TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR NİHAT HANÇERO ĞLU BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/17821) Karar Tarihi: 10/5/2022 R.G. Tarih ve Say ı: 16/6/2022-31868 Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Recai AKYEL Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Kemal ÖZEREN Başvurucu : Nihat HANÇERO ĞLU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, Ba ğbaşı regülatörü ve hidroelektrik santrali projesi için ve
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR NİHAT HANÇERO ĞLU BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/17821) Karar Tarihi: 10/5/2022 R.G. Tarih ve Say ı: 16/6/2022-31868 Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Recai AKYEL Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Kemal ÖZEREN Başvurucu : Nihat HANÇERO ĞLU I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, Ba ğbaşı regülatörü ve hidroelektrik santrali projesi için verilen çevresel etki de ğerlendirmesi olumlu karar ının iptali istemiyle aç ılan davan ın reddedilmesi nedeniyle özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 31/5/2018 tarihinde yap ılm ıştır. Komisyon ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar vermi ştir. 3. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık, görüşünü bildirmi ştir. Başvurucu, Bakanl ığın görüşüne karşı beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR4. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: 5. K.H. Enerji Elk. Ürt. San. ve Tic. A. Ş. (Şirket) taraf ından Erzurum'un Tortum ilçesi s ınırlar ı içinde Kat ıklı Çay ı üzerinde yap ılacak Bağbaşı Regülatörü ve Hidroelektri k Santrali (HES) Projesi'nin (proje) çevresel etki de ğerlendirmesinin (ÇED) yap ılmas ı, Çevre ve Şehircilik Bakanl ığından (İdare) talep edilmi ştir. Şirket taraf ından haz ırlanan nihai ÇED raporunda ayl ık bazda uygun görülen miktardaki çevresel ak ışın düzenli şekilde mansaba sal ınacağı, kurak dönemlerde regülatöre belirlenen ya ğıştan daha az su gelmesi hâlinde ise gelen suyun tamam ının mansaba sal ınmas ı gerekece ği belirtilmi ştir. İdare taraf ından an ılan Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 3proje kapsam ında inşaat ve işletme dönemine ili şkin çevresel etkilerin kapsaml ı ve detayl ı olarak incelendi ği vurgulanarak olumsuz etkilerin giderilmesi için al ınacak önlemlerin çevre mevzuat ı çerçevesinde öngörülen modelleme çal ışmalar ı ile desteklendi ği, nihai ÇED raporu ve eklerinin yeterli ve uygun oldu ğu, yap ılan tüm incelemelerin, hesaplamalar ın ve değerlendirmelerin yeterli düzeyde veri, bilgi ve belgeleye dayand ığı gerekçesiyle 2/9/2016 tarihinde ÇED olumlu karar ı verilmiştir. 6. Başvurucu taraf ından bahse konu projeye yönelik ÇED olumlu karar ının, geçici kabul teklif belgesi ve Geçici Kabul Tutana ğı'nın ve an ılan projeyle ilgili baz ı idari işlemlerin iptali istemiyle Erzurum 1. İdare Mahkemesinde ( İdare Mahkemesi) dava aç ılm ıştır. Dava dilekçesinde ba şvurucu, projenin yukar ısında bulunan Büyükbahçe regülatörü ve HES projesi kapsam ında yap ılan biriktirme havuzuna ve yap ılmas ı planlanan Büyükbahçe Göleti'ne ÇED raporunda yer verilmedi ğini, biriktirme havuzunun vadi suyunu 12 saat al ıkoyma etkisine değinilmediğini belirtmi ştir. ÇED raporunda verilen bilgilerin gerçe ği yans ıtmad ığını ileri süren başvurucu, an ılan proje hakk ında ÇED olumlu karar ı verilmesinin çevre haklar ını ortadan kald ırdığını vurgulam ıştır. 7.İdarenin savunma dilekçesinde, ÇED raporunda proje ve yak ın çevresine yönelik yap ılan hesaplamalar ve bilimsel çal ışmalar çerçevesinde öngörülere dayal ı tedbirler alındığı, bu bağlamda projenin çevreye olabilecek etkilerinin kabul edilebilir de ğerlerin altında kabul edilerek proje hakk ında ÇED olumlu karar ı verildiği vurgulanm ıştır. 8.İdare Mahkemesi 9/12/2016 tarihli karar ıyla mahallinde ke şif ve bilirkişi incelemesi yapt ırılmas ına karar vermi ştir. Oluşturulan bilirki şi heyeti ile 13/5/2017 tarihinde mahallinde gerçekle ştirilen keşif ve bilirki şi incelemesi sonucunda 27/7/2017 tarihli bilirki şi raporu düzenlemi ştir. Bilirki şi raporunda ÇED olumlu karar ının uygun oldu ğu görüş ve kanaati bildirilmi ştir. 9. Bilirki şi raporunun mansap su haklar ı ile ilgili k ısm ında şu tespitlere yer verilmiştir: " ... Ocak, Şubat, Mart, Kas ım ve Aral ık aylar ında 158,9L/s, Nisan ay ında 238,9L/s, May ıs ay ında 239,58L/s, Haziran ay ında 164,52L/s, Temmuz ay ında 575,26L/s, A ğustos ayında 542,18L/s, Eylül ay ında 413,68L/s ve Ekim ay ında 247,02L/s suyun kadim su haklar ı doğrultusunda dere yata ğına b ırak ılacağı ÇED raporunda ifade edilmektedir. Proje sahas ında yer alan 47 adet toprak ark, de ğirmen ve özellikle alabal ık tesisi için ekosistem suyunun al ıcı ortama verilmesi yan ında özellikle kurak mevsim sulama süreçlerinde bu su iletim ve kullan ım yap ımlar ına yeterli su verilmesi ve sistematik bir şekilde çal ışmas ının sağlanmas ı için yöre halk ının desteklenmesi gerekti ği de göz ard ı edilmemelidir. ...ayl ık bazda uygun görülen miktardaki çevresel ak ışın Bağbaşı Regülatöründen düzenli biçimde mansaba sal ınmas ı gerekece ği, mevzuat uyar ınca kurak dönemlerde regülatöre belirlene n çevresel ak ıştan daha az su gelmesi durumunda ise gelen suyun tamam ının mansaba sal ınacağı ÇED, EDR, hidrobiyolojik de ğerlendirme ve kümülatif de ğerlendirme raporlar ında yer almaktad ır ..." 10.İdare Mahkemesince 31/10/2017 tarihinde ÇED olumlu karar ı ile geçici kabul teklif belgesi ve Geçici Kabul Tutana ğı'nın iptali istemi yönünden davan ın reddine, di ğer idari işlemlerin iptaline karar verilmesi istemi yönünden an ılan işlemlerin kesin ve yürütülmesi gerekli i şlemlerden olmad ığı gerekçesiyle davan ın incelenmeksizin reddine karar verilmiştir. Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 411.