8. Ceza Dairesi 2024/16233 E. , 2024/9459 K. MAHKEMESİ :Ceza Dairesi SAYISI : 2023/433 E., 2023/1875 K. SUÇLAR : Uyuşturucu veya uyarıcı madde ticareti yapma veya sağlama, 2313 sayılı Kanun'a Aykırılık HÜKÜMLER : İstinaf başvurusunun esastan reddi TEBLİĞNAME GÖRÜŞÜ : Düzeltilerek Onama İlk Derece Mahkemesince verilen hükme yönelik istinaf incelemesi üzerine Bölge Adliye Mahkemesi tarafından verilen kararın; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (5271 sayılı Kanun) 286 ncı ma…
**8. Ceza Dairesi 2024/16233 E. , 2024/9459 K.** **"İçtihat Metni"** MAHKEMESİ :Ceza Dairesi SAYISI : 2023/433 E., 2023/1875 K. SUÇLAR : Uyuşturucu veya uyarıcı madde ticareti yapma veya sağlama, 2313 sayılı Kanun'a Aykırılık HÜKÜMLER : İstinaf başvurusunun esastan reddi TEBLİĞNAME GÖRÜŞÜ : Düzeltilerek Onama İlk Derece Mahkemesince verilen hükme yönelik istinaf incelemesi üzerine Bölge Adliye Mahkemesi tarafından verilen kararın; 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (5271 sayılı Kanun) 286 ncı maddesinin birinci fıkrası uyarınca temyiz edilebilir olduğu, 260 ıncı maddesinin birinci fıkrası gereği temyiz edenlerin hükmü temyize hak ve yetkilerinin bulunduğu, 291 inci maddesinin birinci fıkrası gereği temyiz istemlerinin süresinde olduğu, 294 üncü maddesinin birinci fıkrası gereği temyiz dilekçesinde temyiz sebeplerine yer verildiği, 298 inci maddesinin birinci fıkrası gereği temyiz istemlerinin reddini gerektirir bir durumun bulunmadığı yapılan ön inceleme neticesinde tespit edilmiştir. Sanıklar müdafilerinin duruşmalı inceleme talebinin, 7079 sayılı Kanun’un 94 üncü maddesiyle değişik 5271 sayılı Kanun’un 299 uncu maddesinin birinci fıkrası gereği takdîren reddine karar verilmekle, gereği düşünüldü: I. HUKUKÎ SÜREÇ 1. Zile Cumhuriyet Başsavcılığının 20.04.2022 tarihli iddianamesiyle sanıklar hakkında uyuşturucu veya uyarıcı madde ticareti yapma veya sağlama suçundan 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun (5237 sayılı Kanun) 188/3., 188/5-a. ve 53. maddeleri ve 2313 sayılı Kanun'un 23/5. maddesi uyarınca cezalandırılmaları istemiyle dava açılmıştır. 2. Zile Ağır Ceza Mahkemesinin 09.12.2022 tarihli kararı ile sanıklar hakkında uyuşturucu veya uyarıcı madde ticareti yapma veya sağlama suçundan 5237 sayılı Kanun'un 188/3., 188/5., 62., 52/2-4. ve 53. maddeleri ve 2313 sayılı Kanun'un 23/5-1. maddesi uyarınca cezalandırılmalarına ve hak yoksunluklarına karar verilmiştir. 3. Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 7. Ceza Dairesinin, 12.07.2023 tarihli kararı ile istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir. II. TEMYİZ SEBEPLERİ 1. Sanıklar ... ve ... müdafiinin temyiz isteği; delil yetersizliğine, suçun vasfına, sanıklar arasında ortak iştirak iradesinin bulunmadığına, 2. Sanıklar ... ve ... müdafiinin temyiz isteği; delil yetersizliğine, 3.Sanık ... müdafiinin temyiz isteği; delil yetersizliğine, sanık hakkındaki diğer sanıkların anlatımlarının atfı cürüm niteliğinde olduğuna, 4. Sanıklar ... ve ... müdafiinin temyiz isteği; delil yetersizliğine, diğer sanıkların eylemlerine iştirak iradesinin bulunmadığına, her iki sanık hakkında da üst hadden etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanması gerektiğine, 5. Sanık ... müdafiinin temyiz isteği; delil yetersizliğine, sanığın diğer sanıkların eylemlerine iştirak iradesinin bulunmadığına, ikinci kez tekerrür hükümlerinin yasal şartlarının oluşmadığına, 6. Sanık ... müdafiinin temyiz isteği; delil yetersizliğine, ... cezanın belirlenmesine, suça iştirak hükümlerine, tekerrür hükümlerinin uygulanması şartlarının oluşmadığına ilişkindir. III. OLAY VE OLGULAR Dava konusu olay sanıkların ... ve fikir birliği içerisinde hint keneviri yetiştirdikleri ve uyuşturucu madde ticareti yaptıkları iddiasına ilişkindir. Temyizin kapsamına göre; A. İlk Derece Mahkemesinin Kabulü Sanıklar ..., ..., ... ve ...'in Eylemlerinin Hukuki Değerlendirmesi; Sanıklar ..., ..., ... ve ... hakkında; yapılan araştırmalar ve çevreden ihbarcı şahıslardan toplanan bilgiler doğrultusunda yapılan araştırmada, ... Köyünde ikamet eden ihbarcı şahıslardan alınan bilgilerde Turhal ... nüfusuna kayıtlı ... ve ...’nın normalde İstanbul'da ikamet ettikleri, fakat yaklaşık 3 aydır kendi köyleri ... Köyünde değilde Zile ilçesinde sanık ...'e ait taşınmazlarda bulundukları ve geçmiş senelerde de kendi köylerinde kenevir ekerek sattıkları şeklinde köylünün verdiği bilgilerin öğrenilmesi ve başlatılan iletişimin dinlenilmesi kararları üzerine şahısların izinsiz Hint Keneviri ekimi yaptıkları yönünde oluşan makul şüpheler üzerine, 17.09.2021 tarihinde şahısların ekim yaptığı tespit edilen sanık ...'e ait Zile ilçesi İstasyon Mahallesi 298 ada 5 parsel nolu Kavuk Kaya mevkiinde bulunan tarlada ve ...’in ikametinin bulunduğu Zile İlçesi ... Mahallesi 211 ada ve 28 parsel numaralı tarlada yapılan adli aramada; Kavuk Kaya mevkiinde bulunan tarla içerisindeki ikamette ilk katındaki bir odada sanık ...'nın yatarken yakalandığı, ilk katın diğer bir odasında leğen içerisinde kurutulmaya bırakılmış yeşil saplı ve yapraklı halde 300,00 gram Hint Keneviri ve sanık ...'in arama tutanağındaki beyanına göre sanık ... tarafından kullanılan ikametin ikinci katında ise, kendisinin tarladan kestiği ve misina ile yapılan askılığa asılarak kurutmaya bıraktığı 950,00 gram sömek esrar maddesinin ele geçirildiği, sanık ...'