TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AYGÜL AKAR VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2015/10140) Karar Tarihi: 9/6/2020 Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Hasan SARAÇ Başvurucular : 1. Aygül AKAR 2. Ayten AKSOY 3. Besime GÜNER İ 4. Fatma BA Ş 5. Hayriye BULUT 6. Hüsniye TURANTEPE 7. Kibar GÜNDÜZ 8. Mehmet BA Ş 9. Mura
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR AYGÜL AKAR VE D İĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2015/10140) Karar Tarihi: 9/6/2020 Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Hasan SARAÇ Başvurucular : 1. Aygül AKAR 2. Ayten AKSOY 3. Besime GÜNER İ 4. Fatma BA Ş 5. Hayriye BULUT 6. Hüsniye TURANTEPE 7. Kibar GÜNDÜZ 8. Mehmet BA Ş 9. Murat BA Ş 10. Mustafa BA Ş 11. Songül BA Ş 12. Şerife BAŞ 13. Yıldız YILDIZ Başvurucular Vekili : Av. Mehmet Selim OKÇUO ĞLU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, güvenlik güçleri taraf ından kullan ılan silahl ı maddi güç sonucu ölü m olay ının meydana gelmesi nedeniyle ya şam hakk ı ile mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 11/6/2015 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 34. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüş bildirmemi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve ekleri ile Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) ortam ından ve ilgili Cumhuriyet ba şsavc ılıklar ından fiziksel olarak temin edilen dosyada ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 8. Başvuruculardan Şerife Baş 26/8/1994 tarihinde ölen H.B.nin e şi, diğer başvurucular ise H.B.nin çocuklar ıdır. 9. 26/8/1994 günü saat 10.15 s ıralar ında Bingöl'ün Yayladere ilçesi Çal ıkağıl-Mozan yaylas ı mevkiinde bulunan jandarma karakoluna terör örgütü mensuplar ınca ateşli silah ve bombalar kullan ılarak sald ırı gerçekle ştirilmiştir. Çat ışmada yedi er şehit olmuş, dört er ve erba ş yaralanm ıştır. Ayn ı gün içinde bu karakola yard ım için gelen konvoya da sald ırı düzenlenmi ştir. 10. Olayla ilgili olarak 26/8/1994 tarihinde düzenlenen terör olay raporunun ilgili kısımlar ı şöyledir: ''[S]aat 07.30'da PKK terör örgüt mensuplar ının geri çekilmesi ile çat ışman ın sona erdiği, saat 10.00 s ıralar ında Kobra helikopterlerince teröristlerin kaç ış istikametlerini n bombaland ığı, saat 16.00 s ıralar ında teröristlerin muhtemel bar ınaklar ının uçaklarla bombaland ığı...'' 11. Söz konusu raporda ayr ıca olaya müdahale eden birlikler içinde iki kobra helikopter ve iki bombard ıman uçağının olduğu da yaz ılıdır. 12. Başvuruculardan Murat Ba ş ve Songül Ba ş 27/8/1994 tarihinde hastaneye getirilmiştir. Raporda ba şvurucu Songül Ba ş'ın sol kol dirsek alt ından itibaren kemi ğe inen yumuşak doku tahribat ı ve sağ sırt taraf ından 1 cm çap ında derine inen muhtemel şarapnel yaras ının mevcut oldu ğu belirtilmi ştir. Diğer başvurucu Murat Ba ş'ın raporunda da sol ayak bileği üstünde 1,5 cm çap ında muhtemel şarapnel parças ının mevcut oldu ğu bilgisine yer verilmiştir. Dosya içinde bulunan ve ortopedi klini ği taraf ından düzenlenen epikriz raporuna göre başvurucu Murat Ba ş 27/8/1994 tarihinden 6/9/1994 tarihine kadar hastanede yatarak tedavi görmü ştür. Murat Ba ş'ın ateşli silahla yaraland ığı raporda aç ıkça belirtilmi ştir. 13. Başvurucular ın babas ı olan H.B. de ayn ı olayda bombard ıman sonucu ölmü ştür. H.B. ilgili Cumhuriyet Ba şsavc ılığa haber verilmeden ve otopsi yap ılmadan köy mezarl ığına 27/8/1994 tarihinde defnedilmi ştir. Nüfus Müdürlü ğünden temin edilen Merkezî Nüfus İdare Sistemi (MERN İS) Ölüm Tutana ğı'na göre H.B.nin ölüm nedeni '' aşırı kan kayb ı''dır. Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 414. Bombalama olay ının gerçekle ştiği tarihten üç gün sonra İlçe Jandarma Komutanl ığı (Komutanl ık) taraf ından H.B.nin e şi olan başvurucu Şerife Baş'ın parmak izini içeren bir tutanak düzenlenmi ştir. Tutana ğın ilgili k ısımlar ı şöyledir: ''...29/8/1994 günü güvenilir bir kaynaktan elde edilen bilgiden 26/8/1994 günü Çal ıkağıl J.Krk.K.l ığını basan PKK örgüt mensuplar ının Yavuzta ş köyüne giderek muhtar ı ve iki çocu ğunu yan ına ald ıklar ı, daha sonra Yavuzta ş köyü muhtar ı [H.B.nin] cesedinin kö y çıkışında bulundu ğu[,] iki çocuğunun ise yaral ı olduğunun köyden gelen vatanda şlardan v e görgü tan ıklar ından öğrenildiği, muhtar [H.B.nin] defnedildi ği, çocuklar ı [başvurucular] Murat Ba ş ile Songül Ba ş'ın tedavi için Elaz ığ ilinde olduklar ının, [H.B.nin] evinin nedeni bilinmeyen bir sebepten yak ıldığı, en son evin harabe bir şekilde oldu ğu, ...maddi hasar ın 30.000.000. [eski] TL olduğunun öğrenildiği...müştereken imza alt ına al ınm ıştır.'' 15.İlçe Jandarma Komutanl ığı taraf ından 8/9/1994 tarihinde Olay Yeri Tespit Tutanağı düzenlenmi ştir. Tutanakta H.B.nin PKK örgütü mensuplar ınca öldürülmesinden sonra köyün vatanda şlar taraf ından boşaltıldığı, olay ın incelenmesi için gidildi ğinde ise köylülerin bo şaltt ığı evlerin yan ıcı maddeler kullan ılmak suretiyle örgüt mensuplar ınca iki saat önce yak ıldığı, yang ın söndürme faaliyetine ba şland ığı fakat köydeki tüm evlerin yand ığı belirtilmiştir. 16. Başvurucu Şerife Baş 16/9/1994 tarihinde U şak Cumhuriyet Ba şsavc ılığı arac ılığı ile suç duyurusunda bulunmu ştur. Başvurucu vermi ş olduğu dilekçede, çat ışma bölgesinden çok uzakta bulunan köylerinin uçaklar taraf ından saat 15.30-16.00 gibi bombaland ığını, eşi H.B.nin bu bombalama sonucu öldü ğünü, başvurucular Songül Ba ş ve Murat Ba ş'ın yaraland ığını, olayla ilgili olarak hiçbir yetkilinin gelmedi ğini belirterek şikâyetçi olmu ştur. 17. Bingöl Cumhuriyet Ba şsavc ılığının olay yerinin Ki ğı ilçesinde kald ığı gerekçesiyle 17/10/1994 tarihinde verdi ği yetkisizlik karar ından sonra s ıras ıyla Kiğı Cumhuriyet Ba şsavc ılığı, 8. Kolordu Komutanl ığı Askerî Savc ılığı, 7. Kolordu Komutanl ığı Askerî Savc ılığı yetkisizlik ve görevsizlik kararlar ı vermiştir. 30/11/1994 tarihinde verilen görevsizlik karar ı üzere dosya son olarak 2. Taktik Hava Kuvvetleri Komutanl ığı Askerî Savc ılığına (Askerî Savc ılık) gönderilmi ştir. Daha önceki süreçte verilen yetkisizlik ve görevsizlik kararlar ında olay '' bombalama sonucu ölüm ve yaralanma '' olarak nitelendirilmi şken son görevsizlik karar ında '' PKK terör örgütü mensuplar ınca sivil şahıslar [H.B.nin] öldürülmesi ve [başvurucular] Murat Ba ş ile Songül Ba ş'ın yaralanmalar ı'' olarak belirtilmiştir. 18. Askerî Savc ılık 13/2/1995 tarihinde ba şvuruculardan yaral ı olanlar ın ifadelerine başvurulmas ı ile olaya sava ş uçaklar ınca veya terör örgütü mensuplar ınca sebebiyet verilip verilmedi ğinin aç ıklığa kavuşturulmas ı için Ki ğı Cumhuriyet Ba şsavc ılığına talimat yazm ıştır. Yaral ı başvurucular ın göç etmesi nedeniyle talimat ın yerine getirilemedi ği 16/5/1995 tarihli yaz ıdan anlaşılm ıştır. Bundan ba şka başvuruculardan Şerife Baş'ın ifadesi için İstanbul'daki ba şka bir askerî savc ılığa talimat yaz ılm ıştır. Bu yaz ıda, yukar ıda aç ıklanan tutanak içeri ği ile Uşak Cumhuriyet Ba şsavc ılığına verilen dilekçe içeri ği aras ındaki çelişkinin aç ıklanmas ı talep edilmi ştir. 19. Olayla ilgili olarak ilk ifade ba şvurucu Şerife Baş'ın olup ifade 19/4/1995 tarihinde al ınm ıştır. Başvurucu ifadesinde; olay günü köyde harmanda bulunduklar ı sırada önce bir helikopterin geldi ğini, biraz sonras ında ise üç sava ş uçağının harman yerine yak ın Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 5yerlere bomba att ığını, uçaklar ın ard ından yine bir helikopterden makineli tüfekle ate ş edildiğini ve yine bombalar ın at ıldığını, eşi H.B.nin ilk bombalama s ıras ında başından, diğer ateş açma eylemlerinden sonra ise gö ğsünden yaralanarak olay yerinde öldü ğünü, başvurucular Songül Ba ş ile Murat Ba ş'ın at ılan bombalar ve ate şli silahlar ile yaraland ığını, kendisinin parmak izinin bulundu ğu tutanağın içeriğinin kesinlikle do ğru olmad ığını, daha sonra köye gelen komutan ın zararlar ının ödenmesi için kendilerine 30.000.000 (eski) TL para ödeneceğini söylemesi üzerine kendisinin söylemedi ği beyanlar ı içeren tutana ğa parmak bast ığını, kendisine herhangi bir ödemede bulunulmad ığını beyan etmi ştir. 20. Askerî Savc ılığın sorusu üzerine Diyarbak ır Jandarma Asayi ş Komutanl ığı ve 2. Taktik Hava Kuvvetleri Komutanl ığı (Komutanl ık) söz konusu bölgede belirtilen tarih ve zaman diliminde hava harekat ı yap ılmad ığını bildirmişlerdir. 