İdare Mahkemesi, bilirki şi raporuna yönelik itirazlar ın raporu kusurland ırıcı nitelikte görülmedi ğini ve raporun hükme esas al ınabilecek yeterlilikte oldu ğunu vurgulam ıştır. Karar ın gerekçesinde; ke şif ve bilirki şi incelemesi s ıras ında tüm proje elemanlar ının haz ırlık ve inşaat aşamalar ının tamamland ığı görüldüğünden ÇED dosyas ında yer alan toz, gürültü vb. hususlarda de ğerlendirme yap ılmas ı mümkün olmamakla birlikte, belirlenen tespitler sonucunda in şai faaliyetlerin ÇED dosyas ına uygun olarak yap ıldığının anlaşıldığı ifade edilmi ştir. Yap ılan projenin yeterli uzman personel taraf ından asgari gerekliliklere ve usulüne uygun olarak haz ırland ığı, proje haz ırlan ırken gerekli incelemelerin yap ıldığı, proje nedeniyle çevre aç ısından oluşabilecek olumsuz etkilerin en aza indirilmesi kapsam ında verilen taahhütlerin ve al ınacak tedbirlerin yeterli oldu ğu belirtilmi ştir. Projeye yönelik olarak al ınan ÇED olumlu karar ının ilgili mevzuata uygun olarak haz ırland ığı, çevre açısından da ciddi boyutta olumsuz sonuçlara neden olmayaca ğı, dolay ısıyla dava konus u edilen ÇED olumlu karar ında, geçici kabul teklif belgesinde ve Geçici Kabul Tutana ğı'nda hukuka ve mevzuata ayk ırılık bulunmad ığı sonucuna ula şılm ıştır. 12.İdare Mahkemesi karar ına karşı temyiz ba şvurusunda bulunulmu ştur. Temyiz dilekçesinde ba şvurucu; hükme esas al ınan bilirki şi raporunun gerçe ği yans ıtmad ığını, raporda Büyükbahçe Göleti'ne ve biriktirme havuzuna ili şkin değerlendirme yap ılmad ığını ve iddialar ının İdare Mahkemesince de dikkate al ınmad ığını vurgulayarak bilirki şi raporund a yer alan hususlarda detayl ı aç ıklamalarda bulunmu ştur. 13. (Kapat ılan) Dan ıştay Ondördüncü Dairesi 22/2/2018 tarihinde İdare Mahkemesi karar ının ve dayand ığı gerekçenin hukuk ve usule uygun oldu ğu ve bozulmas ını gerektirecek bir sebep de bulunmamas ı nedeniyle temyiz isteminin reddi ile an ılan karar ın onanmas ına, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesinin (2) numaral ı fıkras ının (i) bendi uyar ınca karar düzeltme yolu kapal ı olarak karar vermi ştir. 14. Nihai karar 9/5/2018 tarihinde ba şvurucuya tebli ğ edilmiştir. 15. Öte yandan ba şvurucu taraf ından Devlet Su İşleri 8. Bölge Müdürlü ğünce haz ırlanan Erzurum'un tortum büyükbahçe göleti yap ım işine ait şartname dosyaya sunulmuştur. Ayn ı zamanda söz konusu gölet ile ilgili olarak al ınan 11/4/2014 tarihli ÇED kapsam d ışı karar ı Erzurum 3. İdare Mahkemesinde dava konusu edilmi ştir. Erzurum 3. İdare Mahkemesi 6/11/2020 tarihli karar ıyla göletin göl hacminin 3/10/2013 tarihli ve 28784 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe giren ÇED Yönetmeli ği'nde belirtilen e şik değerden düşük olduğu gerekçesiyle davan ın reddine karar vermi ştir. Bu karara yönelik temyiz ba şvurusu Dan ıştay Alt ıncı Dairenin 14/9/2021 tarihli karar ıyla reddedilmi ştir. 16. Ayr ıca projenin yukar ısında bulunan Büyükbahçe regülatörü ve HES projesi hakk ında verilen ÇED olumlu karar ı da İdare Mahkemesinin 2015/220 Esas say ılı dosyas ında dava konusu edilmi ş, bu kapsamda 12/10/2015 tarihli teknik bilirki şi raporu haz ırlanm ıştır. An ılan raporda, Ba ğbaşı yöresindeki tar ım arazilerinin su haklar ına değinilerek Büyükbahçe HES kapsam ında yer alan büyük kapasiteli yükleme havuzundaki depolamaya ba ğlı olarak Büyükbahçe HES mansab ındaki arazilerin tar ımsal sulama gereksinimlerine yetecek miktarlarda sürekli bir debi ak ışı sağlanamamas ı durumunda bu alanlar ın su ihtiyac ının karşılanmamas ının söz konusu olaca ğı belirtilmi ştir. Akabinde İdare Mahkemesince Büyükbahçe HES projesine yönelik ÇED olumlu karar ının iptaline karar verilmi ştir. Bu kara r uyar ınca yeniden ÇED raporu haz ırlanm ış; bu raporda an ılan projenin kanal tipi oldu ğu, depolaman ın olmamas ı nedeniyle depolamadan kaynakl ı sorunlar ın da söz konusu olmad ığı Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 5belirtilmiştir. Bu rapora dayan ılarak Büyükbahçe HES projesi hakk ında ÇED olumlu karar ı verilmiştir. 17. Diğer yandan ba şvurucunun bireysel ba şvuru dosyas ına sundu ğu 9/8/2018 tarihli ek beyan dilekçesi ekinde Erzurum Valili ği taraf ından tesis edilmi ş beş farkl ı idari yapt ırım karar ı bulunmaktad ır. Söz konusu kararlarda projeyle ilgili taahhüt edilen çevresel akış miktar ının alt ında su b ırak ılmas ı nedeniyle Şirket aleyhine idari yapt ırım uyguland ığı belirtilmektedir. 18. Ayr ıca projenin uygulanaca ğı yörenin halk ı, su kullan ımı hususunda Çevre Şehircilik İl Müdürlü ğüne şikâyetlerde bulunmu ştur. Bu dilekçelerde; suyun büyük k ısm ının HES'e gitmesi nedeniyle su arklar ına su gelmedi ği, bu nedenle sulama yap ılamad ığı, su nöbetlerinin bozuldu ğu ve kom şular aras ında bu durum nedeniyle kavgalar ya şand ığı ifade edilmektedir. Öte yandan Devlet Su İşleri 8. Bölge Müdürlü ğü benzer şikâyetler üzerine Çevre ve Şehircilik İl Müdürlü ğüne gönderdi ği 6/6/2018 tarihli yaz ıda, yap ılan denetim sonucunda HES'in taahhüt edilen su miktar ını bırakmad ığı hususunun rapor alt ına al ındığını belirtmektedir. IV.İLGİLİ HUKUK 19.İlgili hukuk için bkz. Mehmet Kurt [GK] , B. No: 2013/2552, 25/2/2016, 19-31; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, B. No: 2015/11709, 12/12/2018, 18-24. V.İNCELEME VE GEREKÇE 20. Anayasa Mahkemesinin 10/5/2022 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 21. Başvurucu; proje için teknik olarak yerine getirilmesi mümkün olmayan taahhütte bulunuldu ğunu, projenin yukar ı k ısm ına yap ılan depo nedeniyle dere yata ğına bırak ılmas ı taahhüt edilen suyun verilmeyece ği hususunun bilirki şi raporunda yer almad ığını belirtmiştir. Ayr ıca başvurucu, Büyükbahçe Göleti'nin ÇED raporunda zikredilmedi ğini ve derece mahkemelerince de bu konunun dikkate al ınmad ığını ifade etmi ştir. Derece mahkemelerinin 2015/220 Esas say ılı dosyada yer alan bilirki şi raporundaki mansap su haklar ının kesintiye u ğrayacağına ilişkin tespiti gözard ı ettiğini vurgulayan ba şvurucu, eksi k yarg ılama nedeniyle bütüncül bir çevresel de ğerlendirme ortaya konulmad ığını belirterek sağlıklı bir çevrede ya şama hakk ının ve adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmüştür. Bununla birlikte ba şvurucu, Yap ım İşleri Geçici Kabul Tutana ğı'na ilişkin uyuşmazl ığın 2577 say