ın asıl ikamet ettiği 211 ada 28 parsel numaralı taşınmazındaki ikametinin arka kısmında bulunan tarlada, mısır bitkilerinin orta kısmına zulalı olarak ekili vaziyette damlama sulama sistemi bulunan bakımlı boyları 2 metre ile 2, 5 metre arasında değişen toplam 202 kök Hint Keneviri, ayrıca aynı tarla içerisinde tarlada ekili olan hint keneviri bitkilerinin uç ve sömek kısımlarından hasat edilerek kurumaya bırakılmış halde net ağırlığı 110 kilogram 500 gram gelen yeşil renkli esrar şüphelisi maddelerin ele geçirildiği, sanık ...'in hint keneviri ekilmesi amacıyla bilerek ve isteyerek yer temin ettiği, sanık ...'in söz konusu hint kenevirlerinin bakımını ve sulamasını yaptığı, sanıkların esrar elde etmek için hint keneviri ektikleri ve hasat ettikleri tam bir vicdani kanaatle kabul edilmiştir. Yapılan arama sırasında ikamet sahibi olan sanık ...'a kenevir bitkilerinin ve kurutulmaya bırakılan kenevir sömekleri ve esrar şüphelisi maddelerin kime ait olduğu sorulduğunda, gelininin akrabası olan sanıklar ... ve ...'in 4 ay önce 20.000,00 TL karşılığında tarlayı kendisinden kiraladıklarını, kenevir bitkilerine ... ve ...'in sıra ile gelerek bakım yaptıklarını, onların olmadığı zamanlarda da sanık ... isimli şahsın ikametine geldiğini, ancak tarlaya girip girmediğini bilmediğini beyan ettiğinin görüldüğü, Sanık ... alınan savunmasında; hiç uyuşturucu kullanmadığını, kenevir yakalanan tarla hakkında bilgisinin olmadığını, dün ve Zile'ye bir önceki gelişinde ağabeyi ...'in kiraladığı evde kaldığını, ilk gelişinde ise arkadaşı sanık ...'e misafir olarak geldiğini, sanık ...'ın uzaktan akrabası olduğunu, kendisi ile ilk kez üç ay evvel geldiği ikinci gelişinde tanıştığını, ...'ın kendisinin tarlayla ilgilenen kişilerden olduğunu neden söylediğini bilmediğini, tarla ve ev kiralama hususunda sanık ... ile görüşmediğini beyan ettiği, savunmasının suçtan kurtulmaya yönelik olduğu, Sanık ... alınan savunmasında; uzun süredir esrar kullandığını, esrara para yetiştiremediği için internetten esrar yetiştirmeyi öğrenerek 5 yıldır tanıdığı sanık ...'tan 5-6 ay evvel kiralık tarla istediğini, 20.000 TL karşılığında anlaştıklarını, henüz herhangi bir ücret ödemediğini, tarlaya 200 metre uzaktaki yine sanık ...'a ait tarla içindeki evi de kiraladığını, bedel olarak 2. katına 10-15 bin TL masrafla tadilat yaptırdığını, ...'tan kiraladığı tarlaya kenevir ektiğini, ektiği keneviri hiç hasat etmediğini, yalnızca yağmurda kırılan 2 parça sömeği içmek için kurutma maksadıyla kiraladığı eve bıraktığını, kardeşi ...'in kenevirlerle ilgisinin olmadığını, kardeşinin kiraladığı eve gezmek için geldiğini, sanık ...'a kiraladığı tarlaya girmemesini söylediğini, tarlaya önce mısır ektiğini, sonrasında ortasını kesip büyüyen mısırların orta kısmına kenevirleri ektiğini, ...'ın mısırları neden söktüğünü sorduğunu, kendisinin de fasulye ekeceğini söylediğini, hasat edilmiş 110 kilogram kenevirden 10-20 kilogram esrar elde edileceğini, kendisinin ise 1-2 kilogramını içmek için almayı, kalanını imha etmeyi planladığını, ancak polislerin yakalaması nedeniyle henüz imha edemediğini beyan ettiği, savunmasının hayatın olağan akışına uygun olmadığı, esrar kullanan bir kimsenin ele geçirilen miktarlarda esrar maddesini kullanmak için ekmesinin hayatın olağan akışına uygun olmayacağı, Sanık ... alınan savunmasında; kendisini ziyarete gelen hısım akrabası ...'in ikametinin yanındaki tarlayı kiralamak istediğini, aralarında 20.000,00 TL'ye anlaştıklarını, ayrıca yakınlardaki samanlık ardiyesi olarak bilinen diğer ikameti de 750,00 TL'ye kiraya verdiğini, ...'in mısır ektiğini, bir süre sonra ortasının boşluk kaldığını, bunun üzerine ...'e sorduğunda ortaya fasulye ekeceğini söylediğini, kendisine tarlasına asla gitmemesini söylediği için hiç girmediğini, kendisinin tarlaya girmemesini söylemesinden şüphelenmediğini, ...'in birkaç ... geldiğini, genelde bir gün kaldığını, tarlaya girip girmediğini görmediğini, kiraladığı tarlanın 4.500 metrekare olduğunu, üzerine kayıtlı 11.500 metrekare yer olduğunu, kendisinin 2.500-3.000,00 TL'ye kiraladığı 10.000 metrekarelik başka bir yere mısır ektiğini, buna karşın ...'e 4.500 metrekarelik bir tarlayı 20.000,00'ye kiralamanın kendisinde şüphe uyandırmadığını, ikametinin yanındaki tarladan hiç kenevir kokusu almadığını beyan ettiği, buna karşın kolluktaki ifadesinde, tarlayı ...'e kiraladıktan