TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR A.A.K. ve D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/43088) Karar Tarihi: 3/12/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : A.A.K. ve di ğerleri (bkz. ekli liste) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma ris
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR A.A.K. ve D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/43088) Karar Tarihi: 3/12/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Sinan ARMA ĞAN Başvurucu : A.A.K. ve di ğerleri (bkz. ekli liste) I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye sınır d ışı etme karar ı verilmesi ve geri gönderme merkezindeki tutma ko şullar ı nedenleriyle kötü muamele yasa ğının, s ınır d ışı etme karar ına karşı başvurulabilecek etkili bir yarg ı yolu bulunmamas ı nedeniyle etkili ba şvuru hakk ının, idari gözetim alt ında tutman ın hukuki olmamas ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının, idari gözetim karar ına itiraz kabul edildiği hâlde lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle de adil yarg ılanma ve mülkiyet haklar ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Ekli tabloda yer verilen ba şvurulara ait ba şvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra ba şvurular Komisyonlara sunulmu ştur. 3. Başvurucular, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü nün (İçtüzük) 73. maddesi uyar ınca s ınır d ışı işleminin yürütmesinin tedbiren durdurulmas ına karar verilmesini talep etmiştir. 4. Komisyonlarca tedbir talebinin Bölüm taraf ından karara ba ğlanmas ı gerekli görüldüğünden İçtüzük'ün 73. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca başvurular ın kabu l edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm taraf ından İçtüzük'ün 73. maddesi uyar ınca ekli tabloda belirtilen başvurular ın tamam ında s ınır d ışı işleminin tedbiren durdurulmas ına karar verilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 36. Başvurucular ın bir k ısm ı, bireysel ba şvuru harç ve masraflar ını karşılama imkânlar ının bulunmad ığını belirterek adli yard ım talebinde bulunmu ştur. 7. Konular ının ayn ı olmas ı nedeniyle ekli listede numaralar ı belirtilen ba şvurular ın 2016/43088 numaral ı bireysel ba şvuru ile birle ştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yap ılmas ına karar verilmi ştir. 8. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 9. Başvuru formlar ı ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 10. Muhtelif ülkelerin vatanda şı olan ba şvurucular hakk ında farkl ı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 say ılı Yabanc ılar ve Uluslararas ı Koruma Kanunu nun 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri kapsam ında ilgili valilikle r taraf ından s ınır d ışı etme karar ı tesis edilmi ş, ayr ıca başvurucular ın bir k ısm ı idari gözetim altına al ınarak geri gönderme merkezlerine konulmu ştur. 11. Başvurucular 3/10/2016 tarihli ve 676 say ılı Olağanüstü Hâl Kapsam ında Baz ı Düzenlemeler Yap ılmas ı Hakk ında Kanun Hükmünde Kararname (676 say ılı KHK) ile 6458 say ılı Kanun'da yap ılan değişiklik sonras ında s ınır d ışı etme işlemi yönünden etkili bir iç hukuk yolu bulunmad ığını belirterek de ğişik tarihlerde do ğrudan bireysel ba şvuruda bulunmuştur. 12. Başvurucular ın bir k ısm ı bireysel ba şvuru yapt ıktan sonra s ınır d ışı işlemini n iptali amac ıyla ilgili idare mahkemelerinde dava açm ıştır. Mahkemeler, ba şvurucular hakk ında al ınan s ınır d ışı etme karar ının mevzuata uygun oldu ğunu belirterek davalar ın reddine karar vermi ştir. Bununla birlikte ba şvurucular ın bireysel ba şvurular ına konu etti ği husus idare mahkemelerindeki yarg ılama süreci de ğil s ınır d ışı etme işlemlerinin kendisidir. 