ılı Kanun'un 20/A maddesinin (2) numaral ı fıkras ının (i) bendi kapsam ında olmamas ına rağmen temyizen verilen kararda karar düzeltme hakk ı tan ınmad ığını belirterek adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini iddia etmi ştir. 22. Bakanl ık görüşünde; başvurucunun HES i şletmesinin kurulaca ğı bölgede ikamet ettiğine veya i şletmenin kurulaca ğı bölge ile ilgisi oldu ğuna dair aç ıklama yapmad ığı, bu nedenle ma ğdur s ıfat ının olup olmad ığı hususunun ara ştırılmas ı gerektiği ifade edilmi ştir. Bununla birlikte ba şvuru konusu olayda ilgili yarg ısal makamlarca, yap ılmas ı planlanan HES'in faaliyetlerinin riskleri ve zararl ı etkileri yönünden kapsaml ı ve nitelikli bir ara ştırma yap ıldığı, bu ara ştırma sonucunda uzman bilirki şilerin raporlar ına dayal ı olarak ÇED raporunda gerekli bütün tedbirlerin öngörüldü ğü belirtilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 623. Başvurucu; Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında, başvuru dilekçesindeki iddialar ını ve taleplerini tekrar etmekle birlikte projenin yap ılacağı bölgede kendisine ait tar ım arazilerinin oldu ğunu, bunlar ve kiralad ığı diğer araziler üzerinde tar ımsal faaliyet gerçekleştirdiğini belirtmi ş, bu husustaki bilgi ve belgeleri sunmu ştur. B. Değerlendirme 24. Anayasa n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak "Özel hayat ın gizliliği" kenar başlıklı 20. maddesinin birinci f ıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: Herkes, özel hayat ına ... sayg ı gösterilmesini isteme hakk ına sahiptir. Özel hayat ın ... gizliliğine dokunulamaz." 25. Anayasa n ın Sağlık hizmetleri ve çevrenin korunmas ı kenar ba şlıklı 56. maddesinin birinci ve ikinci f ıkralar ı şöyledir: Herkes, sa ğlıklı ve dengeli bir çevrede ya şama hakk ına sahiptir. Çevreyi geli ştirmek, çevre sa ğlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin v e vatandaşlar ın ödevidir. 26. Anayasa n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar ba şlıklı 5. maddesi şöyledir: "Devletin temel amaç ve görevleri, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, ki şilerin ve toplumun refah, huzur ve mutlulu ğunu sağlamak; ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır." 27. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun Yap ım İşleri Geçici Kabul Tutanağı'na ilişkin olarak temyizen verilen kararda karar düzeltme hakk ı tan ınmamas ı nedeniyle adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine yönelik şikâyeti bulunmakta ise de bireysel ba şvurunun özünün proje nedeniyle su haklar ının kesintiye u ğrayacağı yönündeki iddialar ın derece mahkemelerince de ğerlendirilmedi ği ve eksik yarg ılama yürütüldü ğü iddias ına dayand ığı görüldüğünden başvurunun ihlal iddialar ının mahiyeti gere ği, özel hayata sayg ı hakk ı kapsam ında incelenmesi uygun görülmü ştür (benzer yöndeki bir karar için bkz. Ahmet Bilgin ve di ğerleri, 51). 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 28. Sağlıklı bir çevrede ya şama hakk ı, esas itibar ıyla Anayasa'n ın ve Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) ortak koruma alan ında bulunmayan Anayasa'n ın 56. maddesinde düzenlenmi ştir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi; daha önce pek çok karar ında söz konusu hakk ın Anayasa n ın fiziksel ve ruhsal bütünlü ğün korunmas ı ile ilgili hukuksal ç ıkarlar ı ihtiva eden 17. maddesi, özel hayata ve aile hayat ına sayg ıyı güvence altına alan 20. maddesi ve konut dokunulmazl ığını düzenleyen 21. maddesi ile bağlant ılı olarak ve söz konusu hükümlerde yer alan hukuksal ç ıkarlar üzerindeki etkisi dikkate alınarak değerlendirilmesi gerekti ğini belirtmi ştir (Mehmet Kurt, 46; Ahmet İsmail Onat , B. No: 2013/6714, 21/4/2016, 59; Fevzi Kayacan (2) , B. No: 2013/2513, 21/4/2016, 39; Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 7Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk , B. No: 2013/6587, 24/3/2016, 43; Ahme t Bilgin ve di ğerleri, 52). 29. Somut ba şvuru aç ısından değerlendirilmesi gereken ilk husus, ba şvuruya konu çevresel etkinin Anayasa n ın 20. maddesi kapsam ındaki güvenceleri harekete geçirece k asgari ağırlıkta olup olmad ığıdır. Bu kapsamda ilgili tesis, i şletme veya sair faaliyet sonucu ortaya ç ıkan çevresel etkiler ile ba şvurucunun özel ve aile hayat ı veya konutunu kullan ım hakk ı aras ında gereğince s ıkı bir bağın varl ığı yeterlidir (Mehmet Kurt, 70; Ahmet İsmail Onat , 84; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk , 68). Ba şvurucunun, ÇED olumlu karar ı verilen projenin yap ılacağı bölgede tar ımsal faaliyette bulundu ğu anlaşılmaktad ır. Dolay ısıyla an ılan projenin ba şvurucunun özel hayata sayg ı hakk ına yönelik etkisinin Anayasa n ın 20. maddesi kapsam ında değerlendirilmesi gerekmektedir. 30. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşıldığından başvurunun kabul edilebili r olduğuna karar verilmesi gerekir. 2. Esas Yönünden 31. Devletin özel hayata sayg ı hakk ını etkili olarak koruma ve bunlara sayg ı gösterme şeklinde pozitif yükümlülü ğü bulunmaktad ır. Pozitif yükümlülük anayasal haklar ın korunmas ına yönelik maddi yükümlülüklerin yan ı sıra ilgililerin çevresel meseleye ili şkin karar alma sürecine kat ılımı ile etkili idari ve yarg ısal yollara ba şvuru imkân ı tan ınmas ını içeren usule dair yükümlülükleri ihtiva etmektedir. a. Genel İlkeler 32. Devletin özel hayata ve aile hayat ına sayg ı hakk ını etkili olarak koruma ve sayg ı gösterme şeklinde pozitif yükümlülü ğü bulunmaktad ır. Bu ba şvurularda devleti n negatif veya pozitif yükümlülüklerinin birbirinden ayr ılabilmesi ise oldukça güçtür. Kald ı ki söz konusu ba şvurularda devletin negatif ve pozitif yükümlülükleri yönünden uygulanaca k ilkeler ço ğunlukla ayn ıdır (benzer yöndeki karar için bkz. Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk , 59; Binali Özkaradeniz ve di ğerleri [GK], B. No: 2014/4686, 1/2/2018, 54). 