yaklaşık 15 gün sonra ... ve yanında öz kardeşi olan ...'in birlikte gelerek tarlayla ilgilenmeye başladıklarını, evi ise ... ve ...'e kiraladığını, birisi İstanbul'a gidince diğerinin İstanbul'dan gelerek bu ev ve tarlayla ilgilendiğini, ... ve ...'in tarlaya içerisinde fasulye ektiklerini ve sulamak için suyunu kullanmak istediklerini, sondajlı kuyu suyunu, dinamosunu ve suyu çekecekleri yeri bu şahıslara gösterdiğini, arada bu motoru çalıştırıp tarlada sulama yaptıklarını beyan ettiği, beyanlarında her ne kadar olaydan haberdar olmadığına ilişkin beyanlarda bulunmuşsa da beyanlarının suçtan kurtulamaya yönelik olduğu, tarlanın sürülme şeklinin çiftçilikle uğraşan sanık açısından şüphe uyandırmamasının hayatın olağan akışına uygun olmayacağı, Sanık ...'in alınan savunmasında; sanık ...'ın sanıklar ... ve ...'e kiraya vermiş olduğu tarladaki domates, biber, patlıcan, kavun, kabak gibi yeşillikleri sulamaya gittiğini, tarlanın bakımını kendisinin yaptığını, ekimi ise ... ve ...'in yaptığını, tape kayıtlarında "..." olarak geçen kişinin ... ...'in oğlu olduğunu, "otun hepsini içmişler" konuşmasını hatırlamadığını, bakımını yaptığı bu yeşilliklerden kendi yiyeceği kadarını aldığını, bunları makasla hasat etmediğini (tape dökümlerine konu konuşmalarının arka fonundaki bağ makası ile budama yapılmasına ilişkin sesleri inkar ettiği), eliyle topladığını, operasyon tarihi olan 17.09.2022 tarihinde sanık ...'ın oğlu ... ...'in kendisini arayarak "Narkotik evi bastı diyorlar, kimseye telefon etme" şeklindeki konuşmayı hatırlamadığını beyan ettiği, sanığın kenevirlerin yetiştirilmesinde tarla ile ilgilendiği, kenevirleri suladığı, ilaçladığı tespit edildiği, beyanlarının suçtan kurtulmaya yönelik beyanlar olduğu, Tanık H..'nun alınan beyanında; ... ve ...'i tanımadığını, ...'ı Zile'den tarlalarını zaman zaman ekmiş olması nedeniyle tanıdığını, ...'ın beyan ettiği gibi tarlaya ... ve ...'in söylemesi üzerine mısır ektiği iddiasının doğru olmadığını, ...'ın kendisini arayarak ikametinin arka tarafındaki yaklaşık 4 dönüm tarlaya mısır ekeceğini, kendisinin sürdüğünü söyleyip ekmek için kendisini çağırdığını, ... ile birlikte bu tarlayı traktörü ve arkasındaki tohumlama makinesi ile ektiklerini, mısır tohumlarını ...'ın evinin garajından getirdiğini, ...'ın yeşillik sebze ve fasulye ekeceğini söyleyerek mısırların orta kısmını boş bıraktırdığını, ...'ın bir sene evvelde aynı tarlaya kendisini çağırarak mısır ektirdiğini, ancak bu ... ortasını boş bıraktırmadığını, mısır ekim ücretini ...'tan aldığını, ... ve ... ile hiç irtibat kurmadığını beyan ettiği, Yapılan arama neticesinde ele geçen suç unsurları üzerinde Samsun Bölge Kriminal Polis Laboratuvarı Müdürlüğü tarafından SMS-KİM-21-06654 numaralı uzmanlık raporu ile yapılan kriminal incelemede, 1 numara ile işaretlenen bir kök yeşil renkli bitkinin 1.275,3 gram geldiği, 2 numara ile işaretlenen bitki parçasının 20,4 gram geldiği, 3 numara ile işaretlenen bitki parçasının 20, 8 gram geldiği, 2 ve 3 numara ile işaretlenen bitki parçalarının THC ihtiva eden esrar elde etmeye elverişli Hint Keneviri parçaları olduğu, bu bitkilerden net esrar elde edilebilecek oranın %62 olarak 25,544 gram olduğu, bu oran doğrultusunda toplam ele geçen 33 kilogram 880 gram bitki parçalarından, 21 kilogram 5,6 gram (21.005,6 gram) esrar elde edilebileceğinin tespit edildiği, bir numara ile işaretlenen 1.275,3 gram bir kök kenevirin ise yine THC ihtiva eden esrar elde edilmesine elverişli net esrar oranı %16 olan bitki olduğu, bundan 204, 048 gram net esrar elde edilebileceği, bununla aynı özellikte olan 202 kök kenevirden ise 41 kilogram 217, 696 gram esrar elde edilebileceğinin tespit edildiği, sanık ... her ne kadar suçlamaları inkar etmiş ve yalnızca tarlasını kiraladığını iddia etmişse de, kendi beyanında da ifade ettiği üzere evinin karşısından 10 dönüm yeri 2.500-3.000,00 TL'ye mısır ekmek için başkasında kiralamasına karşın, evinin arkasındaki 4.5 dönüm araziyi 20.000,00 TL'ye kendisinin sanıklar ... ve ...'e kiralamasının hayatın olağan tecrübelerine uygun olmadığı, tanık H.U.'nun beyanları ile sabit olduğu üzere kenevir ekilen tarlada etrafı mısır ektirerek kamufle eden ve kenevir ekilecek orta kısmı boş bıraktıran, mısır tohumlarını getiren ve ekim ücretini ödeyen kişinin sanık ... olduğunu beyan ettiği, bu ifade karşısında sanık ...'ın savunmasının gerçeği yansıtmadığının ve kenevirlerden bilgisinin olmadığına, kenevir ekilmesine kendisinin iştirak etmediğine yönelik savunmasının doğru olmadığının anlaşıldığı, sanık ...'ın tarlasını fahiş bir fiyata kiralamasına rağmen hiçbir ücret almamış olması, mısırları kendisinin ektirip kenevir ekilecek alanı boş bıraktırması, suyunu kullandırması, kenevir ekili alana damlama sulama sistemi yapılmış olduğu, ... ve ...'e kalacakları yer tahsis etmesi bir arada değerlendirdiğinde ...'