TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AHMET TURGUT VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/13661) Karar Tarihi: 5/9/2023 Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 2 BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Muhterem İNCE Raportör : M. Emin ŞAHİNER Başvurucular : 1. Ahmet TURGUT 2. Ay şe Sema TURA 3. Emine TURGUT 4. Seda DURAN 5. Selda KOZANO ĞLU 6. Tayfun TURGUTBaşvurucular Vekili: Av. Kas ı
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AHMET TURGUT VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/13661) Karar Tarihi: 5/9/2023 Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 2 BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Muhterem İNCE Raportör : M. Emin ŞAHİNER Başvurucular : 1. Ahmet TURGUT 2. Ay şe Sema TURA 3. Emine TURGUT 4. Seda DURAN 5. Selda KOZANO ĞLU 6. Tayfun TURGUTBaşvurucular Vekili: Av. Kas ım YAVUZY İĞİT I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; idarece usulüne uygun kamula ştırma işlemi yap ılmaks ızın ve bedeli ödenmeksizin ta şınmaza el konulmas ı nedeniyle mülkiyet hakk ının, yarg ılaman ın makul sürede sonuçland ırılmamas ı nedeniyle de adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ği iddialar ı na ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 9/4/2019 tarihinde yap ılm ıştır. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 3. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle olaylar özetle şöyledir: 5. Başvuruculardan Ahmet Turgut ile di ğer başvurucular ın murisi Faik Turgu t adına kay ıtlı Sakarya'n ın Karasu ilçesine ba ğlı Yeni Mahalle Sülük Gölü mevkiinde buluna n 44 ada 84 parsel say ılı taşınmaz ın Sakarya nehri-Karasu-Melena ğzı yolu inşaat ı kapsam ında Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 3Karayollar ı Genel Müdürlü ğü (KGM) taraf ından 30/4/1975 tarihinde kamu yarar ı karar ı alınarak kamula ştırılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru formu ve eklerinde belirtilmeyen tarihte kamula ştırma şerhi tap u kayd ına işlenmiş, o tarihteki ta şınmaz malikleri ba şvurucu Ahmet Turgut ile di ğer başvurucular ın murisi Faik Turgut'a noter arac ılığıyla kamula ştırma işlemi tebli ğe ç ıkar ılm ış ve tebligat usulüne uygun olarak 10/2/1976 tarihinde yap ılm ıştır. Buna mukabil malikler adına herhangi bir banka hesab ına taşınmaz bedeli bloke edilmemi ş ve taşınmaz ın bedeli maliklere ödenmemi ştir. Taşınmaz hâlihaz ırda idare ad ına tescil edilmemi ş olup malikler adına kay ıtlıdır. 7. Başvurucular 6/2/2014 tarihinde Karayollar ı Genel Müdürlü ğü Karasu 1. Asliye Hukuk Mahkemesinde (Mahkeme) tazminat davas ı açm ıştır. Başvurucular dava dilekçesinde, malik olduklar ı söz konusu ta şınmaza daval ı idare taraf ından usulüne uygun bir kamula ştırma yap ılmadan el at ıldığını ve taşınmaz ın bedelinin ödenmedi ğini belirtmi ş; fiilen el at ılan taşınmaz ın bedelinin belirlenerek kendilerine ödenmesi ve tapunun iptali ile yol olarak terkini talebinde bulunulmu ştur. 8. Mahkeme 5/3/2015 tarihinde davan ın kabulü ile 152.447,40 TL kamula ştırma bedeli ile 6.151,80 TL ecrimisil bedeli olmak üzere toplamda 158.599,20 TL'nin dava tarihinden itibaren i şleyecek yasal faizi ile birlikte tapu kayd ı ve veraset ilam ındaki hisseleri oran ında idareden al ınarak başvuruculara ödenmesine ve ta şınmaz ın yol olarak terkinine karar vermi ştir. 9. Temyiz edilen karar, Yarg ıtay 5. Hukuk Dairesinin (Daire) 2/10/2017 tarihli ilam ıyla bozulmu ştur. Karar gerekçesinde; kamula ştırma işleminin 10/2/1976 tarihinde taşınmaz maliklerine usulüne uygun olarak tebli ğ edildiği, kamula ştırma işleminin an ılan tarihte kesinle ştiği ancak bu hususun Mahkemece dikkate al ınmad ığı belirtilmi ştir. 10. Bozma karar ına uyan Mahkeme 7/3/2018 tarihli karar ıyla bozma gerekçesine uygun olarak davan ın reddine karar vermi ştir. Temyiz edilen karar bu defa Dairenin 5/3/2019 tarihli ilam ıyla onanm ıştır. 11. Nihai karar, ba şvuruculara 28/3/2019 tarihinde tebli ğ edilmiştir. Başvurucular 9/4/2019 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK 12.