22/12/1995 tarihli yaz ısında ise Komutanl ık, söz konusu tarihlerde e ğitim uçuşlar ı icra edildi ğini, uçuşlar ın silahs ız olduğunu, söz konusu bölgede bu Komutanl ığa bağlı üslerden yap ılan bir uçu ş faaliyeti olmad ığını belirtmiştir. 21. Askerî Savc ılık 26/12/1995 tarihinde görevsizlik karar ı vermiştir. Askerî Savc ılık olay ı ''PKK terör örgütü mensuplar ınca sivil şahıslar [H.B.nin] öldürülmesi ve Murat Ba ş ile Songül Ba ş'ın yaralanmalar ı'' şeklinde nitelemi ş ve dosyan ın Diyarbak ır Devlet Güvenlik Mahkemeleri Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (DGM Cumhuriyet Ba şsavc ılığı) gönderilmesine karar vermi ştir. 22. DGM Ba şsavc ılığı yukar ıda belirtilen tutanak içeri ği ile dilekçe ve ifadelerin içeriklerinin birbirini teyit etmemesi üzerine olay ın araştırılmas ını Diyarbak ır Valiliği, Jandarma Asayi ş Komutanl ığı ile Yayladere İlçe Jandarma Komutanl ığından istenilmesine karar vermi ştir. Ayr ıca yaral ılar ın ifadelerinin al ınmas ını talep etmi ş ve dosyalarda ölü muayene ve otopsi tutana ğının bulunup bulunmad ığını araştırm ıştır. Yap ılan yaz ışmalar neticesinde H.B.nin ölümü ile ilgili olarak ilgili Cumhuriyet ba şsavc ılıklar ı taraf ından derhâl bir soruşturma başlatılmad ığı, ölü muayenesi ve otopsi i şlemlerinin yap ılmaks ızın kişinin defnedildi ği resmî olarak anla şılm ıştır. DGM Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 2/2/1996 tarihinde olay ın faillerinin ara ştırılmas ı ve sonras ında düzenli olarak bilgi verilmesini istemi ştir. Bu tarihten itibaren kolluk taraf ından olay ın faillerinin yakalanamad ığına dair matbu tutanaklar Başsavc ılığa düzenli olarak gönderilmeye ba şlanm ıştır. Dosya içinde bu hususta düzenlenmi ş son tutanak ise 21/1/2010 tarihlidir. 23. Başvurucu Murat Ba ş'ın ifadesine ilk kez 15/4/1996 tarihinde ba şvurulmuştur. Başvurucu ifadesinde özetle olay tarihinde köyde harmanla u ğraşırken saat 16.30 civar ında helikopter ve jet sesleri duydu ğunu, biraz ileride bombalar ın patlad ığını, kendisinin sol bacağından yaraland ığını, babas ının ilk bomba at ılmas ı sonucu ba şından yaraland ığını, yanlar ına gelen karde şi diğer başvurucu Songül Ba ş'ın da ikinci bomban ın at ılmas ının ard ından yaraland ığını, babalar ının olay yerinde vefat etti ğini, Elaz ığ'da tedavi oldu ğunu, ayağında platin bulundu ğunu belirtmi ştir. Başvurucu Songül Ba ş da benzer şekilde ayn ı tarihte ifade vermi ştir. İfadesinde özetle at ılan bombalar sonucunda kolundan ve belinden yaraland ığını ve ameliyat oldu ğunu, sol kolundaki yaralanma nedeniyle damarlar ında çekilme oldu ğunu aç ıklam ıştır. 24. Başvurucular vekili 7/10/2008 tarihinde Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (özel yetkili başsavc ılık) (CMK 250. madde ile görevli) dilekçe vererek olay ın faillerinin tespit edilere k cezaland ırılmas ını, ayr ıca dosya hakk ında gelişme olup olmad ığının bildirilmesini talep etmiş; sonras ında kendisine soru şturman ın derdest oldu ğu ve faillerin yakalanmas ı çal ışmalar ının devam etti ği yaz ıyla bildirilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 625. Başvurucular vekili 5/10/2011 tarihinde soru şturman ın genişletilmesi talebinde bulunmuştur. Başvurucular vekili, olay tarihinde icra edilen operasyonlar ın icra tarz ının araştırılmas ını, başvurucu Songül Ba ş'ın vücudunda hâlen şarapnel parças ı bulundu ğunu, bunun t ıbbi bir operasyon ile al ınmak suretiyle yaralanman ın bombalama sonucu olu şup oluşmad ığının tespit edilmesini, olay tarihinde uçu ş faaliyeti gerçekle