13. Karar tarihi itibar ıyla tüm ba şvurucular ın tutulduklar ı geri gönderme merkezinden sal ıverildikleri anla şılm ıştır. 14. Tüm ba şvurular otuz günlük yasal ba şvuru süresi içinde yap ılm ıştır. IV. İLGİLİ HUKUK 15.İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016, 22-25; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-38; Bılal Abdulsattar El Rav ıye ve diğerleri, B. No: 2018/27603, 15/5/2020, 12-14. V. İNCELEME VE GEREKÇE 16. Mahkemenin 3/12/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 4A. Adli Yard ım Talepleri Yönünden 17. Adli yard ım talebinde bulunan ba şvurucular ın başvuru giderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varl ıklar ının bulunmad ığı ve taleplerinin dayanaktan yoksu n olmad ığı anlaşılm ış olup 12/1/2011 tarihli ve 6100 say ılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu nun 334. maddesinin (1) numaral ı fıkras ı uyar ınca adli yard ım taleplerinin kabulü ile yarg ılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmalar ına karar verilmesi gerekir. B.İdari Gözetim Karar ına İlişkin İddialar 18. Bir k ısım başvurucu, idari gözetim alt ında tutulmalar ı nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenliği hakk ının, insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan ko şullarda geri gönderme merkezinde tutulmalar ı nedeniyle de kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğini iddia etmi ş; bu konularda şikâyetini ileri sürebilece ği etkili bir ba şvuru mekanizmas ı bulunmad ığını ifade etmi ştir. 19. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idari gözetim alt ında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve i şletilmesinin İçişleri Bakanl ığı taraf ından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari i şlem ve eylemlerden dolay ı kişisel hakk ı doğrudan etkilenenlerin idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açabilece ğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -s ırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç i şletilmemesinin etkisiz oldu ğu biçiminde yorumlanamayaca ğını belirtmi ş ve yabanc ının sal ıverilmesi hâlinde etkili hukuk mekanizmas ının tam yarg ı davas ı olduğunu ifade etmi ştir (B.T., 45-58). 20. Anayasa Mahkemesi ayn ı başvuruda, idari gözetimi sona erdirilen başvurucular ın hukuka ayk ırı olarak idari bir kararla özgürlüklerinden yoksun b ırak ılmalar ı nedeniyle u ğrad ıklar ını öne sürdükleri maddi ve manevi zararlar ının karşılanmas ı bak ımından başarı şans ı sunma, yeterli giderim sa ğlama kapasitesini haiz ve ula şılabilir oldu ğu görülen tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden yap ılan başvurular ın incelenmesinin bireysel ba şvurunun ikincil niteli ği ile bağdaşmad ığı sonucuna varm ıştır (B.T., 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, 37). 21. Anayasa Mahkemesi R.M. ve di ğerleri (B. No: 2015/19133, 17/4/2019, 31) başvurusunda bir kez daha yukar ıda yer verilen ilkelere ba ğlı kald ığını vurgulam ıştır. Başvurucular ın geri gönderme merkezinde tutulmalar ı nedeniyle kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ği iddialar ı bak ımından aç ıklanan ilkelerden ayr ılmay ı gerektiren bir husus bulunmamaktad ır. 22. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 23. Bununla birlikte bu a şamada olu şan durum nedeniyle mevcut ba şvurular yönünden i şbu karar ın ard ından aç ılmas ı muhtemel idari davalar ın süresine ili şkin olarak bir hususun aç ıklığa kavuşturulmas ı zorunlulu ğu has ıl olmuştur. 