İlgili hukuk için bkz. Şevket Karata ş [GK], B. No: 2015/12554, 25/10/2018, 20-33; Hasan Mutlu , B. No: 2018/22691, 30/6/2021, 22, 23. V.İNCELEME VE GEREKÇE 13. Anayasa Mahkemesinin 5/9/2023 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Başvurucular ın İddialar ı 14. Başvurucular, usulüne uygun kamula ştırma işlemi yap ılmaks ızın ve bedeli ödenmeksizin maliki olduklar ı ait taşınmaza el konulmas ından yak ınarak kamula ştırmas ız el Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 4atma nedeniyle açt ıklar ı davan ın haks ız olarak reddedildi ğini belirtmi ştir. Başvuruculara göre karar gerekçesinde yaln ızca tebligat olgusuna dayan ılmas ı da haks ızlıktır. Başvurucular bu sebeple murisleri aç ısından geçerli bir kamula ştırma işleminin bulunmad ığını, ayr ıca kendilerine herhangi bir bedel ödenmedi ğini iddia etmi ştir. Başvuruculara göre ta şınmaz hâlihaz ırda kendilerine aittir ve idarenin ta şınmaza haks ız olarak el atmas ı devam etmektedir. Başvurucular ayr ıca yarg ılaman ın makul sürede sonuçlanmad ığını belirterek bu gerekçelerle mülkiyet ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. B. Değerlendirme 1. Makul Sürede Yarg ılanma Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 15. Başvurucular, yarg ılaman ın uzun sürmesi sebebiyle makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 16. Anayasa Mahkemesi, olay ve olgular ı somut ba şvuru ile benzer nitelikte olan Veysi Ado ([GK] B. No: 2022/100837, 27/4/2023) karar ında uygulanacak anayasal ilkeleri belirlemiştir. Bu çerçevede Anayasa Mahkemesi 9/1/2013 tarihli ve 6384 say ılı Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine Yap ılm ış Baz ı Başvurular ın Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun'un geçici 2. maddesinde 28/3/2023 tarihli ve 7445 say ılı Kanun'un 40. maddesi ile yap ılan değişikliğe göre 9/3/2023 tarihi (bu tarih dâhil) itibar ıyla derdest olan, yarg ılamalar ın makul sürede sonuçland ırılmad ığı iddialar ıyla yap ılan başvurulara ili şkin olarak Tazminat Komisyonuna ba şvuru yolu tüketilmeden yap ılan başvurunun incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmayacağı neticesine varm ıştır. Somut ba şvuruda, an ılan kararda aç ıklanan ilkelerden ve ula şılan sonuçtan ayr ılmay ı gerektiren bir durum bulunmamaktad ır. 17. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Mülkiyet Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 18. Başvurucular, idarece usulüne uygun kamula ştırma işlemi yap ılmaks ızın ve bedeli ödenmeksizin ta şınmazlar ına el konulmas ı nedeniyle mülkiyet haklar ının ihlal edildiğini ileri sürmü ştür. 19. Anayasa n ın "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz. 20. Anayasa'n ın ''Kamulaştırma'' kenar başlıklı 46. maddesi şöyledir: "Devlet ve kamu tüzelki şileri; kamu yarar ının gerektirdi ği hallerde, gerçek karşılıklar ını peşin ödemek şart ıyla, özel mülkiyette bulunan ta şınmaz mallar ın tamam ını veya bir k ısm ını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamula ştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir. Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 5Kamulaştırma bedeli ile kesin hükme ba ğlanan art ırım bedeli nakden ve pe şin olara k ödenir. Ancak, tar ım reformunun uygulanmas ı, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçekle ştirilmesi, yeni ormanlar ın yetiştirilmesi, k ıyılar ın korunmas ı ve turiz m amac ıyla kamula ştırılan topraklar ın bedellerinin ödenme şekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebilece ği bu hallerde, taksitlendirme süresi be ş yılı aşamaz; b u takdirde taksitler e şit olarak ödenir. Kamulaştırılan topraktan, o topra ğı doğrudan do ğruya işleten küçük çiftçiye ai t olanlar ının bedeli, her halde pe şin ödenir. İkinci f ıkrada öngörülen taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemi ş kamulaştırma bedellerinde kamu alacaklar ı için öngörülen en yüksek faiz uygulan ır." a. Kabul Edilebilirlik Yönünden 21. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönünden i. Mülkün Varl ığı ile Müdahalenin Varl ığı ve Türü 22. Başvuru konusu olayda el at ılan taşınmaz, tapuda ba şvurucular ad ına kay ıtlıdır. Ancak idare, kamula ştırma evrak ının yöntemince tebli ğ edilip kamula ştırma işleminin kesinleşmesinin sa ğlanmas ı suretiyle ta şınmaz ın 1976 y ılında usulüne uygun olarak kamulaştırıldığını ileri sürmü ş ve esas olarak derece mahkemeleri de buradan hareketle davan ın reddine karar vermi ştir. Bu hâlde öncelikle ta şınmaz ın kamula ştırılıp kamulaştırılmad ığının, başka bir anlat ımla başvurucular yönünden mülk te şkil edip etmediğinin belirlenmesi önem arz etmektedir. 23.İdarenin kamula ştırma işlemini yapt ığı tarihte yürürlükte bulunan 4/11/1983 tarihli ve 2942 say ılı Kamulaştırma Kanunu nun 14. maddesine göre bu i şlemlerin tebli ği ile kamulaştırma işlemi tamamlanmakta olup bu a şamadan sonra ilgililerin süresi içinde kamulaştırma işlemine ya da bedele yönelik dava açmas ı gereklidir. Bununla birlikte somut olayda ba şvuruculardan Ahmet Turgut ya da di ğer başvurucular ın murisi Faik Turgut taraf ından bedele yönelik aç ılan bir dava bulunmuyor ise de dava konusu ta şınmaz hâlen başvurucular ad ına tapuda kay ıtlı olduğundan Anayasa'n ın 35. maddesi anlam ında mülkün varl ığının kabulü gereklidir. 24. Somut olayda ba şvurucu Ahmet Turgut ile di ğer başvurucular ın murisi Faik Turgut'un hissedar oldu ğu taşınmaz ın kamula ştırılmas ına idarece karar verilmesinden ve ilgililere tebligat yap ılmas ından sonra ta şınmaz ın KGM taraf ından fiilen yola dönü ştürüldüğü ve maliklerin ta şınmaz ile olan ili şkisinin kesildi ği anlaşılmaktad ır. Dolay ısıyla müdahalenin mülkten yoksun b ırakmaya ili şkin ikinci kural çerçevesinde incelenmesi gerekir. ii. Müdahalenin İhlal Oluşturup Olu şturmad ığı 25. Anayasa n ın 13. maddesi şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 6 Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaks ızın yaln ızca Anayasan ın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere ba ğlı olarak ve ancak kanunla s ınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasan ın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine ayk ırı olamaz. 26. Anayasa n ın 13. ve 35. maddelerine göre mülkiyet hakk ına yap ılan bir müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna dayanmas ı, kamu yarar ı amac ı taşımas ı ve ayr ıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yap ılmas ı gerekmektedir ( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, 62). 27. Anayasa Mahkemesi, daha önce çe şitli kararlar ında kamula ştırmas ız el atma yoluyla yap ılan müdahalelerin kanuni bir dayana ğı bulunmad ığından mülkiyet hakk ının ihlaline yol açt ığını kabul etmi ştir (Celalettin A şçıoğlu, B. No: 2013/1436, 6/3/2014; Mustafa Asiler, B. No: 2013/3578, 25/2/2015; İbrahim O ğuz ve di ğerleri , B. No: 2013/5926, 6/10/2015; Şevket Karata ş). 28. Anayasa'n ın 46. maddesinin birinci f ıkras ında kamula ştırman ın taşınmaz ın gerçek kar şılığının ödenmesi şart ıyla kullan ılabilecek bir yetki oldu ğu hükme ba ğlanm ıştır. Gerçek kar şılığın ödenmesi Anayasa'n ın 46. maddesiyle maliklerin lehine olarak getirilen özel bir güvence mahiyetindedir. Dolay ısıyla taşınmaz ın gerçek kar şılığı ödenmeden yap ılan kamulaştırma işlemleri Anayasa'n ın 46. maddesinin birinci f ıkras ındaki gerçek kar şılığın ödenmesi güvencesine ayk ırı olacakt ır (Kübra Y ıldız ve diğerleri [GK], B. No: 2018/32734, 28/7/2022, 61). 29. Somut olayda ba şvurucular, malik olduklar ı söz konusu ta şınmaz ın idare taraf ından kamula ştırıldığını ancak bedelin ödenmemi ş olmas ı nedeniyle usulüne uygun bir kamulaştırma yap ılmadan el at ıldığı iddias ında bulunmu ştur. Başvurucular bu iddiaya dayanarak ta şınmaz ın bedelinin ödenmesi talebiyle idare aleyhine tazminat davas ı açm ıştır. Mahkemece davan ın kabulüne karar verilmi ş ise de Daire taraf ından söz konusu karar bozulmuştur. Bozma karar ında taşınmazlar ın kamu yarar ı karar ı al ınarak kamula ştırıldığı, kamulaştırma tebligat ının başvuruculardan Ahmet Turgut ile di ğer başvurucular ın murisi Faik Turgut'a tebli ği ile kamula ştırma işleminin kesinle ştiğine işaret edilmi ş ve başvurucular ın kamula ştırmas ız el atma nedenine dayal ı olarak bedel talep haklar ı bulunmad ığı sonucuna var ılm ıştır. İlk derece mahkemesi bozma ilam ına uyarak davan ın reddine karar vermi ştir (bkz. 7-10). 