33. Çevresel meseleler ba ğlam ında devletin usule ili şkin yükümlülükleri daha önce Anayasa Mahkemesinin çe şitli kararlar ında ortaya konulmu ştur. Buna göre muhtemel olumsuz çevresel etkilerin önlenmesi veya en aza indirilmesi amac ının gerçekle ştirilebilmesi için sürece dâhil olan söz konusu taraflar ın menfaatlerinin titizlikle de ğerlendirilmesi, bu değerlendirmenin sa ğlıklı şekilde yap ılabilmesi için de ilgili taraflar ın sürece etkin kat ılımının sağlanmas ı gerektiği tart ışmas ızdır (Mehmet Kurt, 61-66; Ahmet İsmail Onat, 79-81; Fevzi Kayacan (2), 56-61; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk, 64, 65; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, 56). 34. Anayasa'n ın 48. maddesi gere ğince özel te şebbüslerin millî ekonominin gereklerine uygun yürümesinin sa ğlanmas ı konusunda devlete dü şen baz ı yükümlülükler bulunmaktad ır (Ahmet İsmail Onat , 99). Ayr ıca devletin Anayasa'n ın 20. maddesi kapsam ında koruyucu bir mevzuat olu şturma ödevi yan ında denetleme yapma ve koruyucu fiilî tedbir ve faaliyetlerde bulunma yükümlülü ğü de mevcut olup bu kapsamda devleti n gereken tedbirleri almas ı gerekmektedir. Bununla birlikte hangi tedbirlerin al ınmas ı gerektiği Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 8ve bu tedbirlerin nas ıl uygulanaca ğı hususlar ında kamu otoritelerinin geni ş bir takdir yetkisi mevcuttur ( Binali Özkaradeniz ve di ğerleri, 57). 35. Bu ba ğlamda söz konusu çevresel etki kapsam ında karşı karşıya gelen menfaatler aras ında adil bir dengenin tesis edilip edilmedi ği belirlenmelidir. Bu alanda kamusal makamlar ın sahip oldu ğu geniş takdir yetkisi dikkate al ındığında çevresel meseleler bağlam ında Anayasa Mahkemesinin görevi, söz konusu çevresel rahats ızlığın nas ıl sonland ırılacağı veya etkilerinin nas ıl azalt ılacağının bizzat belirlenmesi de ğildir. Bununl a birlikte Anayasa Mahkemesi, yarg ısal makamlar ba şta olmak üzere kamusal makamlar ın konuya gereken özenle yakla şıp yaklaşmad ıklar ını ve ilgili tüm menfaatleri gözetip gözetmediklerini de ğerlendirmek durumundad ır (Mehmet Kurt, 78; Ahmet İsmail Onat, 87; Fevzi Kayacan (2), 66, 67; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk, 70, 71; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, 61). 36. Karma şık çevresel sorunlar ın ele al ınıp çözümlenmesi a şamas ında karar süreci, çevreye ve ki şi haklar ına zarar verebilecek faaliyetlerin etkilerini önceden de ğerlendirecek ve önleyecek şekilde tesis edilmelidir. Böylece bireysel ve kamusal menfaatler aras ında adil bir denge tesis edilerek kar şıt görüşlerin dile getirilmesine olanak tan ıyacak gerekli etüt ve değerlendirmelerin gerçekle ştirilmesi sa ğlanacakt ır. Bu bağlamda söz konusu sürece ili şkin bilgilere eri şim ve karar alma sürecine aktif kat ılımın yan ı sıra karardan etkilenebilece k bireylerin karar alma sürecinde görü ş ve menfaatlerinin yeterince dikkate al ınmad ığını dile getirebilmek için konuyla ilgili her türlü tasarrufa kar şı yarg ısal başvuru hakk ına sahip olmalar ı ve iddialar ının yarg ısal makamlarca özenli bir şekilde değerlendirilmesi son derece önemlidir ( Ahmet İsmail Onat , 94; Fevzi Kayacan (2) , 71; Hüseyin Tunç Karl ık ve Zahide Şadan Karluk, 75; Ahmet Bilgin ve di ğerleri, 62). Bu anlamda an ılan anayasal güvenceleri gözeten bir yarg ılama süreci yürütülmesi ve neticede ula şılan sonucun konuyla ilgili ve yeterli gerekçelerle aç ıklanmas ı gerekir. b.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 37. Öncelikle belirtmek gerekir ki somut olayda projeye verilen iznin ülkenin ekonomik yarar ına ilişkin kamu yarar ına dayal ı meşru bir amac ı içerdiği aç ıktır. Gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için al ınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerini n belirlenerek de ğerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmas ının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çal ışmalar ı ifade edecek şekilde tan ımlanan ÇED prosedürü; çevresel varl ıklar ı korumay ı amaçlayan, proje şeklindeki faaliyetler için uygulanan, muhtemel olumsuz etkileri değerlendiren ve bunlar ın yan ında faaliyet sahibi, kamu otoritesi ve halk ın karşı karşıya geldiği bir süreci ifade etmektedir ( Mehmet Kurt, 73). 38. Bu ba ğlamda ÇED; kalk ınma ve ekonomik geli şme için yap ılacak yat ırım ve faaliyetlerin, do ğayı tahrip etmeden ve çevreyi kirletmeden gerçekle ştirilmesinde kullan ılan, karar verme sürecini etkileyen, dolay ısıyla karar mercilerine kararlar ını sağlıklı bir şekilde verebilmeleri için seçenek üreten ve bu seçeneklerin olumlu ve olumsuz yönlerini saptayan bir yöntem olarak görülmektedir. ÇED ile korunmaya çal ışılan temel unsur, çevre ve bu çevredeki varl ıklard ır (AYM, E.2013/89, K.2014/116, 3/7/2014; E.2006/99, K.2009/9, 15/1/2009; Mehmet Kurt, 74). Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 939. Çevresel karar alma süreçlerinin karma şık yap ısı nedeniyle kamusal makamlar ın geniş bir takdir yetkisi oldu ğu aç ıktır. Bu bağlamda söz konusu alanda bir hidroelektrik santrali in şası ve işletilmesi hususunda kamusal makamlarca verilen karar ın yerindeliğinin denetlenmesi Anayasa Mahkemesinin görevi de ğildir. Bununla birlikte süreçte, bireyin temel haklar ı ile söz konusu kamusal menfaat aras ında gerekli dengenin tesisine hizmet edecek güvencelerin yer al ıp almad ığının tespiti önemli olup belirtilen yükümlülü ğün yerine getirilip getirilmedi ğinin tespitinde ise çevresel meseleler ba ğlam ında söz konusu olan usul güvencelerinin gözetilip gözetilmedi ği belirlenmelidir ( Mehmet Kurt, 75). 40. Başvurucunun proje sürecine etkin kat ılımının sağlanmad ığına yönelik bir iddias ı bulunmamaktad ır. Diğer yandan ba şvurucu; projeyle ilgili olarak yerine getirilmesi mümkün olmayan taahhütte bulunuldu ğunu, projenin yukar ı kısm ına yap ılan depo nedeniyle dere yata ğına b ırak ılmas ı taahhüt edilen suyun verilemeyece ğini, bu hususun bilirkişi raporunda yer almad ığını belirtmiştir. Ayr ıca ihalesi yap ılan Büyükbahçe Göleti'nin ÇED raporunda zikredilmedi ğini ve derece mahkemesince de bu hususlar ın dikkate al ınmad ığını ifade eden ba şvurucu eksik yarg ılama yap ıldığını ileri sürmü ştür. 41. Yarg ılama safahat ında uyuşmazl ık konusuyla ilgili olarak ke şif ve bilirki şi incelemesi yapt ırılmas ına karar verilmi ş, mahallinde gerçekle ştirilen ke şif ve bilirkişi incelemesi sonucunda 27/7/2017 tarihli bilirki şi raporu düzenlenmi ştir. Başvurucu bilirki şi raporuna itiraz etmi ş, İdare Mahkemesince bu itirazlar ın raporu kusurland ırıcı nitelikte görülmedi ği ve raporun hükme esas al ınabilecek yeterlilikte oldu ğu sonucuna var ılm ıştır. 