ştirilip gerçekleştirilmediğinin araştırılmas ını ve mahallinde ke şif yap ılmas ını talep etmi ştir. 26. Özel yetkili Ba şsavc ılık taleplerle ilgili olarak İlçe Jandarma Komutanl ığı ve İstanbul Cumhuriyet Ba şsavc ılığıyla 10-11/10/2011 tarihlerinde yaz ışmalar yapm ıştır. İlçe Jandarma Komutanl ığı, olay tarihinde terör örgütünün yapt ığı sald ırıyı belirttikten sonra operasyonlara takviye amac ıyla silahl ı helikopter ve uçaklar ın gönderildi ği, terör örgütü mensuplar ının muhtemel kaç ış istikametlerinin ve bar ınaklar ın bombaland ığını 25/11/2011 tarihli yaz ısı ile bildirmi ştir. 27. Başsavc ılık ayr ıca başvurucu Songül Ba ş ve avukat ı ile irtibata geçilerek ameliyat ın gerçekle ştirilmesi ve maddi delilin temini için İstanbul Cumhuriyet Ba şsavc ılığına 10/10/2011 tarihinde talimat yazm ıştır. İstanbul İl Emniyet Müdürlü ğü ile an ılan talimat ın ifas ı için yap ılan çal ışmada talimat gere ği yerine getirilememi ş ve bu hususta bir tutanak düzenlenmi ştir. Tutana ğın ilgili k ısımlar ı şöyledir: ''...[İ]simli şahs ın avukat ı olan Av.M. Selim OKÇUO ĞLU'nun irtibat ı olan 0216... Say ılı numara ile 31/12/2012 günü saat 15.20'de 2 kez aranm ış ancak telefonu aça n olmad ığından avukat ile görü şmek mümkün olmam ıştır. 02/04/2012 günü saat 14.00 sıralar ında...şubemiz hizmetlerinde kullan ılan...dahili hat aranm ış ve yap ılan görüşmede ..hususlar kendisine aktar ılmış, M.Selim Okçuo ğlu taraf ından da kendilerine en uygun hastanenin Kartal E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi veya Kartal Yavuz Selim Devlet Hastanesinin uygun olaca ğını, bunu müvekkil, [ba şvurucu] Songül Ba ş ile görüşüp Beşiktaş adliyesinde Cumhuriyet Savc ısı H.U.nun yan ına yar ın ve hafta içi bir gün u ğray ıp bu hususta talimat talep edece ğini beyan etmi ştir. 10/4/2012 günü... .[Avukat] M. Selim Okçuo ğlu'nun irtibat ı olan ...say ılı numara saat 15.45 s ıralar ında aranm ış, telefonuna ç ıkan sekretere konu izah edilmi ş, sekreter taraf ından Av. M.Selim Okçuo ğlu'nun il d ışında olduğunu, bu hususla ilgil not ald ırılmış ve ...16.00 sıralar ında Av. M.Selim Okçuo ğlu'nun kullanm ış olduğu ..cep telefonu arand ığında ceva p alınamad ığı görülmesi üzerine ...sesli mesaj b ırak ılmıştır. 11/4/2012 günü saat 10.30 s ıralar ında Av.M. Selim Okçuo ğlu'nun kullanm ış olduğu ...cep telefonu 3 kez aranm ış ancak cep telefonu çalmas ına rağmen açan olmam ıştır.'' 28. Başvurucular vekili, tarihi net olarak tespit edilemeyen fakat dilekçeye göre Aral ık 2011'de kaleme ald ığı düşünülen dilekçesinde ayr ıca olayda kayna ğını kanunlardan almayan örgütlenme ile sald ırı olay ının gerçekle ştirilip gerçekle ştirilmediğinin de araştırılmas ını talep etmi ştir. 29. Özel yetkili Ba şsavc ılık bunlardan ba şka Genelkurmay Ba şkanl ığı ile 13/1/2012 tarihinde, Sivil Havac ılık Genel Müdürlü ğü ile 19/7/2012 tarihinde, söz konusu tarih ve zaman diliminde uçu ş gerçekleştirilip gerçekle ştirilmediği hususlar ında yaz ışmalar yapm ıştır. Genelkurmay Ba şkanl ığı, Kuvvet Komutanl ıklar ı ile yapt ığı yaz ışmalar neticesinde belirlenen tarihlerde herhangi bir kayd ın bulunmad ığını bildirmiştir. Sivil Havac ılık Genel Müdürlüğü kay ıtlar ın saklama süresinin doldu ğu gerekçesiyle talep edilen bilgilere ulaşılamad ığını 2/8/2012 tarihinde bildirmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 730. Başvurucu vekili 10/3/2013 tarihinde Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (Başsavc ılık) (CMK 250. madde ile görevli) müracaat ederek Sosyal Güvenlik Kurumuna ibraz edilmek üzere Olay Tutana ğı'ndan bir suret talebinde bulunmu ştur. 31. Talimat ın icras ı kapsam ında İstanbul Cumhuriyet Ba şsavc ılığı (CMK 250. madde ile görevli) Kartal Emniyet Müdürlü ğüne yaz ı yazm ış, başvurucu Songül Ba ş ile irtibata geçilerek Kartal'da bulunan iki hastaneden birinde ameliyat ın gerçekle ştirilmesini ve delilin muhafaza alt ına al ınmas ını istemiştir. 