30. Derece mahkemelerince ta şınmaz ın kamula ştırıldığı kabul edilmi ş ise de kamulaştırma işleminin esasl ı bir unsurunu te şkil eden bedelin ödenip ödenmedi ği hususu Mahkemece irdelenmemi ş, kamula ştırma evrak ının noter vas ıtas ı ile ilgililere tebli ğinin kamulaştırma işleminin kesinle şmesi için yeterli oldu ğu gerekçesi ile davan ın reddine kara r verilmiştir. Buna kar şılık yarg ılama dosyas ı kapsam ında bulunan ve KGM 1. Bölge Müdürlüğünün Mahkemeye göndermi ş olduğu 8/9/2016 tarihli yaz ıda kamula ştırma işlemi gereğince taşınmaz maliklerine herhangi bir ödeme yap ılmad ığı hususu aç ıkça belirtilmekte olup bu yaz ı başvurucular ın kendilerine herhangi bir bedelin ödenmedi ği iddias ının doğruluğunu kesin olarak ortaya koymaktad ır. Bu bilgiler çerçevesinde Anayasa'n ın 46. maddesinde öngörülen gerçek kar şılığının ödendi ği hususu ba şvuruya konu yarg ılama çerçevesinde tespit edilemedi ğinden geçerli bir kamula ştırmadan söz edilmesi mümkün görülmemi ştir. Sonuç olarak ba şvurucular ın taşınmaz ına yönelik müdahalenin Anayasa'n ın 13., 35. ve 46. maddeleri ile 2942 say ılı Kanun'da belirtilen usule uymad ığı ve mülkiyet hakk ına yap ılan müdahalenin kanunilik ilkesini ihlal etti ği kanaatine ula şılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 731. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. C. Giderim Yönünden 32. Başvurucular, yeniden yarg ılama yap ılmas ı ile maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmu ştur. 33. Tespit edilen ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına ilişkin usul ve esaslar 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinde yer almaktad ır. 34.İncelenen ba şvuruda; ba şvurucular ın taşınmaz ına yönelik müdahale kanunilik ölçütünü kar şılamamas ı nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği sonucuna ula şılm ıştır. Mülkiyet hakk ına ilişkin ihlal, idarenin eyleminden kaynaklanm ıştır. Anayasa ile güvence altına al ınan mülkiyet hakk ının ihlaline yol aç ıldığının bilinerek idari anlamda gerekli tedbirlerin al ınmas ı ve benzeri nitelikte yeni ihlallere yol aç ılmamas ı için karar ın bir örneğinin taşınmaza el at ılmas ından sorumlu idare olan Karayollar ı Genel Müdürlü ğüne gönderilmesi gerekir. Bunun yan ında ihlalin ve sonuçlar ının başvuru öncesi mahkemelerce de giderilemedi ği tespit edilmi ştir. 35. Dolay ısıyla başvuruda tespit edilen hak ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Bu kapsamda karar ın gönderildi ği yarg ı mercilerince yap ılmas ı gereken i ş, yeniden yarg ılama işlemlerini başlatmak ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermektir ( Mehmet Do ğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, 54-60; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019, 53-60, 66; Kadri Enis Berbero ğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, 93-100). Öte yandan mülkiyet hakk ı yönünden ihlalin niteli ğine göre yeniden yarg ılaman ın yeterli bir giderim sa ğlayacağı anlaşıldığından başvurucular ın tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, 2. Makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının İHLAL EDİLDİĞİNE, C. Karar ın bir örne ğinin mülkiyet hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Karasu 1. Asliye Hukuk Mahkemesine (E.2017/403, K.2018/36) GÖNDER İLMESİNE, Başvuru Numaras ı: 2019/13661 Karar Tarihi : 5/9/2023 8D. Başvurucular ın tazminat taleplerinin REDD İNE, E. 364,60 TL harç ve 9.900 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 10.264,60 TL yarg ılama giderinin ba şvuruculara MÜ ŞTEREKEN ÖDENMES İNE, F. Ödemenin karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına; ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal faiz UYGULANMASINA, G. Karar ın bir örne ğinin bilgi için Karayollar ı Genel Müdürlü ğüne GÖNDER İLMESİNE, H. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 5/9/2023 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.