TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR HÜSEYİN DEMİRTAŞ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/5401) Karar Tarihi: 3/12/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/5401 Karar Tarihi : 3/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Gizem Ceren DEM İR KOŞAR Başvurucu : Hüseyin DEM İRTAŞ Vekili : Av. Mustafa KIVANÇ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, gözalt ında kötü ko şullarda tutulma, gözalt ında kötü m
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR HÜSEYİN DEMİRTAŞ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/5401) Karar Tarihi: 3/12/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/5401 Karar Tarihi : 3/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Gizem Ceren DEM İR KOŞAR Başvurucu : Hüseyin DEM İRTAŞ Vekili : Av. Mustafa KIVANÇ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, gözalt ında kötü ko şullarda tutulma, gözalt ında kötü muameleye maruz bırak ılma ve sa ğlık hizmetlerine eri şememe nedenleriyle kötü muamele yasa ğının ihlal edildiği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 30/1/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca 9/6/2020 tarihinde, kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddialar ı dışındaki iddialar yönünden k ısmi kabul edilemezlik karar ı verilmiş, başvurunun kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin k ısm ının kabul edilebilirlik incelemesinin Bölü m taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 6. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmam ıştır. III. OLAY VE OLGULAR7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/5401 Karar Tarihi : 3/12/2020 38. Başvurucu 29/9/2016 tarihinde Fetullahç ı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yap ılanmas ına (FETÖ/PDY) üye olma suçu isnad ıyla gözalt ına al ınm ıştır. Başvurucu, sekiz gün gözalt ında tutulmu ş; 7/10/2016 tarihinde adli kontrol şart ı ile serbest b ırak ılm ıştır. 9. Başvurucunun serbest b ırak ıldıktan sonra 12/10/2016 tarihinde bel f ıtığı ameliyat ı olduğu dosyaya sundu ğu sağlık raporlar ından anla şılmaktad ır. 10. Daha sonra tutuklanmas ına karar verilen ba şvurucu hakk ında yakalama karar ı çıkar ılm ış olup yakalama karar ının infaz edilemedi ği anlaşılmaktad ır. Başvurucu hakk ında açılan kamu davas ı devam etmektedir. 11. Başvurucu; Ankara Cumhuriyet Ba şsavc ılığına hitaben yazd ığı 28/11/2016 tarihli bir dilekçeyi bireysel ba şvuru dosyas ına sunmu ştur. An ılan dilekçede, iftiraya maruz kald ığı, hukuka ayk ırı şekilde meslekten ç ıkar ıldığı iddialar ının yan ı sıra 30/9/2016 tarihinde bel f ıtığı ameliyat ı olacak iken ameliyat tarihinden bir gün önce gözalt ına al ındığını, gözalt ı süresince ameliyat olmas ının engellendi ğini, rahats ızlığından dolay ı oturma, kalkma gibi çok temel günlük hareketleri dahi yapamaz durumda iken bir spor salonunun zemininde yat ırıldığını, bu durumun kendisine fiziksel ac ı verdiğini, her gün gelen doktorlara rahats ızlığını iletmesine kar şın hastaneye sevk edilmedi ğini, ifadesinin al ınmas ı için adliyeye götürüldü ğünde zorla yürütüldü ğünü, felç kalma tehlikesi geçirdi ğini ve kendisine küfredildi ğini beyan etmi ştir. 12. Başvurucu, gözalt ında iken maruz kald ığı kötü muameleye ili şkin olarak farkl ı tarihlerde farkl ı kurumlara ba şvurularda bulundu ğunu ancak şikâyetlerinin i şleme konulmad ığını belirterek 30/1/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 13. Bakanl ık görüşünde, ba şvurucunun gözalt ında kald ığı süre boyunca kötü muameleye maruz kald ığı iddias ı yönünden soru şturma ba şlatıldığı ancak yürütülen soruşturman ın başvurucunun yurt d ışına kaçm ış olmas ı ve olaya ili şkin ayr ıntılı beyan ının alınamamas ı sebebiyle derdest oldu ğu bildirilmi ştir. IV.