42. Başvurucunun iddialar ının temeli, proje nedeniyle su haklar ının kesintiye uğrayacağı hususuna dayanmaktad ır. Başvurucu bu ba ğlamda ilk olarak İdare Mahkemesinin 2015/220 Esas say ılı diğer bir dava dosyas ında yer alan bilirki şi raporundaki mansap s u haklar ının kesintiye u ğrayacağına ilişkin tespitin dikkate al ınmad ığını iddia etmi ştir. An ılan bilirkişi raporunda mansaptaki arazilerin tar ımsal sulama gereksinimlerine yetecek miktarlarda sürekli bir debi ak ışı sağlanamamas ı durumunda bu alanlar ın su ihtiyac ının karşılanmamas ının söz konusu olaca ğı tespit edilmi ştir (bkz. 16). Bununla birlikte söz konusu bilirki şi raporundan sonra haz ırlanan ÇED raporunda an ılan projenin kanal tipi olduğu, depolaman ın olmamas ı nedeniyle depolamadan kaynakl ı sorunlar ın da söz konusu olmad ığı şeklinde aksi yönde tespitlerin ortaya konuldu ğunu ve bu rapor sonucunda Büyükbahçe HES Projesi hakk ında ÇED olumlu karar ı verildiğini belirtmek gerekir. Bununla birlikte bireysel ba şvuruya konu projeye ili şkin haz ırlanan 27/7/2017 tarihli bilirki şi raporunda ise Ba ğbaşı regülatöründen ayl ık bazda uygun görülen miktardaki çevresel ak ışın düzenli biçimde mansaba sal ınacağı, çevresel ak ıştan daha az su gelmesi durumunda ise gelen suyun tamam ının mansaba sal ınmas ı gerekece ği belirtilmi ştir (bkz. 9). Derece mahkemesi kararlar ında ise davac ının temel iddias ı olan mansaba sal ınacak su hususunda bir değerlendirme yap ılmad ığı, bu konudaki çeli şkinin ve belirsizli ğin aç ıklığa kavuşturulmad ığı görülmektedir. 43. Diğer yandan ba şvurucu, ayn ı su kayna ğı üzerinde yap ılmas ı planlana n Büyükbahçe Gölet'inin ortaya ç ıkaracağı etkinin hem ÇED olumlu karar ı verilirken hem de yarg ılama safahat ında dikkate al ınmad ığını ileri sürmü ştür. An ılan gölet projesiyle ilgili olarak verilen ÇED kapsam d ışı karar ının iptali istemiyle aç ılan dava, Erzurum 3. İdare Mahkemesince reddedilmi ştir. Öte yandan göletin bireysel ba şvuruya konu edilen projeye yönelik etkisi, bilirki şi raporunda ve derece mahkemesi kararlar ında incelenmemi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 1044. Gerek projeyle ilgili taahhüt edilen çevresel ak ış miktar ının alt ında su bırak ılmas ı nedeniyle uygulanan idari yapt ırım kararlar ı gerek idarelerin iç yaz ışmalar ında yer alan taahhüt edilen su miktar ının sal ınmad ığına ilişkin tespitler, somut olayda ÇED olumlu karar ının al ınmas ı ve buna ili şkin yarg ılaman ın yap ılmas ı sürecinde yeterli ve özenli bir şekilde incelemenin yap ılmad ığını göstermektedir. Ba şvurucunun mansap su haklar ının kesintiye u ğrayacağına, kurulmas ı planlanan gölet nedeniyle dere yata ğına b ırak ılmas ı taahhüt edilen suyun verilmeyece ğine yönelik temel bir itiraz ı bulunmas ına rağmen derece mahkemelerince bu hususlarda herhangi bir de ğerlendirme yap ılmam ıştır. 45. Somut ba şvuru aç ısından başvurucunun temel iddialar ının kamusal makamlar ın başvurucunun ve kamunun menfaatleri aras ında adil bir denge tesis edip etmediklerinin belirlenmesi hususunda önem arz etti ği anlaşılmaktad ır. Buna ra ğmen başvurucunun söz konusu talep ve itirazlar ının derece mahkemelerince de ğerlendirilmedi ği görülmektedir. İdare Mahkemesinin bilirki şi raporundan hareketle ortaya koydu ğu inceleme ve gerekçesinin ise sınırlı olduğu, bu yönüyle ba şvurucunun temel iddialar ına doğrudan bir cevap vermedi ği ve başvurucunun iddialar ının yarg ı mercileri önünde gerekti ği gibi değerlendirilmesi imkân ını elde edemedi ği anlaşılmaktad ır. 46. Yukar ıda yer verilen tespitler ışığında kamusal makamlar ın olaya gereken özenle yakla şmad ığı, olayda söz konusu olan kamusal ve bireysel menfaatleri gerekti ği şekilde de ğerlendirmedi ği ve kamusal makamlar ın özel hayata sayg ı hakk ı bağlam ında pozitif yükümlülüklerini yerine getirmedi ği değerlendirilmektedir. 47. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurucunun Anayasa n ın 20. maddesinde güvence altına al ınan özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. Recai AKYEL ve İrfan FİDAN bu görü şe kat ılmam ıştır. C. Giderim Yönünden 48. Başvurucu, ihlalin tespiti ile yeniden yarg ılama yap ılmas ına hükmedilmesini talep etmi ştir. 49. Tespit edilen ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına ilişkin usul ve esaslar 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinde yer almaktad ır. 50. Başvuruda tespit edilen hak ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Bu kapsamda karar ın gönderildi ği yarg ı mercilerince yap ılmas ı gereken i ş, yeniden yarg ılama işlemlerini başlatmak ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermektir (6216 say ılı Kanun'un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında düzenlenen bireysel ba şvuruya özgü yeniden yarg ılama kurumunun özelliklerine ili şkin kapsaml ı aç ıklamalar için bkz. Mehmet Do ğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, 54-60; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019, 53-60, 66; Kadri Enis Berbero ğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, 93-100). VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 11A. Özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA OYB İRLİĞİYLE, B. Anayasa n ın 20. maddesinde güvence alt ına al ınan özel hayata sayg ı hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE Recai AKYEL ve İrfan FİDAN' ın karşıoyu ve OYÇOKLU ĞUYLA, C. Karar ın bir örne ğinin özel hayata sayg ı hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Erzurum 1. İdare Mahkemesine (E.2016/1563, K.2017/3261) GÖNDER İLMESİNE, D. 294,70 TL harçtan olu şan yarg ılama giderinin ba şvurucuya ÖDENMES İNE, E. Ödemenin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucunun Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin bilgi için Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 10/5/2022 tarihinde karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Recai AKYEL Üye Üye Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 12KARŞIOY Başvuru, Bağbaşı Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali Projesi için verilen "çevresel etki değerlendirmesi olumlu" karar ının iptali istemiyle aç ılan davan ın reddedilmesi nedeniyle özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. 