ın sağladığı imkanlar olmadan bu şekilde bir kenevir ekimi yapamayacakları ve köye yabancı olan sanıklar ... ve ...'in ...'ın iştiraki olmaksızın tek başlarına olayı gerçekleştirmelerinin mümkün olmayacağı göz önüne alındığında, sanık ...'ın eyleme doğrudan iştirak ettiğinin müşahede olunduğu, kaldı ki kenevirlerin yetiştirilmesinde, sulanmasını ve ilaçlaması yaptığı kendi tevilli ikrarı ve tape kayıtlarındaki açık görüşmelerden anlaşılan sanık ... ile sanık ...'ın oğlu olan ...'ın operasyon sonrası sanık ...'ı arayarak narkotik polisinin baskın yaptığını, kimse ile görüşmemesi gerektiğini söylediği göz önüne alındığında, bu konuşmayı yapan ... ve dolayısıyla o ikametin sahibi ve ...'ın babası ...'ın da yakalanan kenevirlerden bilgisinin olduğu ve yetiştirilmesine ... ve diğer sanıklarla birlikte iştirak ettiğinin müşahede olunduğu, nitekim sanık ...'in tespit edilen farklı tarihlere ait tapelerine konu "o senin yeşilliğini bir sulayım tamam mı., bir oraya bir buraya koşuyorum 2 yerden suluyorum, burdan götürdüğüm otun hepsini içmiş pezevenkler ya, bir tanesi daha uçmuş kopartıyorum, pazartesi normalde pazar günü ilacı verilecek, pazar günü bir daha sulayayım onları, galip ...'le konuşmana gerek yok pazar günü bunun vitamini verilmesi lazım, dün çalışma yapmadım ki ne çalışması yapacam dün su ... yağdı zaten., tamam bugün sulama günü biliyon, " şeklindeki konuşmalar göz önüne alındığında sanık ...'ın kenevirlerin yetiştirilmesinde doğrudan görev aldığı ve sulanması ve ilaçlanması gibi yetişmesine yönelik ... işleri bizzat yaptığının müşahede olunduğu, yukarıda bahsedilen ...'le yaptığı konuşmada geçen " ...'le konuşmana gerek yok pazar günü bunun vitamini verilmesi lazım" beyanı yanında, sanık ...'ın kolluktaki beyanında ... ve ...'in sıra ile gelip birlikte tarlayla ilgilendikleri, ... ve ...'in birlikte gelerek sulama için suyunu kullanmak istedikleri, yine ... ve ...'in isteği üzerine samanlık ardiyesi olarak bilinen iki katlı beyaz evini bu iki şahsa kalmaları için verdiği, şahıslardan birisi İstanbul'a gittiğinde diğerinin İstanbul'dan gelerek bu ev ve tarlayla ilgilendiği beyanları göz önüne alındığında, sanıklar ... ve ...'in keneviri yalnızca ... tarafından ekildiği ve yetiştirildiği, suçun tek başına ... tarafından işlendiği yönündeki savunmasına itibar edilmesi imkanı bulunmadığı, ayrıca sanıklar ... ve ... arasındaki farklı tarihlerdeki yoğun telefon görüşmelerinin içeriğine bakıldığında kenevirin yetiştirilmesine, sulanmasına, ilaçlanmasına yönelik olduğu, 01.09.2021 tarihli görüşmede ...'in ...'e "60 tane verdim onlarda en ufağı bileğim gibi en büyüğü bacağım gibi kafam gibi. öyle o 60 tanede eee aşşağı yukarı bir 15 gün 20 güne alınır.ona göre kendini ayarla. " dediği, konuşmanın gerçekleştiği tarihten konuşma içeriğinde belirtilen hasat için geçmesi gereken süre kadar sonra 17.09.2021 tarihinde yapılan operasyonda, 202 kök Hint Keneviri, ayrıca aynı tarla içerisinde tarlada ekili olan hint keneviri bitkilerinin uç ve sömek kısımlarından hasat edilerek kurumaya bırakılmış halde net ağırlığı 110 kilogram 500 gram gelen yeşil renkli esrar şüphelisi maddelerin ele geçirildiği göz önüne alındığında, ...'in alınmasından bahsettiği şeyin Hint Keneviri hasatı olduğu ve ...'in hasat için gelmesini söylediğinin anlaşıldığı, ayrıca diğer tape kayıtlarında da ... ve ...'in kenevir üzerine konuştuklarında konuşma içerikleri olarak şüphe bulunmadığı, sanık ...'in kendisinin ektiğini ikrar ettiği ve sanık ...'ın ekim yapılan yeri ...'in yanı sıra sanık ...'in de işlediği ve bakımını yaptığını, sırası ile işi takip ettiklerini beyan ettiği dikkate alındığında ...'in suçtan kurtulmaya, ...'in de ...'i suçtan kurtarmaya yönelik beyanlarına itibar edilmesi imkanı bulunmadığının müşahede olunduğu, bu minvalde ele geçen ...'a ait içinde kenevir yetiştirirken ... ve ...'in kaldığı ikametteki 300,00 gram Hint Keneviri ve sanık ...'in arama tutanağındaki beyanına göre sanık ... tarafından kullanılan aynı ikametin ikinci katındaki misina ile yapılan askılığa asılarak kurutmaya bırakılmış 950,00 gram sömek esrar maddesi, sanık ...'ın asıl ikamet ettiği 211 ada 28 parsel numaralı taşımazındaki ikametinin arka kısmında bulunan tarladaki ekili vaziyette damlama sulama sistemi bulunan bakımlı boyları 2 metre ile 2, 5 metre arasında değişen toplam 202 kök Hint Keneviri, ayrıca aynı tarla içerisinde tarlada ekili olan hint keneviri bitkilerinin uç ve sömek kısımlarından hasat edilerek kurumaya bırakılmış halde net ağırlığı 110 kilogram 500 gram gelen yeşil renkli esrar şüphelisi maddeleri iştirak halinde sanıklar ..., ..., ... ve ...'in yetiştirdikleri, ele geçen maddenin kriminal rapora göre, hasat edilip kurutulmaya bırakılanlardan 21 kilogram 5,6 gram (21.005,6 gram) net esrar elde edilebileceği, tarlada ekili olandan ise 41 kilogram 217,696 gram esrar elde edilebileceğinin tespit edildiği ve