32. Kartal Emniyet Müdürlü ğü ameliyat i şlemi için ba şvuruculardan Murat Ba ş ile irtibata geçmi ştir. Başvurucu, Emniyet Müdürlü ğüne ameliyat ı İstanbul'da de ğil Diyarbak ır'da yapt ıracaklar ını beyan etmi ş ve evrak ın Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığına gönderilmesini 20/6/2012 tarihinde beyan etmi ştir. 33. Süreç içinde özel yetkili mahkemeler ile ba şsavc ılıklar ın kald ırılmas ı nedeniyle Diyarbak ır Cumhuriyet Ba şsavc ılığı dosyay ı 7/3/2014 tarihinde Ki ğı Cumhuriyet Başsavc ılığına göndermi ştir. 34. Kiğı Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 15/5/2014 tarihinde dosya hakk ında yetkisizlik karar ı vermiş ve dosyay ı Karakoçan Cumhuriyet Ba şsavc ılığına göndermi ştir. Karakoçan Cumhuriyet Ba şsavc ılığı 9/2/2015 tarihinde meçhul san ık hakk ında devletin birli ğini ve ülke bütünlüğünü bozma, adam öldürme, yaralama suçlar ından yap ılan soruşturmada 20 y ıllık zamanaşımı süresinin doldu ğu gerekçesiyle kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar vermiştir. 35. Başvurucu vekili taraf ından olay ın maddi ko şullar ında belirsizlik oldu ğu, terör olay ı raporu ile baz ı tutanaklar ın çeliştiği, eylemin askerî operasyonda kullan ılan uçaklarla meydana geldi ği, böylece zamana şımına uğramayacak olan insanl ığa karşı suçlar kapsam ında kalan soru şturmada zamana şımı müdddetinin doldu ğu gerekçesiyle verilen kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar ın Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin 2. ve 3. maddesine ayk ırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmi şse de itiraz 10/4/2015 tarihli karar ile reddedilmi ştir. 36.İtiraz ın reddine dair karar ın 12/5/2015 tarihinde kendilerine tebli ğ edilmesi üzerine ba şvurucular 11/6/2015 tarihinde bireysel ba şvuru yapm ışlard ır. IV.İLGİLİ HUKUK 37.İlgili hukuk için bkz. Adle Azizo ğlu ve Sadat Azizo ğlu, B. No: 2014/15732, 24/1/2018, 32-69. V.İNCELEME VE GEREKÇE 38. Mahkemenin 9/6/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Yaşam Hakk ının İhlal Edildi ği İddias ı Başvurucular ın İddialar ı 1. 39. Başvurucular; H.B.nin olay tarihinde kullan ılan uçak ve helikopterlerden at ılan bomba ve ate şli silahlar ın kullan ılmas ı sonucu öldü ğünü, bu nedenle devletin öldürmeme Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 8yükümlülü ğünü ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. Ba şvurucular bundan ba şka ölüm olay ı hakk ında etkili bir soru şturma yürütülmedi ğinden de şikâyet etmi şlerdir. Bu kapsamda olaya ilişkin olarak maddi delillerin toplanmad ığını, ölü muayenesi ve otopsi i şlemi yap ılmad ığını, başlatılan soruşturman ın ise zamana şımına uğramayacak suç olarak de ğerlendirilmesi gerekirken bunun aksi de ğerlendirme yap ılarak zamana şımı dolduğu gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmad ığına dair karar verildi ğini, böylelikle Anayasa'n ın 17. ve 36. maddelerinde güvence alt ına al ınan yaşam ve adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini iddia etmişlerdir. 2. Değerlendirme a.İddialar ın Nitelendirilmesi ve İnceleme Kapsam ının Belirlenmesi Yönünden 40. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular ın şikâyetlerinin özü ve bu şikâyetlerin dile getirme biçimi dikkate al ındığında bu ba şlık alt ındaki bütün iddialar ın Anayasa'n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ı kapsam ında incelenmesi gerektiği değerlendirilmi ştir. 41. Anayasa n ın "Kişinin dokunulmazl ığı, maddî ve manevî varl ığı" kenar başlıklı 17. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, ya şama, ... hakk ına sahiptir. " 42. Anayasa n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar ba şlıklı 5. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Devletin temel amaç ve görevleri, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, ki şilerin ve toplumun refah, huzur ve mutlulu ğunu sağlamak; ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır." b. Kabul Edilebilirlik Yönünden 43. Yaşam hakk ının doğal niteliği gereği, bu hakka yönelik bir ba şvuru ancak ölen kişinin mağdur olan yak ınlar ı taraf ından yap ılabilecektir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , B. No: 2012/752, 17/9/2013, 41). Somut olayda ba şvuruculardan Şerife Baş, ölen H.B.nin e şi, diğerleri ise çocuklar ıdır. Ayr ıca başvuruculardan Songül Ba ş ile Murat Ba ş ayn ı olayda yaralanm ışlard ır. Bu nedenle ba şvuru ehliyeti aç ısından bir eksiklik bulunmamaktad ır. 44. Başvurular ın yaşam hakk ının maddi ve usul boyutunun ihlal edildi ğine ilişkin iddialar ının öncelikle kabul edilebilirlik kriterleri bak ımından bir de ğerlendirmeye tabi tutulmas ı gerekmektedir. 45. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 9"İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir. " 46. 6216 say ılı Kanun un Bireysel ba şvuru usulü kenar ba şlıklı 47. maddesinin (5) numaral ı fıkras ı şöyledir: "Bireysel ba şvurunun, ba şvuru yollar ının tüketildi ği tarihten; ba şvuru yolu öngörülmemi şse ihlalin ö ğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yap ılmas ı gerekir. " 47. Anayasa Mahkemesi, ya şam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyetleri devletin negatif ve pozitif yükümlülüklerini dikkate alarak maddi ve usul boyutlar ı bak ımından ayr ı ayr ı incelemektedir. Devletin negatif yükümlülü ğü, kamusal bir yetkiyle güç kullanan görevlilerin kas ıtlı ve hukuka ayk ırı bir şekilde hiçbir bireyin ya şam ına son vermeme ödevini (öldürmeme yükümlülü ğü) içerirken pozitif yükümlülük hem her türlü tehlikeye kar şı bireylerin ya şam hakk ını korumay ı (yaşam ı koruma yükümlülü ğü) hem de do ğal olmayan her ölüm olay ının tüm yönleriyle ortaya konulmas ına, sorumlu ki şilerin belirlenmesine ve gerektiğinde bu ki şilerin cezaland ırılmas ına imkân tan ıyan bir soru şturma yapmay ı (etkili soruşturma yükümlülü ğü) içermektedir. Ya şam hakk ının maddi boyutu, negatif yükümlülük ile yaşam ı koruma yükümlülü ğünü kapsamakta iken ya şam hakk ının usul boyutu, poziti f yükümlülü ğün bir ba şka unsuru olan etkili soru şturma yükümlülü ğünden ibarettir (benzer değerlendirme için bkz. Aziz Biter ve di ğerleri , B. No: 2015/4603, 19/2/2019, 58). 48. Yaşam hakk ının ihlal edildi ği şikâyetleriyle ilgili soru şturmalar ın etkili olup olmad ığı yönünden inceleme yap ılabilmesi için -mutlak surette gerekli olmasa da- yürütülen soruşturman ın makul bir süreyi a şmamas ı şart ıyla ilgili kamu makamlar ı taraf ından nas ıl sonland ırılacağının beklenmesi bireysel ba şvuru ile getirilen koruma mekanizmas ının ikincil niteliğine uygun olacakt ır (Rahil Dink ve di ğerleri , B. No: 2012/848, 17/7/2014, 76; Hüseyin Caru ş, B. No: 2013/7812, 6/10/2015, 46). 49. Diğer taraftan ba şvurucunun yetkili makamlara müracaat etmesine ra ğmen doğal olmayan bir ölümle ilgili soru şturma başlatılmam ışsa, başlatılan soruşturmada ilerleme yoksa veya soru şturma art ık etkisiz bir hâl alm ışsa başvurucudan soru şturman ın sonucunu beklemesini istemek makul olmayacakt ır. Böyle bir durumda ba şvurucu, gerekli özeni göstermeli ve şikâyetini çok uzun süre geçirmeden Anayasa Mahkemesine getirebilmelidir (Rahil Dink ve di ğerleri , 77). Zira soru şturman ın etkililiğini sağlayacak bir ba şvuru yolu bulunmamaktad ır. Bu sebeple an ılan ihlal iddialar ı yönünden ba şvuru yollar ının tüketilmesi gerekmemektedir ( Yasin Ağca, B. No: 2014/13163, 11/5/2017, 121). Böyle bir durumda başvurucu, etkili bir soru şturma yürütülmedi ğinin fark ına vard ığı veya varmas ı gerektiği andan itibaren otuz gün içinde bireysel ba şvuruda bulunmal ıdır. Doğal olarak ba şvurucunun etkili bir soru şturma yürütülmedi ğinin ne zaman fark ına varmas ı gerektiği her başvurunun şartlar ına bağlı olarak de ğerlendirilecektir ( Adle Azizo ğlu ve Sadat Azizo ğlu, 87). 