24. Öncelikle vurgulanmal ıdır ki idari yarg ı yerlerinde aç ılacak davalar ın süresine ilişkin koşullar ı incelemek ve idari davalar ın süresinde aç ılıp aç ılmad ığını değerlendirmek Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 5ilgili mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan inceleme konusu ba şvuruda oldu ğu gibi B.T. karar ındaki içtihat de ğişikliğinin Resmî Gazete'de yay ımland ığı 16/2/2018 tarihinden önce tam yarg ı davas ı yolu tüketilmeden, do ğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan müracaatlar ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmas ını müteakip aç ılacak davalarda dava açma süresinin derece mahkemelerince bu ki şilerin mahkemeye eri şim haklar ının ihlaline neden olmayacak biçimde de ğerlendirilmesi gerekti ğine de i şaret edilmelidir ( B.T., 59). 25. Kötü muamele yasa ğı ile kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ı yönünden ba şvuru yollar ının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik karar ı verildiğinden an ılan yasak ve hakla bağlant ılı olarak Anayasa'n ın 40. maddesinde düzenlenen etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiği iddias ının bu aşamada incelenmesine gerek görülmemi ştir. C. Lehe Vekâlet Ücreti Hükmedilmedi ğine İlişkin İddia 26. Bir k ısım başvurucu, idari gözetim karar ına itirazlar ının sulh ceza hâkimliklerince kabul edilmesine ra ğmen lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle mülkiyet ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 27. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 48. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında, anayasal aç ıdan önem taşımayan ve ba şvurucunun önemli bir zarara u ğramad ığı başvurular ın esastan incelenmeksizin reddedilebilece ği hüküm alt ına al ınm ıştır. 28. An ılan hükümle anayasal ve ki şisel önemden yoksun ba şvurular ın esasta n incelenmemesine imkân tan ıyan ek bir kabul edilebilirlik kriteri getirilmi ştir. Dolay ısıyla diğer tüm kabul edilebilirlik kriterlerini ta şısa hatta esas hakk ında incelemeye geçildi ğinde ihlal karar ı verilebilecek nitelikte olsa bile kanunda belirtilen nitelikteki bir ba şvuru kabul edilemez bulunabilecektir ( K.V. [GK], B. No: 2014/2293, 1/12/2016, 55). 29. Somut olayda ba şvurucular, Avukatl ık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmesi gerekti ğini ileri sürmü şlerdir. Başvurucular ın iddialar ının özü mahkemeye eri şim ve mülkiyet haklar ının ihlal edildi ğine yönelik olup başvurucular ın dile getirdiği şikâyetlere benzer şikâyetlerin Anayasa Mahkemesince daha önce incelendi ği ve ilgili Anayasa kurallar ının yorumland ığı anlaşılmaktad ır. 30. Başvurucular aç ısından önem ta şıyan husus, kesin nitelikteki kararla yararlar ına bir miktar vekâlet ücreti takdir edilmemesidir. Takdir edilmeyen vekâlet ücreti nedeniyle başvurucular ın içinde bulundu ğu kişisel koşullara göre kendilerine ciddi anlamda zarar verdiği ve kendileri için ne denli önemli oldu ğu hususunda herhangi bir aç ıklamalar ının olmad ığı da gözetildi ğinde önemli bir zarar oldu ğu kanaatine ula şılamam ıştır (benzer yöndeki bir de ğerlendirme için bkz. Dayg ınat Magomedzham ılova ve di ğerleri, B. No: 2015/516, 20/3/2019, 33-42). 31. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın yorumlanmas ı ve uygulanmas ı aç ısından önem taşımad ığı gibi başvurucular ın da önemli bir zarara u ğramad ığı sonucuna var ıldığından anayasal ve ki şisel önemden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurunun bu k ısm ının diğer kabu l edilebilirlik şartlar ı yönünden incelenmeksizin kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 6D. S ınır D ışı Etme İşlemine İlişkin İddialar 1. Kötü Muamele Yasa ğıyla Bağlant ılı Olarak Etkili Ba şvuru Hakk ının İhlal Edildiğine İlişkin İddia a. Başvurucular ın İddialar ı 32. Baz ı başvurucular 676 say ılı KHK ile yap ılan değişiklik sonras ında idare mahkemelerinde açt ıklar ı iptal davas ının s ınır d ışı işleminin kendili ğinden durdurmamas ı nedeniyle pratikte etkili bir yol olmaktan ç ıktığını, bu konuda bireysel ba şvuru d ışında etkili bir yarg ı yolu bulunmad ığını ileri sürmü şlerdir. b. Değerlendirme i. Kabul Edilebilirlik Yönünden 33. Başvurucular, kötü muameleye maruz kalma riski bulunan ülkeye s ınır d ışı edilme karar ına karşı başvurabilecekleri etkili bir yarg ısal yol bulunmamas ı nedeniyle etkili başvuru hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmekte ve ihlal iddialar ını mevzuat de ğişikliğine dayand ırmaktad ır. 34. S ınır d ışı etme işlemlerine kar şı etkili bir ba şvuru mekanizmas ı bulunmad ığı ve bu durumun mevzuattan kaynakland ığı sonucuna ula ştığı Y.T. ([GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2019) karar ı sonras ında 6/12/2019 tarihli ve 7196 say ılı Kanun'un 75. maddesiyle 6458 say ılı Kanun un 53. maddesinin (3) numaral ı fıkras ında baz ı değişiklikler yap ılm ıştır. 35. Pilot karar usulüyle ele al ınan Y.T. karar ında bir y ıllık süre içinde Anayasa Mahkemesinin önündeki mevcut ba şvurulara çözüm sa ğlayan geçici bir hüküm getirilmesi veya idare taraf ından daha önce al ınan s ınır d ışı etme kararlar ının kald ırılmas ı/geri alınmas ı/yeniden de ğerlendirilmesi ya da ba şkaca bir çözüm bulunmas ı gerektiği de belirtilmiştir (Y.T. 77). 36.Y.T. karar ı ve 7196 say ılı Kanun'la yap ılan değişiklik sonras ında ortaya ç ıkan yeni hukuki durumda ba şvurucular ın etkili ba şvuru hakk ına ilişkin iddialar ı yönünden mağdur statüsünün devam edip etmedi ği hususunun i şin esas ıyla birlikte incelenmesi uygun bulunmuştur. ii. Esas Yönünden (1) Genel İlkeler 37. Genel ilkeler için bkz. Y.T. ayn ı kararda bkz. 45-51. (2)İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 38. Başvurucular geri gönderilmeleri hâlinde ülkelerinde kötü muameleye maruz kalma riski alt ında olmalar ına rağmen pratikte iddialar ını dile getirebilecekleri etkili bir başvuru yolu bulunmad ığını belirtmektedir. 39. 676 say ılı KHK ile yap ılan değişiklikle birlikte 6458 say ılı Kanun'un 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri uyar ınca s ınır d ışı etme karar ı alındığında bu işleme kar şı iptal davas ı açm ış olmak kendili ğinden işlemin yürürlü ğünü durdurucu bir etki do ğurmamaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 740. Anayasa Mahkemesi A.A. ve A.A. başvurusunda s ınır d ışı etme işlemlerinde yaşam hakk ının ihlal edilece ği ya da kötü muameleye maruz kalaca ğını ileri süren yabanc ılara birtak ım usul güvencelerinin sa ğlanmas ı gerektiğini belirtmi ştir. Söz konusu güvenceler; s ınır d ışı etme kararlar ının bağıms ız bir yarg ı organ ı taraf ından denetlenmesi, denetim süresince karar ın icra edilmemesi ve yarg ılama sürecine taraflar ın etkili kat ılımının sağlanmas ı olarak aç ıklanabilir. Denetim süresi boyunca i şlemin icra edilmemesine ili şkin güvencenin 676 say ılı KHK ile yap ılan değişiklikle kald ırılm ış olmas ı gözönünde bulundurularak s ınır d ışı işlemine ili şkin doğrudan Anayasa Mahkemesine yap ılan başvurular -başvuru yollar ının tüketilmesi aranmaks ızın- kabul edilmeye ba şlanm ıştır. 