İNCELEME VE GEREKÇE 14. Mahkemenin 3/12/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Gözalt ında Tutma Ko şullar ı Yönünden 1. Başvurucunun İddialar ı 15. Başvurucu; yakla şık yüz kişinin olduğu bir spor salonunda sekiz gün gözalt ında tutulduğunu, yerde yat ırıldığını, yeterli yiyecek ve içecek verilmedi ğini, temiz havaya çıkar ılmad ığını belirterek kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 16. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği gereği, Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur (İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177, 26/3/2013, 17). Başvuru Numaras ı: 2017/5401 Karar Tarihi : 3/12/2020 417. Anayasa Mahkemesi gözalt ında tutulan ki şilerin nezarethane tutma ko şullar ının yetersizliği nedeniyle kötü muameleye maruz kald ığı yönündeki iddialar ıyla ilgili olarak temel ilkeleri ortaya koydu ğu ve değerlendirmelerde bulundu ğu karar ında, şikâyete konu yetersiz ko şullardaki tutma hâli sona ermi şse idari yarg ı yolunda aç ılacak tam yarg ı (tazminat) davas ını etkili bir yol olarak kabul etmi ştir ( Nebahat Baysal Gül , B. No: 2016/14634, 28/5/2019, 17-31; ayr ıca yetersiz miktarda yiyecek ve içecek verilmesi iddias ı yönünden bkz. Tuncay Gürsen, B. No: 2016/35379, 15/1/2020, 17-23). Bu başvuruda da an ılan içtihatta belirlenen temel ilkeden ayr ılmay ı gerektiren bir durum bulunmamaktad ır. 18. Bu durumda 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesi dikkate al ındığında ulaşılabilir ve tutulma ko şullar ının standartlara uygun olmamas ı sebebiyle do ğan maddi ve manevi zararlar ın karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma ve yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı başvuru yolu tüketilmeden yap ılan başvurunun incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmayacağı sonucuna var ılm ıştır. 19. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. B. Sağlık Hizmetlerine Eri şim Yönünden 1. Başvurucunun İddialar ı 20. Başvurucu, gözalt ındayken bel f ıtığı rahats ızlığı nedeniyle ya şadığı sıkıntılar ı muayene için gelen doktorlara anlatmas ına rağmen kendisiyle ilgilenmediklerini ve hastaneye sevk etmediklerini, gözalt ına al ınarak ameliyat olmas ının engellendi ğini belirterek kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 2. Değerlendirme 21. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 48. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında aç ıkça dayanaktan yoksun ba şvurular ın Anayasa Mahkemesince kabul edilemezli ğine karar verilebilece ği belirtilmiştir. Bu ba ğlamda ba şvurucunun ihlal iddialar ını kan ıtlayamad ığı, temel haklara yönelik bir müdahalenin olmad ığı veya müdahalenin me şru olduğu aç ık olan ba şvurular ile karmaşık veya zorlama şikâyetlerden ibaret ba şvurular aç ıkça dayanaktan yoksun kabul edilebilir ( Hikmet Balabano ğlu, B. No: 2012/1334, 17/9/2013, 24). 22. Başvurucu; bireysel ba şvuru dilekçesinde, gözalt ındayken doktor muayenelerinin yapt ırıldığını, adliyeye götürüldü ğünde rahats ızlanarak yere y ığılıp kald ığında ambulans ça ğrıldığını, hastaneye götürülmek istenmesine kar şın ifade vermek için hastaneye hemen gitmeyi kabul etmedi ğini, rahats ızlığının Cumhuriyet savc ısı taraf ından fark edilmesi nedeniyle ifadesinin al ınmayarak hastaneye sevk edildi ğini ve ifade vermesinin uygun oldu ğu yönünde rapor düzenlenmesi sonucu ifadesinin al ındığını beyan etmi ştir. 23. Başvurucunun beyanlar ından da anla şıldığı üzere somut olayda sa ğlık hizmetlerine eri şim yönünden herhangi bir engelle kar şılaştığına ilişin veri bulunmamaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2017/5401 Karar Tarihi : 3/12/2020 5Aksine ba şvurucunun muayeneleri ola ğan şekilde ve ba şvurucu için gerekli görüldü ğü durumlarda yapt ırılm ıştır. 