı kapsam ında incelenmesi gerektiği değerlendirilmi ştir. 15. Başvurucunun baro levhas ına yaz ılma talebinin reddine karar verildi ği 12/10/2018 tarihi ile yeniden baro levhas ına yaz ılma talebinin kabul edildi ği 11/12/2020 tarihi aras ındaki yakla şık iki y ıllık süreçte avukatl ık mesleğini ifa edememi ş olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu süreye ili şkin başvurucunun ma ğduriyetinin devam etti ği anlaşıldığından ve aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 16. Kamu görevinden 689 say ılı KHK ile ç ıkar ılan başvurucunun serbest avukatl ık hizmetini ifa edebilmek için baro levhas ına yaz ılma talebi Baro taraf ından kabul edilmi şse de TBB taraf ından reddedilmi ştir. TBB'nin ret karar ında iki gerekçeye dayan ılm ıştır. İlki TBB taraf ından- söz konusu görü şe kat ılınmad ığının özellikle alt ı çizilerek- ba şvurucunun KHK ile kamu görevinden ç ıkar ılm ış olmas ıdır. İkinci gerekçe ise ba şvurucu hakk ında devam eden ceza soruşturmas ıdır. 17. Başvurucunun TBB'nin ret karar ına karşı açt ığı dava İdare Mahkemesi taraf ından yine iki gerekçe ile reddedilmi ştir. Birinci gerekçe TBB karar ında da belirtildi ği üzere başvurucunun KHK ile kamu görevinden ç ıkar ılm ış olmas ı iken ikincisi ise bu defa başvurucu hakk ında devam eden ceza kovu şturmas ının bulunmas ıdır. Başvurucunun istina f başvurusu oy çoklu ğu ile reddedilirken kar şı oy görü şünde başvurucu hakk ında verilen HAGB karar ının kesinleştiği bu durumda devam eden bir yarg ılaman ın bulunmad ığı ifade edilmiştir. Başvuru Numaras ı: 2020/28511 Karar Tarihi : 4/10/2023 518. Anayasa Mahkemesi Tamer Mahmuto ğlu başvurusunda baro levhas ına yaz ılma işleminin ba şvurucunun kamu görevinden ç ıkar ılm ış olmas ı sebebiyle avukatl ık mesleğini ifa edemeyece ği gerekçesiyle iptal edilmesinin özel hayata sayg ı hakk ını ihlal etti ğine kara r vermiştir (Tamer Mahmuto ğlu 109-119). Ba şvurucunun baro levhas ına yaz ılma talebinin reddine ve bu ret i şleminin iptali talebiyle açt ığı davan ın reddedilmesine ili şkin il k gerekçenin de ba şvurucunun kamu görevinden ç ıkar ılm ış olmas ı olduğu dikkate al ındığında Tamer Mahmuto ğlu başvurusunda var ılan sonuçtan ayr ılmay ı gerektirecek bir durumun bulunmad ığı sonucuna var ılm ıştır. 19. Anayasa Mahkemesi B.A.Y. başvurusunda baro levhas ına yaz ılma işleminin iptali talebiyle Bakanl ık taraf ından aç ılan davan ın idare mahkemesi taraf ından kabul edilmesinin özel hayata sayg ı hakk ını ihlal etti ğine karar vermi ştir. Başvuru konusu somut olayda, ba şvurucunun baro levhas ına kaydedilmesinde ısrar eden TBB gerekçesinde, başvurucu ile ilgili olarak FETÖ/PDY üyeli ği suçlamas ıyla yürütülen soru şturman ın henüz tamamlanmad ığı ifade edilmi ş ve bu nedenle 1136 say ılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkras ının (a) bendinin uygulanmayaca ğı vurgulanm ıştır. Bakanl ık taraf ından baro levhas ına yaz ılma işleminin iptali talebiyle aç ılan davada idare mahkemesi ise ba şvurucu hakk ında FETÖ/PDY'ye üye olma suçundan yürütülen soru şturman ın düzenlenen iddianame sonucunda kovu şturmaya dönü ştüğü, 1136 say ılı Kanun'da avukatl ığa al ınma isteği hakk ında karar ın kovuşturma sonuna kadar bekletilmesine karar verilece ğinin düzenlendi ği ancak yaz ılı suçlardan soru şturma alt ında bulunanlarla ilgili aç ık bir düzenlemeye yer verilmedi ği, bu konuda idareye takdir yetkisi tan ındığını belirterek davaya konu i şlemi iptal etmi ştir. 20. Söz konusu kararda Anayasa Mahkemesi taraf ından idare mahkemesinin ceza soruşturmas ının sonucunun beklenmesi gerekti ği ile ba şvurucu hakk ında karar tarihi itibar ıyla devam eden kovu şturma bulunmas ı yönündeki gerekçesine dikkat çekilmi ştir. Öncelikle Anayasa Mahkemesinin Mehmet Çetinkaya ve D.K., ([GK], B. No: 2018/27392, 15/4/2021) ba şvurusuna de ğinilerek, hakk ında ceza soru şturmas ı olduğu gerekçesiyle baro siciline kayd ın iptali şeklindeki müdahalenin kanuni dayana ğının bulunmad ığına kara r verildiği belirtilmi ştir. 21.B.A.Y. karar ında; idare mahkemesinin