1. Bireysel ba şvurunun konusu olabilecek ve bireysel ba şvuru öncesinde gerçekleşen somut olaylara bak ıldığında Bir şirket taraf ından Erzurum'un Tortum İlçesi sınırlar ı içerisinde Kat ıklı Çay ı üzerinde yap ılacak Bağbaşı Regülatörü Ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi'nin (Proje) çevresel etki de ğerlendirmesinin (ÇED) yap ılmas ı, Çevre ve Şehircilik Bakanl ığından (İdare) talep edilmi ştir. Şirket taraf ından haz ırlanan nihai ÇED raporunda ayl ık bazda uygun görülen miktardaki çevresel ak ışın düzenli şekilde mansaba sal ınacağı, kurak dönemlerde regülatöre belirlenen ya ğıştan daha az su gelmesi hâlinde ise gelen suyun tamam ının mansaba sal ınmas ı gerekece ği belirtilmi ştir. İdare taraf ından, an ılan proje kapsam ında inşaat ve işletme dönemine ili şkin çevresel etkilerin kapsaml ı ve detayl ı olarak incelendi ği vurgulanarak olumsuz etkilerin giderilmesi için al ınacak önlemlerin çevre mevzuat ı çerçevesinde öngörülen modelleme çal ışmalar ı ile desteklendi ği, nihai ÇED raporu ve eklerinin yeterli ve uygun oldu ğunu, yap ılan tüm incelemelerin, hesaplamalar ın ve değerlendirmelerin yeterli düzeyde veri, bilgi ve belgeleye dayand ığı gerekçesiyle 2/9/2016 tarihinde ÇED olumlu karar ı verilmiştir. Başvurucu taraf ından bahse konu projeye yönelik ÇED olumlu karar ının geçici kabul teklif belgesi ve geçici kabul tutana ğının ve an ılan projeyle ilgili baz ı idari işlemlerin iptali istemiyle Erzurum 1. İdare Mahkemesinde ( İdare Mahkemesi) dava aç ılm ıştır. Dava dilekçesinde ba şvurucu, projenin yukar ısında bulunan Büyükbahçe Regülatörü ve HES Projesi kapsam ında yap ılan biriktirme havuzuna ve yap ılmas ı planlanan Büyükbahçe Göleti'ne ÇED raporunda yer verilmedi ğini, biriktirme havuzunun vadi suyunu 12 saat alıkoyma etkisine de ğinilmediğini belirtmi ştir. ÇED raporunda verilen bilgilerin gerçe ği yans ıtmad ığını ileri süren ba şvurucu, an ılan Proje hakk ında ÇED olumlu karar ı verilmesinin çevre haklar ını ortadan kald ırdığını vurgulam ıştır. İdarenin savunma dilekçesinde, ÇED raporunda proje ve yak ın çevresine yönelik yap ılan hesaplamalar ve bilimsel çal ışmalar çerçevesinde öngörülere dayal ı tedbirler al ındığı, bu bağlamda projenin çevreye olabilecek etkilerinin kabul edilebilir de ğerlerin alt ında kabu l edilerek proje hakk ında ÇED olumlu karar ı verildiği vurgulanm ıştır. İdare Mahkemesi 9/12/2016 tarihli karar ıyla mahallinde ke şif ve bilirki şi incelemesi yapt ırılmas ına karar vermi ştir. Oluşturulan bilirki şi heyeti ile 13/5/2017 tarihinde mahallinde gerçekleştirilen ke şif ve bilirki şi incelemesi sonucunda 27/7/2017 tarihli bilirki şi raporu düzenlemi ştir. Bilirki şi raporunda ÇED olumlu karar ının uygun oldu ğu görüş ve kanaati bildirilmi ştir. İdare Mahkemesince 31/10/2017 tarihinde ÇED olumlu karar ı ile geçici kabul tekli f belgesi ve geçici kabul tutana ğının iptali istemi yönünden davan ın reddine, di ğer idari işlemlerin iptaline karar verilmesi istemi yönünden an ılan işlemlerin kesin ve yürütülmesi gerekli işlemlerden olmad ığı gerekçesiyle davan ın incelenmeksizin reddine karar verilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 13İdare Mahkemesi, bilirki şi raporuna yönelik itirazlar ın raporu kusurland ırıcı nitelikte görülmedi ğini ve raporun hükme esas al ınabilecek yeterlilikte oldu ğunu vurgulam ıştır. Karar ın gerekçesinde; ke şif ve bilirki şi incelemesi s ıras ında tüm proje elemanlar ının haz ırlık ve inşaat aşamalar ının tamamland ığı görüldüğünden ÇED dosyas ında yer alan toz, gürült ü vb. hususlarda de ğerlendirme yap ılmas ı mümkün olmamakla birlikte yap ılan tespitler sonucunda in şai faaliyetlerin ÇED dosyas ına uygun olarak yap ıldığının anlaşıldığı ifade edilmiştir. Yap ılan projenin yeterli uzman personel taraf ından asgari gerekliliklere ve usulüne uygun olarak haz ırland ığı, proje haz ırlan ırken gerekli incelemelerin yap ıldığı, proje nedeniyle çevre aç ısından olu şabilecek olumsuz etkilerin en aza indirilmesi kapsam ında verilen taahhütlerin ve al ınacak tedbirlerin yeterli oldu ğu belirtilmi ştir. Projeye yönelik olarak al ınan ÇED olumlu karar ının ilgili mevzuata uygun olarak haz ırland ığı, çevre aç ısından da ciddi boyutta olumsuz sonuçlara neden olmayaca ğı, dolay ısıyla dava konusu edilen ÇED olumlu karar ında, geçici kabul teklif belgesinde ve geçici kabul tutana ğında hukuka ve mevzuat a ayk ırılık bulunmad ığı sonucuna ula şılm ıştır. İdare Mahkemesi karar ına karşı temyiz ba şvurusunda bulunulmu ştur. (Kapat ılan) Dan ıştay Ondördüncü Dairesi 22/2/2018 tarihinde İdare Mahkemesi karar ının ve dayand ığı gerekçenin, hukuk ve usule uygun oldu ğu ve bozulmas ını gerektirecek bir sebep de bulunmad ığı gerekçesiyle temyiz isteminin reddi ile an ılan karar ın onanmas ına, 6/1/1982 tarihli ve 2577 say ılı İdari Yarg ılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesinin (2) numaral ı fıkras ının (i) bendi uyar ınca karar düzeltme yolu kapal ı olarak karar vermi ştir. Öte yandan ba şvurucu taraf ından Devlet Su İşleri 8. Bölge Müdürlü ğünce haz ırlanan Erzurum ili Tortum Büyükbahçe Göleti yap ım işine ait şartname dosyaya sunulmu ştur. Ayn ı zamanda an ılan gölet ile ilgili olarak al ınan 11/4/2014 tarihli ÇED kapsam d ışı karar ı Erzurum 3. İdare Mahkemesinde dava konusu edilmi ştir. Erzurum 3. İdare Mahkemesi 6/11/2020 tarihli karar ıyla göletin göl hacminin 3/10/2013 tarihli ve 