tarlada ekili hasat edilmemiş 202 kök Hint Keneviri bitkisi yakalandığı göz önüne alındığında, Yargıtay 20. Ceza Dairesi 2019/4193 Esas, 2020/230 Karar sayılı ilamında "evinin altındaki ormanlık alanda 189 kök dikili hint keneviri ile kurumaya bırakılmış 22, 555, 00 gram kubar esrar bulunduğu elde edilebilecek net esrar miktarının 4.511,00 gram olduğu birlikte değerlendirildiğinde sanığın ticari amaçla uyuşturucu madde bulundurduğu gözetilmeden, " 10. Ceza Dairesi 2017/427 Esas, 2019/9259 Karar sayılı ilamında "Olay tutanağı ve dosya içeriğine göre, sanığın evinin bahçesinde ekili 110 kök kenevir ile evinde kurutulmaya bırakılmış net 69 gram esrar ele geçirilmesi karşısında, sanığın kişisel ihtiyacının çok üzerinde kenevir ekmiş olması nedeniyle, ele geçirilen esrarın hangi amaçla bulundurulduğunun ve sanığın kastının belirlenmesi bakımından, el konulan esrar ile dikili kenevirlerin sayısı ve olgunlaştıklarında bu kenevirlerden elde edilebilecek esrar miktarı birlikte değerlendirildiğinde, sanığın eyleminin ''uyuşturucu madde ticareti yapma''suçunu oluşturduğu" Yargıtay 10. Ceza Dairesi 2019/9238 Esas, 2020/28 Karar "Sanığın evinin arka tarafında net 540 gram esrar elde etmeye elverişli kurutulmaya bırakılmış 2 kg civarında kenevir ile evinin bahçesinde 105 kök dikili kenevirin ele geçirildiği olayda; sanığın esrarı hangi amaçla bulundurduğunu ve suç vasfının belirlenmesi bakımından ele geçirilen esrarlarla, dikili kenevirlerin bir bütün halinde göz önünde bulundurulması gerektiği, olgunlaştıklarında dikili kenevirlerden elde edilecek esrarın, kişisel kullanımı için gerekli miktardan fazla olacağı, Dairemizin genel uygulamalarına göre, ticari amaçla ekildiklerine ilişkin başka delil yoksa 20 köke kadar dikili kenevirin kişisel kullanım kapsamında ekildiğinin kabul edilebileceği dikkate alındığında, sanığın kişisel kullanım ihtiyacının çok üzerinde kenevir ekmiş olması karşısında, ele geçirilen esrarı da ticari amaçla bulundurduğunun kabulü gerektiği cihetle, eyleminin ''uyuşturucu madde ticareti yapma''suçunu oluşturduğu gözetilmeden" şeklindeki içtihatları da göz önüne alındığında sanıklar ..., ..., ... ve ...'tan yakalanan dikili ve kurutulmaya bırakılmış Hint Kenevirlerinin ticaret için uyuşturucu madde bulundurma, depolama suçu ile uyuşturucu elde etmek için kenevir ekimi suçlarını oluşturduğu, sanıkların eylemlerini iştirak halinde gerçekleştirdikleri ve üç fazla şahıs oldukları anlaşılmakla sanıklar ..., ..., ... ve ...'ın 5237 sayılı Kanun'un 37/1. maddesi delaletiyle 2313 sayılı Kanun'un 23/5 ilk cümlesi, 5237 sayılı Kanun'un 37/1. maddesi delaletiyle 188/3, 188/5, 53/1-2 maddeleri gereğinde cezalandırılmalarına oy birliği ile karar verilmiş, ele geçirilen hint kenevirlerinin miktarı ve elde edilecek esrar miktarı göz önüne alınarak ceza miktarı belirlenirken teşdit uygulanmıştır. Sanık ..., ..., ...(... oğlu), ... VE ...'İN Eylemlerinin Hukuki Değerlendirmesi; Sanıklar ..., ..., ..., ... ve ... hakkında; çevreden ihbarcı şahıslardan toplanan bilgiler doğrultusunda İstanbul ilinde yaşayan sanıklar ... ve ...'ın Turhal'ın ... Köyünde izinsiz Hint Keneviri yetiştirdiklerine, 25.09.2021 tarihinden sonraki 10 günlük bir süreçte kenevirleri hasat ederek İstanbul'a döneceklerinin, ...'nın 06 \*\*\* 06 plakalı bir aracı kullandığının öğrenilmesi üzerine yapılan araştırmalarda, ..., ... ve ...'nin ... nüfusuna kayıtlı olup, İstanbul ilinde yaşadıkları, ... Köyünde ikametleri olmasına ve son dönemde Turhal'a sık sık gelmelerine rağmen burada kalmadıkları, sanık ...'in hayvanlarını otlattığı Cevizönü ve Üstünala Yaylalarında yaklaşık iki aydır bulundukları, Turhal'a geldiklerini köylü hemşehrilerinden gizledikleri bilgileri edinilmesi üzerine başlatılan teknik takipler neticesinde, suç delillerinin yakalanması için ... Köyü Cevizönü ve Üstünala Yaylalarında bulunan 135/55, 135/65, 135/66, 135/68, 136/45, 137/1 ve 137, 2 numaralı parsellerde bulunan ahıllarda ve ahılların çevrelerinde alınan adli arama kararı neticesinde olay yerine gidilmiş, sanıklardan ... ve ... kolluk görevlilerini görür görmez olay yerinde bulunan üst ağılın arka penceresinden kaçmış, sanıklar ... ve ... ile tanık H.P. olay yerinde yakalanmış, sanıklar ... ve ...'nın yattıkları ahılda yataklar arasında kurutulmaya bırakılmış 1.550 gram Hint Keneviri, ...'in yattığı yatağın tavan kısmında tabaka içinde 15.63 gram esrar maddesi, ahıllara 500 metre mesafede tel örgü ile kapatılmış taşınmazda boyları 1.60 metre ile 2 metre arasında değişen 205 kök dikili Hint Keneviri bitkisi, dikili kenevirlerin dibine kurutulmaya bırakılmış 143 kilogram 600 gram hasat edilmiş Hint Keneviri bitkisi, yine dikili kenevirlerin olduğu mevkide toprağa gömülmüş beyaz bidon içerisinde kurutulmuş 350 gram Hint Keneviri sömeğinin ele geçirildiği, ...'nın telefon görüşmesinde karşıdaki kişiye "ben ceviz önündeyim aha ya." ...'nın ...'ya "ha yok o tekli makaslardan ayarlamaya çalışalım bi şey yapayım.", ...'in "kestane bugün kesilmeyecek herhalde kesecenmi la bugün kesemez ki." yine "he 5 tane normal küçük tıraş makası.", ...'nın konuştuğu kişinin kendisine "yav şu ... abin şeye gidecem diyordu tarladaki armutlara bakmaya" şeklindeki konuşmalardan ..., ..., ... ve ...'in izinsiz yetiştirdikleri Hint Kenevirleri üzerine ve hasadına ilişkin görüştükleri, her seferinde aralarında şifreli olarak armut, kestane gibi tabirler kullanarak kenevirlerin anlaşılmamasına dikkat ettikleri, ...'nın ...'ya dediği "şeyden arıyom dur" şeklindeki sözlerinden yakalanmamak için gizliliğe hassasiyet gösterdiklerinin anlaşıldığı, aramaya başlanıldığı sırada kolluk görevlilerini fark eden sanıklar ... ve ...'nin kaçtıkları, ancak ahıl içerisinde ...'ya ait Ziraat Bankasından verilme banka kartı ile ...'ya ait cüzdan içerisinde onun adına düzenlenmiş pek çok banka kartı ile belgenin ele geçirildiği, anlatılan hususlar göz önüne alındığında sanıkların hint kenevirlerinin ekilmesi ve hasadını iştirak halinde yaptıkları tam bir vicdani kanaatle kabul edilmiştir. Sanık ... alınan savunmasında; ekili kenevirlerin akrabaları olan sanıklar ..., ... ve ...'ya ait olduğunu, bu sanıkların abisi ve kendisinin yanına gelerek ekim yapacakları yer göstermeleri, kendilerinin ihtiyaçlarının, yeme, içme, barınma ve kenevirlerin yetiştirilmesi aşamasında lazım olan desteği sağlamaları karşılığında kazanacakları paradan %10'unu vermeyi teklif ettiklerini, bu konuda karşılıklı anlaştıklarını, sanıkların sırası ile ikisi yaylada kalacak şekilde kenevirlerle ilgilendiklerini beyan ettiği, arama sırasında sanıklar ... ve ...'nın gömdüğü içinde kenevir sömeği olan bidonu ve kenevir dikili çevrili alanı kolluk görevlilerine göstererek etkin pişmanlıkta bulunduğu, ikrar niteliğindeki beyanları göz önüne alındığında suça iştirak ettiğinin anlaşıldığı, Sanık ...'in alınan savunmasında; 2021 yılı Haziran ayında sanık ..., ... ve ...'nin yanına gelerek Hint Keneviri yetiştireceklerini, kendisinin arsasını kullanmak istediklerini söylediklerini, izin vermemesi üzerine Hazineye ait meraya ektiklerini, sanık ...'ın da onlarla birlikte keneviri ektiğini, sulamayı kendilerine ait hayvan sulağından aldıklarını, kendisine ait ahılda kalarak barındıklarını, günlük ihtiyaçlarını onlardan sağladıklarını, ihtiyaçlarını da köyde olduklarını gizledikleri için kendisine söylediklerini, kendisinin de Turhal'dan temin edip verdiğini, kardeşi ... ve kendisini de kenevir ekmenin suç olmadığını söyleyerek alet ettiklerini beyan ettiği, beyanlarının ikrar niteliğinde olduğu ve suça iştirak ettiği, Sanık ... alınan beyanında; dikili 205 kök kenevirden ve hasat edilen 143 kilogram 600 gram kenevirden, ahılda yatakların arasında bulunan kurutulmaya bırakılmış kenevirden haberinin olmadığını, ... ve ...'ın kendisine yönelik beyanlarını kabul etmediğini, onların yaylasına hiç gitmediğini, ahıllarında kalmadığını, yakalanan kenevirlerle alakasının olmadığını, savcılık ifadesinde ise miras nedeniyle ... ve ... ile aralarında husumet bulunduğunu, bu sebeple kendisine iftira attıklarını beyan ettiği, ... ile ... arasındaki konuşmaya dair tape kayıtlarına bakıldığında ise husumetli olan kişisel gibi görüşmelerinin olmadığının görüldüğü, beyanlarının suçtan kurtulmaya yönelik olduğu, Sanık ... alınan beyanında; kenevirleri ... ve kardeşi ...'nın yetiştirdiğini, kendisi esrar kullandığı için onların yanına içmek için 20 gün evvel gittiğini, o günden beri onların yanında olduğunu, kolluk görevlileri gelince oradan kaçmasının nedeninin hasat edilen kenevirlerden dolayı kendisinin suçlanacağını düşünmesinden olduğunu, kenevirlerin asıl sahibinin ... ve ... olduğunu, ...'ın kenevirlere elini sürmediğini, ...'nın 3 aydır ahılda kaldığını, annesinin ...'nın yaylada kaldığından haberinin olmadığını, kendisinin ise 20 gündür ahılda kaldığını, ahılda yataklar arasında ele geçen 1.550 gram keneviri ... ve ...'ın kesip kurutmaya getirdiğini, bidonda gömülü olan esrardan haberinin olmadığını, ... Köyüne gittiğinden ve yaylada ahılda kaldığından annesinin haberinin olmadığını beyan ettiği, beyanlarının suçtan kurtulmaya yönelik olduğu, Sanık ... alınan beyanında; ekili tarlayı ...'ın bilmediğini, ...'nin ise ... Köyünde annesinin yanında kaldığını, arama yapılmadan 4 gün önce yaylaya yanlarına tesadüfen geldiğini, ekili tarlayı da geldiğinde gördüğünü, kolluk görevlileri gelince kaçan kişilerin kendisi ve abisi ... olduğunu, bulunan kurutulmaya bırakılmış kenevirlerin dipteki ölü yapraklar olduklarını, gömülü olan esrarı bir kök kenevirden kuruttukları sömekler olmadığını, bunu ...'ın gömdüğünü, ahılda yakalananı ... ile kendisinin içmek için koyduklarını, tavandan çıkan tabaka içindeki esrarı ...'ın koyduğunu, birlikte içtiklerini, kendisi yaylaya gelene kadar sulama, çapalama, gübreleme ve bakımını ...'