haklar ında 1136 say ılı Kanun'un 5. maddesinin birinci f ıkras ının (a) bendi kapsam ındaki suçlardan kovu şturma bulunmas ı durumuna ili şkin gerekçe bak ımından ise avukatl ığa al ınmas ı isteği hakk ındaki karar ın kovuşturman ın sonuna kadar bekletilmesine karar verilebilece ğine ilişkin düzenlemenin doğrudan bir yasak öngörmedi ği, bu konuda baroya ve nihayetinde onay mercii olarak TBB'ye takdir yetkisi verildi ğinin aç ık olduğu, idare mahkemelerinin ise TBB'nin verdi ği nihai karar ın -itiraz üzerine- denetlenmesiyle s ınırlı bir yetkisinin bulundu ğu vurgulanm ıştır. Kararda iptal davalar ında idari i şlemlerin hukuka uygunlu ğunun yarg ısal denetiminin söz konusu işlemlerin tesis edildi ği tarihteki duruma göre yap ılmas ının kural oldu ğu ifade edilmiştir. Mahkemelerin iptal davas ına konu idari i şlemin tesis edildi ği dönemdeki somut olay ın koşullar ını da gözeterek TBB'nin takdir yetkisini hukuka uygun kullan ıp kullanmad ığı yönünde bir inceleme yapabilece ği, TBB'nin karar verme a şamas ında değerlendirmesinin söz konusu olamayaca ğı anlaşılan sonradan geli şmiş bir durumun itiraz incelemesinde gözetilmesinin mümkün olmad ığı, ayr ıca aksine bir yorumun an ılan meslek kurulu şuna tan ınan takdir yetkisini i şlevsiz k ılacağının altı çizilmiştir. 22. Başvuru konusu olayda da TBB'nin ilk gerekçesi ba şvurucu hakk ında devam eden ceza soru şturmas ı bulunmas ıdır ki Anayasa Mahkemesinin Mehmet Çetinkaya ve D. K Başvuru Numaras ı: 2020/28511 Karar Tarihi : 4/10/2023 6başvurusunda benzer konuda ihlal karar ı verildiği belirtilmi şti (bkz. 20). Bununla birlikte idare mahkemesinin ba şvurucu hakk ında devam eden kovu şturma bulunmas ı gerekçesinin, davaya konu i şlemin tesis edildi ği tarihten sonra geli şen ve meslek kurulu şlar ına tan ınan takdir yetkisi kapsam ında olan bir konuda do ğrudan verilen bir karar mahiyetinde oldu ğu görülmüş ve B.A.Y. başvurusunda ula şılan sonuçtan ayr ılmay ı gerektiren bir durumun olmad ığı değerlendirilmi ştir. 23. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 20. maddesinde güvence alt ına al ınan özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ği sonucuna ula şılm ıştır. III. GİDERİM 24. Başvurucu; ihlalin tespiti ile yarg ılaman ın yenilenmesine ve 100.000 TL maddi, 50.000 TL manevi tazminata karar verilmesini talep etmi ştir. 25. Tespit edilen ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına ilişkin usul ve esaslar 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinde yer almaktad ır. 26. Başvurucunun Baroya kayd ının yap ıldığı dikkate al ınarak ba şvuruda tespit edilen hak ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmamaktad ır. 27. Öte yandan somut olayda ihlalin tespit edilmesinin ba şvurucunun u ğrad ığı zararlar ın giderilmesi bak ımından yetersiz kalaca ğı aç ıktır. Dolay ısıyla eski hâle getirme kural ı çerçevesinde ihlalin bütün sonuçlar ıyla ortadan kald ırılabilmesi için özel hayata sayg ı hakk ının ihlali nedeniyle yaln ızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararlar ı karşılığında başvurucuya net 18.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir. Başvurucu yeterli bilgi ve belge sunmad ığından maddi tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir. IV. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım talebinin KABULÜNE, B. Özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA, C. Anayasa n ın 20. maddesinde güvence alt ına al ınan özel hayata sayg ı hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, D. Başvurucuya net 18.000 TL manevi tazminat ÖDENMES İNE, tazminata ili şkin diğer taleplerin REDD İNE, E. Ödemenin karar ın tebliğini takiben ba şvurucunun Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, Başvuru Numaras ı: 2020/28511 Karar Tarihi : 4/10/2023 7F. Karar ın bir örne ğinin bilgi için Ankara 9. İdare Mahkemesi (E.2019/554) ve Ankara Bölge İdare Mahkemesi 12. İdari Dava Dairesi (E.2020/384) ile Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 4/10/2023 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.