24. Başvurucu, gözalt ına al ındığı günün ertesi gününe planlanm ış olan ameliyat ının gerçekleştirilmemesi nedeniyle kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmekte ise de yaln ızca sekiz gün gözalt ında kald ığı, serbest b ırak ıldıktan sonra ameliyat ının gerçekle ştiği anlaşıldığından gözalt ında iken ameliyat ının gerçekle ştirilememi ş olmas ının kötü muamele yasağını ihlal etmedi ği sonucuna var ılm ıştır. 25. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabu l edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Gözalt ında Kötü Muamelede Bulunuldu ğuna İlişkin İddia Yönünden 1. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 26. Başvurucu; bel f ıtığı ameliyat ı olacak iken ameliyat tarihinden bir gün önce gözalt ına al ındığını, temel günlük hareketleri dahi yapamaz durumda iken gözalt ına alınmas ının kas ıtlı olarak ve kendisine ac ı verme amac ıyla gerçekle ştirildiğini, muayeneler sıras ında ya da ifade al ınmas ı için zaman zaman yürümeye zorland ığını, adliyeye götürüldü ğünde yürüyememesi nedeniyle kendisine " Şov yapma. ", "Hadi, acele et. ", "Hızlan. " şeklinde söylemlerde bulunuldu ğunu, bir ki şinin kendisine küfretti ğini belirterek kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 27. Bakanl ık görüşünde, başvurucunun şikâyeti üzerine ba şlatılan soruşturman ın başvurucunun ifadesinin al ınamam ış olmas ı nedeniyle derdest oldu ğu, bu nedenle başvurucunun ba şvuru yollar ını tüketmedi ği, özen yükümünü yerine getirmedi ği, bunun yan ı sıra iddialar ının savunulabilir nitelikte olmad ığı görüşü bildirilmi ştir. 2. Değerlendirme 28. Anayasa'n ın "Kişinin dokunulmazl ığı, maddî ve manevî varl ığı" kenar ba şlıklı 17. maddesinin birinci ve üçüncü f ıkralar ı şöyledir: "Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir. ... Kimseye i şkence ve eziyet yap ılamaz; kimse insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamaz." 29. Herkesin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ı Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınm ıştır. An ılan maddenin birinci f ıkras ında insan onurunun korunmas ı amaçlanm ıştır. Üçüncü f ıkras ında da kimseye işkence ve eziyet yap ılamayaca ğı, kimsenin insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan ceza veya muameleye tabi tutulamayaca ğı hüküm altına al ınm ıştır (Cezmi Demir ve di ğerleri, B. No: 2013/293, 17/7/2014, 80). 30. Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ı, herhangi bir s ınırlama öngörmemekte ve i şkence, insanl ık d ışı ve onur k ırıcı muamele ve cezalar ın yasaklanmas ının Başvuru Numaras ı: 2017/5401 Karar Tarihi : 3/12/2020 6mutlak mahiyetini belirtmektedir. Bu niteli ği gereği an ılan yasağa ilişkin olarak Anayasa'n ın 15. maddesi kapsam ındaki hâllerde dahi istisna öngörülmemi ştir (Turan Günana, B. No: 2013/3550, 19/11/2014, 33). 31. Bir muamelenin Anayasa n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ı kapsam ında olabilmesi için ise asgari bir a ğırlık derecesine ula şmış olmas ı gerekir. Bu asgari e şik, göreceli olup her olay ın somut ko şullar ı dikkate al ınarak değerlendirilmelidir. Bu kapsamda muamelenin süresi, bedensel ve ruhsal etkileri ile ma ğdurun cinsiyeti, ya şı ve sağlık durumu gibi faktörler önem ta şır. Ayr ıca muamelenin ard ındaki saik ve amaç dikkate al ınmal ıdır. Muamelenin heyecan ın yükseldi ği ve duygu yo ğunluğunun oldu ğu bir anda meydana gelip gelmediği de gözönünde bulundurulmal ıdır (Cezmi Demir ve di ğerleri , 83; Özge Özgürengin, 49; Ali Ulvi Altunelli, 56). 