41. Nitekim pilot karar usulüyle ele al ınan Y.T. başvurusunda ülkesinde kötü muameleye maruz kalaca ğına dair savunulabilir nitelikte iddialar ortaya konulsa dahi s ınır dışı işleminin kendili ğinden yürütmesinin durmamas ı nedeniyle davan ın her aşamas ında geri gönderilme olas ılığının devam etti ği bu nedenle idare mahkemesinde aç ılan iptal davas ının pratikte ba şarı şans ı sunmad ığı için etkili bir ba şvuru yolu olmaktan ç ıktığı kabul edilmi ştir. Kararda bu durumun mahkemelerin uygulamalar ından değil mevzuattan kaynakland ığı belirtilmiştir (Y.T., 59-61). 42.Y.T. karar ı sonras ında 7196 say ılı Kanun'un 75. maddesiyle 6458 say ılı Kanun un 53. maddesinin (3) numaral ı fıkras ında baz ı değişikler yap ılm ıştır. Buna göre s ınır dışı etme karar ına karşı iptal davas ı aç ıldığında işlemin yürütmesi kendili ğinden durmakta ise de Anayasa Mahkemesinin önündeki mevcut ba şvurulara pilot kararda belirtilen şekilde çözüm üreten hukuki düzenleme bir y ıllık süre içinde yap ılmam ıştır. Dolay ısıyla eldeki başvurular özelinde Y.T. karar ında ortaya konan ilke ve de ğerlendirmelerden ayr ılmay ı gerektiren yeni bir durumun bulunmad ığı görülmektedir. Ba şvurucular ın ülkelerine geri gönderilmeleri hâlinde kötü muameleye maruz kalacaklar ına ilişkin iddialar ını inceletebilecekleri etkili bir ba şvuru yolu olmad ığının kabul edilmesi gerekir. 43. Aç ıklanan gerekçelerle kötü muamele yasa ğıyla bağlant ılı olarak Anayasa'n ın 40. maddesinde güvence alt ına al ınan etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. 2. S ınır D ışı Etme Karar ı Nedeniyle Kötü Muamele Yasa ğının İhlal Edildiğine İlişkin İddia a. Başvurucular ın İddialar ı 44. Başvurucular; geri gönderilmeleri hâlinde siyasi görü şleri, dinî inançlar ı, etnik kökenleri yahut ülkelerindeki iç kar ışıklıklar nedeniyle kötü muameleye maruz kalacaklar ını ileri sürmü şlerdir. Bunun d ışında baz ı başvurucular s ınır d ışı edildikleri takdirde aile bütünlüklerinin bozulaca ğını da iddia etmi ştir. b. Değerlendirme i. Kabul Edilebilirlik Yönünden 45. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan kötü muamele yasa ğının ihlal edildiğine ilişkin iddialar ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 8ii. Esas Yönünden (1) Genel İlkeler 46. Genel ilkeler için bkz. A.A. ve A.A. (ayn ı kararda bkz. 54-72). (2)İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 47. Başvuru konusu dosyalarda ba şvurucular ın tümü dinî inançlar ı, siyasi görü şleri, etnik kökenleri yahut ülkelerindeki iç kar ışıklıklar gibi nedenlerle s ınır d ışı edilmeleri hâlinde ülkelerinde kötü muameleye maruz kalacaklar ını ileri sürmü şlerdir. 48. 676 say ılı KHK ile yap ılan değişiklik sonras ında 6458 say ılı Kanun'un 54. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının (b), (d) ve (k) bentleri uyar ınca s ınır d ışı etme karar ı alındığında yaşam hakk ı veya kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddialar ını değerlendirme konusunda etkili bir yol bulunmad ığına karar veren Anayasa Mahkemesi doğrudan kendisine yap ılan başvurular ı kabul etmeye ba şlam ış ve lüzumu hâlinde bu i şlemle r hakk ında tedbir karar ı vermiştir (Haitham Salah Abdelkhalek Mahmoud ve di ğerleri, B. No: 2017/29511, 9/9/2020, 33). 49. Somut ba şvurularda Anayasa Mahkemesi, ba şvurucular ın s ınır d ışı etme işleminin durdurulmas ına yönelik ba şvurular ını tedbir talepleri yönünden de ğerlendirmi ş ve ilk aşamada ülkelerine geri gönderilmeleri hâlinde maddi ve manevi bütünlüklerine yönelik ciddi bir tehlikeyle kar şılaşabilecekleri ihtimali oldu ğunu kabul ederek s ınır d ışı işlemlerini durdurmu ştur. 50. Başvuru konusu s ınır d ışı etme kararlar ına ilişkin etkili bir yol bulunmamas ı sebebiyle (bkz. 42, 43) söz konusu i şlemlerin kötü muamele yasa ğı kapsam ında ihlale neden olup olmayaca ğı doğrudan Anayasa Mahkemesince de ğerlendirilecektir. 