ın yaptığını, 20 gün evvel hasat için kendisinin İstanbul'dan geldiğini, 4 gündür hasat ettiklerini, kuruyunca ... ile yarı yarıya bölüşeceklerini, kenevirleri aralarında iş bölümü yaparak içmek için ektiklerini, tohumları kendisinin ...'a verdiğini, savcılık ifadesinde ise ...'a 215 adet tohumu 25 kökü kendisi adına yetiştirmesi için verdiğini, kalan tohumları ona 3.500,00 TL karşılığında sattığını, içmek için ...'a yetiştireceği tohumları verdiğini beyan ettiği, beyanlarının suçtan kurtulmaya yönelik olduğu, Olayda tanık olarak beyanı alınan ...'ın eşi A.P.'in; ahılda ele geçen esrarların ... ve ...'ya ait olduğunu, ahılın 500 metre ilerisindeki tarlanın kendilerine ait olduğunu, ancak bu sene o tarlada ... ve ...'nin ekim yaptığını, sulamada ahılın suyunu kullandıklarını beyan ettiği, Sanık ...'ın telefonunda yapılan incelemede; hafıza kartı içinde ekili Hint Kenevirleri ile çekilmiş fotoğraf, sanık ...'nın telefonunda dikili ve hasat edilmiş Hint Kenevirlerine ait bir miktar fotoğraf, sanık ...'nin telefonunda 2 adet dikili Hint Keneviri fotoğrafı bulunduğunun görüldüğü, yine sanıklar ..., ..., ... ve ...'ın biyolojik örneklerinde esrar kalıntısı tespit edildiği, sanık ...'da herhangi bir uyuşturucu madde tespit edilmediği, Yapılan incelemede ele geçen kenevir maddeleri üzerinde Samsun Bölge Kriminal Polis Laboratuvarı Müdürlüğü tarafından SMS-KİM-21-06778 numaralı uzmanlık raporu ile yapılan kriminal incelemede, hasat edilip kurumaya bırakılan (kuruduktan sonraki ağırlığı) 55 kilogram 775,63 gram kenevir bitkisinden %60 oranında yaklaşık 35 kilogram 982,940 gram net esrar elde edilebileceği, dikili 205 kökten ise %18 oranında yaklaşık 6 kilogram 354,180 gram net esrar elde edilebileceğinin tespit edildiği; her ne kadar sanık ... miras nedeniyle sanık ... ve ... ile aralarında husumet bulunduğu için kendilerine iftira atıldığını iddia etmişse de, sanıklar ... ve ...'nın bu şekilde bir iddiasının bulunmadığı, ayrıca sanık ...'ın sanık ... ile olan telefon görüşmelerinin içeriğine bakıldığında husumetli iki insan gibi görüşmediklerinin anlaşıldığı, bu bakımdan sanık ...'ın savunmasının suçtan kurtulmaya yönelik olduğunun anlaşıldığı, sanık ...'ın kendilerine %10 gelir teklif ederek ihtiyaçları olan şeyleri kendilerine sağlamalarını istediklerini, yeme içme barınmayı kendilerinin sağladıklarını, sulama için suyu ve hayvan gübresini kendilerinin tedarik ettiklerini, ..., ... ve ...'nin sırası ile yaylada kaldıklarını, sanık ...'ın da ..., ... ve ...'nin kendilerine ait yayla ahılında kalmalarına müsaade ettiklerini, bunun karşılığında oran belirtmeden kazanç vereceklerini vaad ettiklerini, sırası ile İstanbul'dan gelerek ahılında kaldıklarını, yeme içme barınma su ve gübreyi kendilerinin sağladıklarını beyan ederek suça iştirak ettiklerine dair ikrarları ve diğer sanıkların eylemlerine dair beyanları göz önüne alındığında, her ne kadar suçu yalnızca kendi tüketim ihtiyacını sağlamak için ektiği yönünde iddiada bulunarak sanık ... tüm suçu kendi üzerine ve ... üzerine yüklemişse de, tape kayıtlarından izinsiz kenevir yapıldığını sanık ... ve ...'nin de bildikleri, kendilerinin de ekim, yetiştirme ve hasat hususunda iştirak halinde olduklarının açık bir şekilde anlaşıldığı, nitekim sanık ... yaylaya hiç gitmediğini iddia etmesine rağmen 29.08.2021 tarihli görüşmesinde "Cevizönündeyim" diyerek yaylada bulunduğunu bildirdiği, sanık ... ve ...'nın hasat ederken kullanılacak makasın özellikleri üzerine 28.09.2021 tarihinde konuşmalarına rağmen sanık ...'nin arama yapılan 28.09.2021 tarihinden 4 gün önce yaylaya geldiği ve kenevirden o zaman haberdar olduğu, daha öncesinde haberinin olmadığı şeklinde çelişki doğuran beyanda bulunduğu, kaldı ki sanık ...'nın Velinin aramadan 4 gün önce yaylaya tesadüfen geldiğini beyan etmesine rağmen, sanık ...'nin kendi beyanında aramadan 20 gün önce esrar içmek için yayla evine geldiğini ve ondan bu yana kaldığını iddia ettiğinin görüldüğü, sırf esrar içmek için gelinen bir yerde 20 gün boyunca kalınmasının hayatın olağan tecrübelerine uygun olmaması nedeniyle sanık ...'nin kenevir yetiştirmek ve hasat etmek için geldiği olgusunu inkar etmek için bu şekilde makul olmayan bir beyanda bulunduğunun müşahede olunduğu, sanık ... ve ...'nın arama sırasında kaçtığı da göz önüne alındığında sanıkların beyanlarına itibar edilmesi imkanı bulunmadığı, birlikte hareket edildiğini ortaya koyan tape kayıtları da göz önüne alınarak ele geçen toplam yaklaşık 35 kilogram 982, 940 gram net esrar ve dikili 205 kök Hint Kenevirini sanıklar ..., ... ve ...'nin iştirak halinde ektikleri, sanıklar ... ve ...'ın ise onlara ekim yapacakları taşınmazı göstermeleri, barınma, kenevirleri sulama, gübreleme, yeme, içme ve kenevir yetiştirilmesi ve hasadı için ihtiyaçları olan malzemeleri tedarik ettikleri, imkanları sağladıkları, onların gizlilik içerisinde köyden kimse fark etmeden suçu işlemeleri için gerekli ortamı oluşturdukları, gizliliklerini sağladıkları, sanıklar ... ve ...'