32. Bir ceza veya muamelenin insanl ık d ışı ya da aşağılay ıcı olarak nitelendirilebilmesi için belirli bir yasal muamele veya ceza ile ba ğlant ılı ızdırap vey a aşağılaman ın kaç ınılmaz unsurlar ının ötesine geçmesi gerekmektedir ( Cem Özen , B. No: 2014/1328, 29/9/2016, 55). 33. Anayasa Mahkemesi, asgari e şik seviyesini a ştığı varsay ılan kötü muamele iddialar ında öncelikle bu konudaki kan ıtlama sorununu ele almaktad ır. Burada kötü muameleye maruz kalmas ı nedeniyle ma ğdur olduğunu ileri süren ki şilerin -ispat külfetini n devlete geçti ği durumlar istisna olmak üzere- kötü muamele yasa ğı kapsam ına giren a ğırlıkta bir muamele görmü ş olabileceklerini gösteren emare ve delil sunmalar ı gerektiğini belirtmek gerekir ( Beyza Metin, B. No: 2014/19426, 12/12/2018, 45). 34. Somut olayda ba şvurucu öncelikle gözalt ına al ınmas ının kas ıtlı olarak kendisine acı çektirme amac ıyla gerçekle ştirildiğini ileri sürmektedir. An ılan iddia soyut nitelikte olup başvurucunun gözalt ına al ınmas ının tek ba şına kötü muamele te şkil etmeyece ği aç ıktır. Başvurucu bunun yan ı sıra gözalt ında zaman zaman yürümeye zorlanmas ı ile yerde yatmak zorunda kalmas ının kötü muamele te şkil ettiğini ifade etmektedir. 35. Başvurucunun gözalt ında tutuldu ğu sekiz günlük süre zarf ında zaman zaman hareket ettirildi ği ve yürümek zorunda kald ığı anlaşılmakta ise de bu durumun gözalt ı işlemlerinin yap ılabilmesi amac ıyla s ınırlı olduğu anlaşılm ıştır. Başvurucunun beyanlar ından da ifade al ımı ya da bekleme s ıras ında fiziksel olarak rahat edebilece ği şekilde oturmas ına ya da uzanmas ına izin verildi ği, ağrılar ının artmas ı üzerine sa ğlık ekiplerinin ça ğrıldığı ve gerekli müdahalelerin yap ıldığı anlaşılm ıştır. Gözalt ında kald ığı süre, sa ğlık problemini n niteliği ve sağlık hizmetlerine eri şiminin sa ğlanmas ı hususlar ı birlikte de ğerlendirildi ğinde başvurucunun gözalt ı tedbirinin kaç ınılmaz unsurlar ının ötesinde bir muameleye maruz bırak ıldığı sonucuna ula şılamam ıştır. 36. Başvurucu ayr ıca adliyedeyken acele etmesi yönündeki söylemler ile bir ki şinin münferit şekilde kendisine küfretmesi nedeniyle kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini ileri sürmektedir. Ba şvurucunun kendisine kar şı kullan ıldığını ileri sürdü ğü ifadelerin süreklilik arz etmedi ği, 15 Temmuz silahl ı darbe te şebbüsünden iki buçuk ay sonras ına denk gelen dönemde gözalt ına al ınan ve işlem yap ılacak kişi say ısının olağan say ılar ın çok üstünde olmas ından dolay ı acele etme ihtiyac ından doğabileceği ve münferit nitelikte oldu ğu anlaşılmaktad ır. 37. Sonuç olarak ba şvurucunun kötü muamele yasa ğının ihlali için aranan asgari ağırlık derecesini a şan bir muameleye maruz kalmad ığı sonucuna ula şılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2017/5401 Karar Tarihi : 3/12/2020 738. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabu l edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Gözalt ında tutma ko şullar ı yönünden kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, 2. Sağlık hizmetlerine eri şim yönünden kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, 3. Gözalt ında kötü muamelede bulunuldu ğuna ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 3/12/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Üye Üye Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