51. Başvurucular taraf ından ileri sürülen ve birtak ım bilgi ve belgeye de yer verdikleri iddialar ının Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi kararlar ı ile insan haklar ı alan ında araştırma yapan sivil toplum örgütlerinin raporlar ı taraf ından desteklendi ği görülmektedir. Dolay ısıyla -tedbir talepleri karara ba ğlan ırken yap ılan değerlendirmeler do ğrultusunda- s ınır dışı edildiklerinde kötü muameleye maruz kalacaklar ını iddia eden ba şvurucular ın gerçek bir riskle kar şı karşıya kalacaklar ı anlaşılmaktad ır. 52.A.A. ve A.A. başvurusunda belirtildiği gibi hakk ında s ınır d ışı etme karar ı alınan yabanc ılar ın kötü muameleye maruz kalacaklar ına ilişkin savunabilir nitelikteki iddialar ı konusunda idari makamlar ın bir de ğerlendirme yapmas ı gerekirken bu hususun gözard ı edildiği veya gerekti ği gibi yap ılmad ığı anlaşılmaktad ır (yap ılmas ı gereken incelemeni n niteliğine ilişkin benzer bir karar için bkz. Azizjon Hikmatov , B. No: 2015/18582, 31/3/2017). Dolay ısıyla kamu makamlar ının Anayasa'n ın 17. ve 5. maddeleri kapsam ında üzerine dü şen bireyleri kötü muamele yasa ğına karşı koruma -somut ba şvurular özelinde başvurucular ı ülkelerine göndererek kötü muameleye maruz b ırakmama- yükümlülü ğüne ayk ırı davrand ığı kanaatine var ılm ıştır. 53. Dolay ısıyla kamu makamlar ının başvurucular taraf ından men şe ülkelerinde var olduğunu iddia ettikleri risklere ili şkin araştırma ve de ğerlendirme yapmadan verdikleri s ınır Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 9dışı etme işlemleri sebebiyle Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. 54. S ınır d ışı etme işlemi nedeniyle kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği sonucuna var ılmas ı nedeniyle aile hayat ına sayg ı hakk ı yönünden ayr ıca bir değerlendirme yap ılmas ına gerek görülmemi ştir. E. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 55. 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 56. Başvurucular, ihlalin tespiti ve tazminat talebinde bulunmu ştur. 57. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir (B. No: 2014/8875, 7/6/2018, [GK]). Mahkeme di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına da değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına da işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve diğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 58. Bireysel ba şvuru kapsam ında bir temel hakk ın ihlal edildi ğine karar verildi ği takdirde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırıldığından söz edilebilmesi için temel kural mümkün oldu ğunca eski hâle getirmenin yani ihlalden önceki duruma dönülmesinin sağlanmas ıdır. Bunun için ise öncelikle ihlalin kayna ğı belirlenerek devam eden ihlali n durdurulmas ı, ihlale neden olan karar veya i şlemin ve bunlar ın yol açt ığı sonuçlar ın ortadan kald ırılmas ı, varsa ihlalin sebep oldu ğu maddi ve manevi zararlar ın giderilmesi, ayr ıca bu bağlamda uygun görülen di ğer tedbirlerin al ınmas ı gerekmektedir ( Mehmet Do ğan, 55, 57). 59. Başvuruda, s ınır d ışı etme karar ı sebebiyle kötü muamele yasa ğı ile bu yasakla bağlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildi ği sonucuna var ılm ıştır. İhlalin idari makamlar ın işlemleri ile mevzuattan kaynakland ığı anlaşılm ıştır. 