28784 say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe giren ÇED Yönetmeli ği'nde belirtilen e şik değerden düşük olduğu gerekçesiyle davan ın reddine karar vermi ştir. Bu karara yönelik temyiz ba şvurusu Dan ıştay Alt ıncı Dairenin 14/9/2021 tarihli karar ıyla reddedilmi ştir. Ayr ıca projenin yukar ısında bulunan Büyükbahçe Regülatörü ve HES Projesi hakk ında verilen ÇED olumlu karar ı da İdare Mahkemesinin 2015/220 esas numaral ı dosyas ında dava konusu edilmi ş, bu kapsamda 12/10/2015 tarihli teknik bilirki şi raporu haz ırlanm ıştır. An ılan raporda, Ba ğbaşı yöresindeki tar ım arazilerinin su haklar ına değinilerek Büyükbahçe HES kapsam ında yer alan büyük kapasiteli yükleme havuzundaki depolamaya ba ğlı olarak Büyükbahçe HES mansab ındaki arazilerin tar ımsal sulama gereksinimlerine yetecek miktarlarda sürekli bir debi ak ışı sağlanamamas ı durumunda bu alanlar ın su ihtiyac ının karşılanmamas ının söz konusu olaca ğı belirtilmi ştir. Akabinde İdare Mahkemesince Büyükbahçe HES Projesine yönelik ÇED olumlu karar ının iptaline karar verilmiştir. Bu karar uyar ınca yeniden ÇED raporu haz ırlanm ış; bu raporda an ılan projenin kanal tipi oldu ğu, depolaman ın olmamas ı nedeniyle depolamadan kaynakl ı sorunlar ın da söz konusu olmad ığı belirtilmi ştir. Bu rapora dayan ılarak Büyükbahçe HES Projesi hakk ında ÇED olumlu karar ı verilmiştir. Bireysel ba şvurunun konusu ile ilgili olarak Adalet Bakanl ığı İnsan Haklar ı Dairesi Başkanl ığının 63415402-3.15.717.2021 say ılı ve 14 Temmuz 2021 tarihli cevap yaz ısından anlaşıldığı kadar ıyla ÇED raporunun haz ırlanmas ı, paydaşlar ın ve çevre halk ının görüşlerinin alınmas ı gibi uzun ve detayl ı süreçlerin titizlikle sürdürüldü ğü ve sonuç itibariyle kabu l Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 14edildiği, bu nedenle bu süreçte devletin Anayasan ın 5., 20. ve 56. maddeleri gere ğince poziti f yükümlülüklerini yerine getirmedi ğinden söz edilemeyece ği vurgulanmal ıdır. Başvurucunun söz konusu talep ve itirazlar ının ayr ıca derece mahkemelerince değerlendirildi ği görülmektedir. Erzurum 1. ve 3. İdare Mahkemelerinin kararlar ı birlikte değerlendirildi ğinde, eldeki davan ın bütüncül de ğerlendirmesinin ortaya konuldu ğu anlaşılmaktad ır. Erzurum 1. İdare Mahkemesinin bilirki şi raporundan hareketle ortaya koyduğu inceleme ve gerekçesinin yeterli olmad ığı, bu yönüyle ba şvurucunun teme l iddialar ının yarg ı mercileri önünde gerekti ği gibi değerlendirilmesi imkân ını elde edemedi ği iddia edilemeyecektir. Derece mahkemelerinin yarg ılama sürecine bir bütün olarak bak ıldığında Anayasa'n ın 36. maddesinin ihlal edildi ğini ve adil yarg ılanma hakk ının usul güvencelerine bir ayk ırılığın olduğunu söylemek mümkün olmam ıştır. Dava kapsam ında olaylar ın, olgular ın ve verilerin de ğerlendirilmesinin mahkemelerin takdir alan ı içerisinde oldu ğunu söylemenin de yanl ış bir taraf ı bulunmamaktad ır. Yukar ıda yer verilen tespitler ışığında kamusal makamlar ın olaya gereken özenle yakla şmad ıklar ı, olayda söz konusu olan kamusal ve bireysel menfaatleri gerekti ği şekilde de ğerlendirmedikleri ve kamusal makamlar ın öze l hayata sayg ı hakk ı bağlam ında pozitif yükümlülüklerini yerine getirmedi ği söylenemeyecektir. 2. Karar ın 17. ve 18. paragraflar ında yer verilen konular ın bireysel ba şvuru karar ını etkileyen unsurlar olarak dü şünülmemesi gerekmektedir. ÇED raporu ve projenin yaz ılm ış şekli ile bunlar ın uygulanmas ı ayr ık tutulmal ıdır. Uygulaman ın kabul edilen ÇED raporuna ve projeye ayk ırı olmas ı, teknik ve bilimsel haz ırlanan ÇED raporunun ve projenin yanl ış olduğunu göstermez. Ayr ıca karar ın 17. ve 18. paragraflar ında yer verilen idarenin işlem, tedbir ve yapt ırım uygulamalar ının doğrudan do ğruya başvurucunun iddialar ını doğrulad ığı da söylenemez. İşletmenin çal ışmas ı sürecinde ÇED raporu ve proje şartlar ına ayk ırılık, çevreye zarar verici faaliyetler görüldü ğünde idarenin yapt ırım uygulamas ı ve işletmenin çal ışmas ını sonland ırmas ı söz konusudur. Ayr ıca projenin uygulanmas ından haklar ı ihlal edinenlerin ve zarar görenlerin her zaman mahkemeler önünde haklar ını arama imkânlar ı ve tazminat talep etme haklar ı bulunmaktad ır. 3. Başvuru iddialar ının değerlendirilmesinde Anayasa n ın 36. maddesinin ihlal edildiğini kabule yetecek derecede, asgari s ınırı aşan bir nitelikte somut olguya rastland ığı söylenemez. 4. Başvuru iddialar ının değerlendirilmesinde sa ğlıklı bir çevrede ya şama hakk ı, esas itibar ıyla Anayasa'n ın ve Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) ortak korum a alan ında bulunmayan Anayasa'n ın 56. maddesinde düzenlenmi ştir. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi, söz konusu hakk ın Anayasa n ın özel hayata ve aile hayat ına sayg ıyı güvence altına alan 20. maddesi ile ba ğlant ılı olarak ve söz konusu hükümlerde yer alan ç ıkarla r üzerindeki etkisi dikkate al ınarak değerlendirilmi ştir. 5. Başvuru iddialar ının değerlendirilmesinde dayanak al ınan Anayasa n ın "Özel hayat ın gizliliği" kenar ba şlıklı 20. maddesinin ihlal edildi ğini kabule yetecek derecede, asgari s ınırı aşan bir nitelikte somut olguya rastland ığı söylenemez. Somut ba şvuru aç ısından değerlendirilmesi gereken ilk husus, ba şvuruya konu çevresel etkinin Anayasa n ın 20. maddesi kapsam ındaki güvenceleri harekete geçirecek asgari a ğırlıkta olup olmad ığıdır. Bu Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 15kapsamda ilgili tesis, i şletme veya sair faaliyet sonucu ortaya ç ıkan çevresel etkiler ile başvurucunun özel ve aile hayat ı veya konutunu kullan ım hakk ı aras ında gereğince s ıkı bir bağın varl ığı gerçekle şmemiştir ve bu yönde bir tespitte bulunulmam ıştır. Başvurucunun ÇED olumlu karar ı verilen projenin yer ald ığı bölgede tar ımsal faaliyette bulunmas ı, an ılan Projenin ba şvurucunun özel hayata sayg ı hakk ına yönelik etkisinin Anayasa n ın 20. maddesi kapsam ında asgari s ınırı aştığı şeklinde de ğerlendirilmemi ştir. 6. Somut olayda ba şvurucunun ba şvuru konusu regülatörün ve