50. Öte yandan soru şturmada ilerleme sa ğlanacağına dair umut verici geli şmeler ve gerçekçi varsay ımlar bulundu ğu, soruşturman ın ilerlemesini sa ğlay ıcı tedbirler al ındığı sürece ba şvuru yollar ını tüketmeden bireysel ba şvuruda bulunmalar ı da başvuruculardan beklenmemelidir. Ancak bu hâlde dahi soru şturman ın daha sonra etkisizle ştiğini öğrenen başvurucular, durumun fark ına vard ıklar ı veya varmalar ı gerektiği andan itibaren süresi içinde bireysel ba şvuruda bulunmal ıdırlar ( Adle Azizo ğlu ve Sadat Azizo ğlu, 88). Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 1051. Somut olayda, ya şanan olayla ilgili olarak derhal bir soru şturma başlatılmad ığı, bu kapsamda olay yeri incelemesinin yap ılmad ığı, krokilerin çizilmedi ği, görüntü kay ıtlar ının alınmad ığı ve fotoğraf çekme i şleminin gerçekle ştirilmediği, hepsinden öte ölü muayenesi ve otopsi işleminin yap ılarak olay ın en büyük maddi delilinin tespit edilmedi ği "Olay v e Olgular " k ısm ında ayr ıntılı olarak izah edilmi ştir. Olayla ilgili olarak ilk somut iddi a başvuruculardan Şerife Baş'ın Uşak Cumhuriyet Ba şsavc ılığına verdiği dilekçede (bkz. 16) ileri sürülmesine ra ğmen iddia edilen hususlarla ilgili olarak ba şta mezar açma i şlemi olmak üzere yap ılmas ı gereken en önemli i şlemlerin icra edilmedi ği tespit edilmi ştir. İkinci olarak eylemin nitelendirilmesinde ve maddi ko şullar ının belirlenmesinde yer alan çeli şki baştan beri giderilememi ştir. Bunlar ın yan ında olay tarihi ile saatinde uçak veya helikopterleri n sald ırı sonras ındaki operasyonlara kat ılıp kat ılmad ıklar ı hususunda da belgeler aras ında bir bütünlük bulunmamaktad ır. Askerî makamlar ın verdiği baz ı belgelerde söz konusu tarihte uçak ve helikopterlerin kullan ıldığına dair kay ıtlara ulaşılamad ığı veya böyle bir faaliyetin gerçekleştirilmediği belirtilmi şken olaydan hemen sonra düzenlenen rapora göre saat 16.00 civar ında iki uçak ve iki helikopterin operasyonlara kat ıldığı belirtilmi ştir. Ayn ı şekilde İlçe Jandarma Komutanl ığının 29/11/2011 tarihli cevap yaz ısında da silahl ı helikopterler ve uçaklar ın gönderildi ği, muhtemel kaç ış istikametlerinin bombaland ığı belirtilmi ştir. Tüm bu bilgilere ra ğmen söz konusu belgelerde yer alan bu çeli şkinin net olarak ortadan kald ırılamad ığı anlaşılm ıştır. 52. Başvurucu Şerife Baş'ın parmak izini ta şıyan belgeye göre (bkz. 14) olay terör örgütü mensuplar ı eylemleri sonucu gerçekle ştirilmişken bu belgenin haricindeki tüm dilekçe ve ifadelerde ölüm ve yaralanma olay ının uçak ve helikopterlerce yap ılan bombard ıman sonucu oldu ğu iddia edilmi ştir. Bu belgeye dayan ılarak ilgili savc ılıklarca soru şturman ın belli evresine kadar olay ''bombalama sonucu ölüm ve yaralama' ' olarak nitelendirilmi şken belli aşamadan sonra '' PKK terör örgütü mensuplar ınca sivil şahıslar [H.B.nin] öldürülmesi ve [başvurucular] Murat Ba ş ile Songül Ba ş'ın yaralanmalar ı" olarak nitelendirilmi ş ve nihayet meçhul san ık hakk ındaki soru şturmada kovu şturmaya yer olmad ığına dair kararda suç devletin birli ğini ve ülke bütünlü ğünü bozma, adam öldürme, yaralama olarak kabul edilmiştir. 53. Başvurucular ın ve vekillerinin de bu a şamada soru şturman ın ilerlemesine yönelik katk ılar ının değerlendirilmesi gerekti ği anlaşılm ıştır. Buna göre ba şvurucu Şerife Baş olaydan k ısa bir süre sonra 16/9/1994 tarihinde dilekçe, 19/4/1995 tarihinde ise ifade vermiştir. Olayda yaralananlar ın ifadelerine ise ancak 15/4/1996 tarihinde başvurulmuştur. Başvurucular vekilinin soru şturma ile temas ı 7/10/2008 tarihli dilekçeyle ba şlam ış, 5/10/2011 tarihinde soru şturman ın genişletilmesi ve 2011 Aral ık ay ında ise olayda örgütlü bir yap ının bulunup bulunmad ığının araştırılmas ını içeren dilekçeyle devam etmi ştir. Başvurucu bu tarihten sonra sadece 10/3/2013 tarihinde Sosyal Güvenlik Kurumuna verilmek üzere örnek alma talebinde bulunmu ş, sonras ında kovu şturmaya yer olmad ığına dair karara itiraz emi ştir. Bununla beraber olaydaki en büyük maddi delilin elde edilmesine yönelik talimat ın gereğinin yap ılmas ı hususunda gerek vekil gerekse ba şvurucu Şerife Baş ile yap ılan temaslar ın sonuçsuz kald ığı anlaşılm ıştır (bkz. 27-32). 