ın sağladıkları destek olmadan sanıklar ..., ... ve ...'nin kendilerinin bulunmadığı yaylada kenevir ekmelerinin ve yerel halka yakalanmadan hareket etmelerinin mümkün olmayacağı göz önüne alındığında, sanıklar ... ve ...'ın da suça doğrudan fail olarak iştirak ettiklerinin anlaşıldığı, ele geçen 205 kök dikili Hint Keneviri ve hasat edilmiş net 35 kilogram 982,940 gram esrar maddesi ele geçilmesi karşısında Yargıtay 20. Ceza Dairesinin 2019/4193 Esas, 2020/230 Karar sayılı ilamı, 10. Ceza Dairesinin 2017/427 Esas, 2019/9259 Karar sayılı ilamı, Yargıtay 10. Ceza Dairesinin 2019/9238 Esas, 2020/28 Karar sayılı ilamı, Yargıtay 10. Ceza Dairesinin 2018/2382 Esas, 2019/5803 Karar sayılı ilamları doğrultusunda sanıkların eylemlerinin uyuşturucu elde etmek için izinsiz kenevir ekimi suçu ile ticaret için uyuşturucu madde bulundurma ve depolama suçlarını oluşturacağı, sanıkların eylemlerini gerçekleştirirken üçten fazla oldukları ve iştirak halinde hareket ettikleri, bu minvalde sanıklar ..., ..., ..., ... ve ...'ın 5237 sayılı Kanun'un 37/1. maddesi delaletiyle 2313 sayılı Kanun'un 23/5 ilk cümlesi, 5237 sayılı Kanun'un 37/1. maddesi delaletiyle 188/3, 188/5, 53/1-2 maddeleri gereğince ele geçirilen dikili ve hasat edilmiş haldeki hint kenevirlerinin miktarları da göz önüne alınarak cezalandırılmalarına karar verilmiş, sanık ...'in arama sırasında kolluk birimlerine yardımcı olduğu, beyanlarında soruşturmanın aydınlatılması hususunda açık ve ikrar niteliğinde beyanlarda bulunmuş olması da göz önüne alınarak cezasında 5237 sayılı Kanun'un 192. maddesi gereğince 1/4 oranında indirim yapılmış, her ne kadar ... ve ... hakkında zincirleme suç hükümlerinin uygulanması gerektiği iddia edilmişse de; olayla ilgili dinlenen H.B., C.B. ve Y.K.'ın tanık sıfatıyla alınan ifadelerinde ... ve ...'nın yakalanan kenevirlere ortak olduklarına dair bir beyanlarının bulunmadığı, ... yargılamadaki savunmasında her ne kadar konuşmalarının kenevire dair olduğunu, ...'ın içmek için 12 kök kenevir yetiştirdiğini beyan etmişse de, ... ve ...'ın yakalanan kenevirlerin yetiştirilmesine iştirak ettiklerine ve ekili kenevirler üzerinde onların da payının olduğuna dair her türlü şüpheden uzak somut bir delil olmadığı anlaşıldığından zincirleme suç hükümleri uygulanmamıştır. B. Bölge Adliye Mahkemesinin Kabulü Sanıklar ..., ..., ..., ... hakkında 5237 sayılı Kanun'un 188/3, 188/5. maddeleri gereğince tayin edilen "16 yıl 15 ay" hapis cezası 62/1. maddesi gereğince 1/6 oranında indirildiğinde "14 yıl 4 ay 15 gün" yerine "13 yıl 16 ay 15 gün" olarak belirlenmesi suretiyle eksik ceza tayin edilmesi, aleyhe istinaf olmadığından eleştiri konusu yapılmakla yetinilmiştir. 5271 sayılı Kanun'un 280/1-a maddesi gereğince istinaf başvurusunun esastan reddine karar verilmiştir. IV. GEREKÇE Sanıkların savunmaları, tanık beyanları iletişimin tespiti tutanakları, ara yakalama tutanakları, arama tutanakları, soruşturma kayıtları, Uzmanlık raporları, olay muhafaza altına alma, fiziki takip tutanakları ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; İlk Derece Mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesinin, suçların vasfına ve sübutuna ilişkin takdirinde bir isabetsizlik görülmemiş ancak; Suça konu adli emanetteki uyuşturucu maddeler ile şahit numunelerin müsaderesine karar verilirken kanun maddesinin 5237 sayılı Kanun'un 54/4 maddesi olarak gösterilmesi yerine aynı Kanun'un 54/1. maddesi olarak gösterilmesi dışında bir hukuka aykırılık bulunmamıştır. V. KARAR Gerekçe bölümünde açıklanan nedenlerle sanıklar müdafilerinin temyiz istemleri sadece açıklanan sebeple yerinde görüldüğünden Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 7. Ceza Dairesinin, 12.07.2023 tarihli ve 2023/433 Esas, 2023/1875 Karar sayılı kararının 5271 sayılı Kanun’un 302 nci maddesinin ikinci fıkrası gereği, BOZULMASINA, bu husus yeniden yargılamayı gerektirmediğinden aynı Kanun’un 303 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince hükmün emanette kayıtlı uyuşturucu maddeler ile şahit numunelerin müsaderesine ilişkin kısımlarındaki "TCK'nın 54/1" ibarelerinin hükümden çıkartılarak yerine "TCK'nın 54/4" ibaresinin eklenmesi suretiyle, Tebliğnameye uygun olarak, oy birliğiyle TEMYİZ İSTEMİNİN ESASTAN REDDİ İLE HÜKÜMLERİN DÜZELTİLEREK ONANMASINA, Hükmolunan ceza miktarı ve tutuklulukta geçirilen süre dikkate alınarak sanıklar müdafilerinin tahliye taleplerinin REDDİNE, Dava dosyasının, 5271 sayılı Kanun’un 304 üncü maddesinin birinci fıkrası uyarınca Zile Ağır Ceza Mahkemesine, Yargıtay ilâmının bir örneğinin ise Samsun Bölge Adliye Mahkemesi 7. Ceza Dairesine gönderilmek üzere Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına TEVDİİNE, 10.12.2024 tarihinde karar verildi.