7196 say ılı Kanun'un 75. maddesiyle 6458 say ılı Kanun un 53. maddesinin (3) numaral ı f ıkras ında yap ılan değişikliklerle birlikte dava açma süresince veya dava aç ıldığında karar verilinceye kadar sınır d ışı işleminin kendili ğinden duraca ğı hüküm alt ına al ınm ıştır. İhlal karar ından sonra başvurucular için yeni bir hukuki süreç ba şlayacağı dikkate al ındığında getirilen bu güvence ile birlikte mevzuat konusundaki sorunun giderildi ği değerlendirilmi ştir ( Abdul Mateen Abdulghaffa r ve diğerleri, B. No: 2016/24615, 9/6/2020, 26). Öte yandan idari makamlar Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 10taraf ından al ınan s ınır d ışı etme kararlar ının hâlen mevcut oldu ğu görülmektedir. Dolay ısıyla kamu makamlar ının ihlal sonucuna uygun olarak ba şvurucular hakk ındaki s ınır d ışı etme kararlar ını geri al ıp yeniden bir i şlem tesis edinceye kadar söz konusu kararlar ın icra edilmemesi gerekmektedir. 60. Öte yandan somut olayda ihlalin tespit edilmesinin ba şvurucular ın uğrad ığı zararlar ın giderilmesi bak ımından yetersiz kalaca ğı aç ıktır. Dolay ısıyla eski hâle getirme kural ı çerçevesinde ihlalin bütün sonuçlar ıyla ortadan kald ırılabilmesi için kötü muamele yasağının ihlali nedeniyle yaln ızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararlar ı karşılığında talep eden ba şvuruculara ayr ı ayr ı net 1.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir. 61. Anayasa Mahkemesinin maddi tazminata hükmedebilmesi için başvurucular ın uğrad ıklar ını iddia ettikleri maddi zarar ile tespit edilen ihlal aras ında illiyet ba ğı bulunmal ıdır. Başvurucular ın bu konuda herhangi bir belge sunmam ış olmalar ı nedeniyle maddi tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir. 62. 3.600 TL vekâlet ücretinin ekli listede belirtildi ği üzere başvuruculara ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım taleplerinin KABULÜNE, B. Başvurucular ın kamuya aç ık belgelerde kimliklerinin gizli tutulmas ı taleplerinin KABULÜNE, C. 1. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA, 2. Kötü muamele yasa ğıyla bağlant ılı olarak etkili ba şvuru hakk ının ihlal edildiğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, 3. İdari gözetim karar ına ilişkin iddialar ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 4. Lehe vekâlet ücretine hükmedilmedi ğine ilişkin iddian ın anayasal ve ki şisel önemden yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, D. 1. Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan kötü muamele yasa ğının İHLAL ED İLDİĞİNE, 2. Kötü muamele yasa ğıyla bağlant ılı olarak Anayasa n ın 40. maddesinde güvence alt ına al ınan etkili ba şvuru hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, E. Kamu makamlar ı taraf ından başvurucular hakk ında yeniden bir de ğerlendirme yap ılıncaya kadar ba şvurucular ın SINIR DI ŞI EDİLMEMES İNE, Başvuru Numaras ı: 2016/43088 Karar Tarihi : 3/12/2020 11F. Ekli listede belirtildi ği şekilde 1.000 TL manevi tazminat ın başvuruculara ÖDENMES İNE, tazminata ili şkin diğer taleplerin REDD İNE, G. 1. Ekli listede ayr ıntısı belirtilen ba şvuru harçlar ının başvuruculara ÖDENMES İNE, 2. 3.600 TL vekâlet ücretinin ekli listede belirtilen şekilde başvuruculara ÖDENMES İNE, H. Ödemelerin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, İ. Karar ın bir örne ğinin İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Genel Müdürlü ğüne GÖNDER İLMESİNE, J. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 3/12/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Üye Üye Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