54. Tüm bu hususlar ın birlikte de ğerlendirilmesi neticesinde, ileri sürülen hususlarla ilgili olarak ba şlatılan soruşturman ın genel olarak etkili olarak ilerledi ği söylenemez. Özellikle özel yetkili mahkemelerin kald ırılmas ı sonras ında umut verici bir geli şme doğuracak bir i şleme rastlanmad ığının belirtilmesi de gerekmektedir. Bu hususta yap ılan son işlem başvurucunun vücudundaki şarapnel parças ının al ınmas ına yönelik talimat ın yerine getirilmesidir. Buna göre, ayr ıntılar ı yukar ıda aç ıkland ığı üzere ameliyat ın İstanbul yerine Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 11Diyarbak ır'da gerçekle ştirilmesi hususundaki tercihin bildirilmesine yönelik 20/6/2012 tarihinde yap ılan müracaat haricinde ba şvurucular yönünden umut do ğurabilecek herhangi bir işlemin yap ılmad ığı sadece ilgili ba şsavc ılıklar ın verdiği çeşitli tarihlerdeki yetkisizlik kararlar ının bulundu ğu anlaşılmaktad ır. Dosyada en son olarak, Ki ğı Cumhuriyet Başsavc ılığının verdiği 15/5/2014 tarihli yetkisizlik karar ından sonra herhangi bir i şlem yap ılmaks ızın yaklaşık dokuz ay sonra kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar (bkz. 34) verilmiştir. 55. Bu gerekçeler ile soru şturman ın etkilili ğini sağlayabilecek nitelikte bir soruşturma işlemi yap ılmad ığı, bu nedenle ba şvurucular ın bireysel ba şvuruda bulunmak için soruşturman ın sonuçlanmas ını beklemelerinin gerekmedi ği dikkate al ındığında başvurucular ın kovuşturmaya yer olmad ığına dair karar ın kendilerine tebli ğ edildiği tarihten uzun zaman önce soru şturman ın etkisizli ğini fark etmeleri gerekti ği kanaatine var ılm ıştır. Bu nedenle 11/6/2015 tarihinde yap ılan başvurunun süresi içinde yap ılm ış bir başvuru olarak kabul edilemeyece ği sonucuna ula şılm ıştır. 56. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının diğer kabul edilebilirlik koşullar ı yönünden incelenmeksizin süre aşımı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. B. Mülkiyet Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 57. Başvurucular, olaydan sonra köyü terk etmek zorunda kalmalar ı nedeniyle köylerindeki ev ve arazilerini kullanamad ıklar ını belirterek yerle şme hürriyeti ile mülkiyet haklar ının ihlal edildi ğini öne sürmü ştür. 2. Değerlendirme 58. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , 16). Ba şvurucular ın ileri sürdükleri hususlar ile iddialar ını dile getiri ş biçimlerinde n şikâyetlerinin mülkiyet hakk ına ilişkin olduğu değerlendirilmi ş ve inceleme bu hak yönünden yap ılm ıştır. 59. Bireysel ba şvuru yolunun ikincil niteli ği gereği Anayasa Mahkemesine başvuruda bulunulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur. Başvurucunun bireysel ba şvuru konusu şikâyetini öncelikle ve süresinde yetkili idari ve yarg ısal mercilere usulüne uygun olarak iletmesi, bu konuda sahip oldu ğu bilgi ve delilleri zaman ında bu makamlara sunmas ı, bu süreçte dava ve ba şvurusunu takip etmek için gerekli özeni göstermi ş olmas ı gerekir (İsmail Buğra İşlek, B. No: 2013/1177, 26/3/2013, 17). 60. Somut olayda ba şvurucular ileri sürdükleri bu hususlarla ilgili olarak etkili yarg ısal sistem olan hukuksal tazmin yollar ına müracaat ettiklerine ve bu yollar ın tükettiklerine ili şkin olarak Anayasa Mahkemesine herhangi bir bilgi sunmam ışlard ır. Bu nedenle ba şvurucular ın hukuk sisteminde mevcut idari ve yarg ısal yollar ı tüketmeksizin bireysel ba şvuruda bulundu ğu sonucuna var ılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2015/10140 Karar Tarihi : 9/6/2020 1261. Aç ıklanan gerekçelerle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği iddias ının diğer kabu l edilebilirlik şartlar ı yönünden incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Ya şam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın süre aşımı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA 9/6/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Burhan ÜSTÜN Hicabi DURSUN Üye Üye Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