HES'in bulundu ğu mevkide HES i şletmesinin kurulaca ğı bölge ile s ıkı bir ilişkisi olduğuna dair yeterli aç ıklama yapmad ığı görülmektedir. Ayr ıca başvurucunun i şletmenin kurulaca ğı bölgede konutunun veya tarlas ının HES işletmesinin faaliyetlerinden nas ıl, ne tür ve ne derece etkilendi ğine dair somut verileri, bilgi ve belgeyi de sunmad ığı anlaşılmaktad ır. Buna göre ba şvuruya konu edilen tüm süreç incelendi ğinde belirli bir bölgede yap ılmas ı planlanan HES i şletmesi faaliyetlerinin ba şvurucuyu güncel ve ki şisel olarak do ğrudan ne şekilde etkiledi ğinin başvurucu taraf ından ortaya konulamad ığı ve dolay ısıyla Anayasa n ın 20. maddesi çerçevesinde ba şvurucunun ma ğdur s ıfat ının olmad ığı değerlendirmesinin gerçe ğe ayk ırı olmayaca ğı düşünülmektedir. Zira Anayasa Mahkemesi ba şvurucular ın mağdur statüsünü tart ıştığı kararlar ında, çevresel rahats ızlık iddialar ının değerlendirilebilmesi için çevrenin genel olarak bozulmas ı değil bireylerin özel veya aile hayat ı ile konutlar ı için zararl ı bir etkinin söz konusu olmas ı ve başvuruya konu i şletmenin faaliyetlerinin ba şvurucular ı güncel ve kişisel olarak do ğrudan etkiledi ğinin başvurucular taraf ından ortaya konulmas ı gerektiği vurgulanm ıştır (Ayşe Sevtap Uzun, B. No: 2013/6260, 13/4/2016, 36-41; Tezcan Karaku ş Candan ve di ğerleri, 24-27; Ertu ğrul Barka ve di ğerleri, B. No: 2014/2818, 24/1/2018, 44). 7. Bağbaşı Regülatörü ve HES Projesi i şletmesine yönelik ÇED olumlu karar ı 2 Eylül 2016 tarihinde verilmi ştir. Ancak bilindi ği üzere ÇED raporu HES i şletmesinin faaliyete ba şlamas ı için tek ba şına yeterli de ğildir. Zira yat ırım ve faaliyete ba şlanabilmesi için, meri mevzuat uyar ınca ilgili kurum ve kurulu şlardan izin, onay ve/veya ruhsat al ınmas ı gerekmektedir. Bu ba ğlamda ÇED raporunun bir i şletmeye verilecek faaliyet izninin temel belgesi oldu ğu değerlendirilmekle birlikte bu raporun üzerine eklenecek di ğer ruhsat ve izinlerle (çal ışma izni, su at ık yönetim izni, hava kirlili ği ölçümü vb.) birlikte i şletme faaliyetinin çevresel etkilerinden bahsedilebilir. İdare Mahkemelerinin verdi ği kararlarda da ÇED raporunun usule ili şkin denetimi yap ılmakta ve olas ı bir faaliyet durumunda ortaya çıkacak etkiler de ğerlendirilmektedir. Kararlarda somut, mevcut etkilere yönelik bir inceleme yap ılmamaktad ır. Bu bağlamdan anla şıldığı üzere özel hayata sayg ı hakk ı aç ısından asgari eşiğin aşılmas ı "olas ı" etkilerden çok somut, mevcut ve ciddi tehlikelerle ortaya ç ıkmaktad ır. Regülatör ve HES sahas ının faaliyete ba şlamas ından önceki etkileri bak ımından ise başvurucunun bir şikâyeti bulunmamaktad ır. 8. Diğer taraftan HES i şletmesinin çevresel etkilerinin asgari e şik s ınırında olduğu kabul edilse dahi ba şvurucunun ileri sürdü ğü çevresel etkilerle kendisi aras ındaki s ıkı bağın olup olmad ığı değerlendirilmelidir. Bireysel ba şvuru formunda ba şvurucunun ÇED raporuna yönelik genel itirazlarda bulundu ğu değerlendirilmektedir. Bireysel ba şvuru formunda ileri sürülen itirazlar ın başvurucuyu ne yönde etkiledi ğine ve ÇED raporunda al ınan tedbirlerin somut olarak ne şekilde eksik oldu ğuna ilişkin aç ıklama bulunmamakta olup yaln ızca ÇED raporunda belirtilen önlemlerin yetersiz oldu ğu soyut bir şekilde ifade edilmektedir. Dolay ısıyla somut ba şvuru için ba şvurucunun özel hayat ına ilişkin ileri sürdü ğü itirazlar ın özel hayat ı ile s ıkı sıkıya bağlı olduğu hususunun ne kadar temellendirildi ğine ilişkin değerlendirmede bu ko şullar ın göz önüne al ınmas ı gerektiği değerlendirilmektedir. Başvuru Numaras ı: 2018/17821 Karar Tarihi : 10/5/2022 169. Somut olayda projeye verilen iznin ülkenin ekonomik yarar ına ilişkin kamu yarar ına dayal ı meşru bir amac ı içermektedir. Gerçekle ştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlenmesinde olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için al ınacak önlemlerin, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin belirlenerek de ğerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmas ının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çal ışmalar ı ifade edecek şekilde tan ımlanan ÇED prosedürü; çevresel varl ıklar ı korumay ı amaçlayan, proje şeklindeki faaliyetler için uygulanan, muhtemel olumsuz etkileri de ğerlendiren ve bunlar ın yan ında faaliyet sahibi, kamu otoritesi ve halk ın karşı karşıya geldiği bir süreci kamu otoritelerinin pozitif yükümlülüklerin yerine getirilmesi anlam ında yönetemedikleri söylenemez. 10. Başvurucunun proje sürecine etkin kat ılımının sağlanmad ığına yönelik bir iddias ı bulunmamaktad ır. Diğer yandan ba şvurucunun projeyle ilgili olarak yerine getirilmesi mümkün olmayan taahhütte bulunuldu ğunu, dere yata ğına b ırak ılmas ı taahhüt edilen suyu n verilemeyece ğini, ileri sürmesi, teknik ve bilimsel bazda projeler kar şısında ileriye dönük ve soyut iddialar olarak görülmü ştür. Yarg ılama safahat ında uyuşmazl ık konusuyla ilgili olarak keşif ve bilirki şi incelemesi yapt ırılmas ına karar verilmi ş, mahallinde gerçekle ştirilen keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda 27/7/2017 tarihli bilirki şi raporu düzenlenmi ştir. Başvurucu bilirkişi raporuna itiraz etmi ş, İdare Mahkemesince bu itirazlar ın raporu kusurland ırıcı nitelikte görülmedi ği ve raporun hükme esas al ınabilecek yeterlilikte oldu ğu sonucuna var ılm ıştır. Bireysel ba şvuruya konu yarg ılama süreci bir bütün olarak dikkate al ındığında özel hayata sayg ı hakk ının korunmas ı yükümlülü ğü yönünden ba şvurucunun usule ili şkin güvencelerden etkin biçimde yararlanmas ının sağland ığı, kararda yer verilen tespit ve gerekçelere göre yarg ısal makamlar ın takdir yetkilerinin s ınırının aşılmad ığı sonucuna var ılm ıştır. Nihayet ba şvurucunun özel hayata sayg ı hakk ının korunmas ına ilişkin etkin ve yeterli güvencelerin mevcut oldu ğu da anlaşılmaktad ır. Aç ıklanan gerekçelerle; Anayasa n ın 20. maddesinde güvence alt ına al ınan özel hayata sayg ı hakk ının İHLAL ED İLMEDİĞİNE karar verilmesi gerekir. Üye Üye Recai AKYEL İrfan FİDAN