TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR EMEL D İRİL VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/14867) Karar Tarihi: 2/6/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/14867 Karar Tarihi : 2/6/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCIRıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL Raportör : Hüseyin KAYA Başvurucular : 1. Emel D İRİL 2. Mehmet Baran SELAN İK 3. Serdar GÜLTEK İN Vekili : Av. Serkan CENG İZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; hukuka ayk ırı gözalt ına a
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR EMEL D İRİL VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2016/14867) Karar Tarihi: 2/6/2020 Başvuru Numaras ı: 2016/14867 Karar Tarihi : 2/6/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCIRıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL Raportör : Hüseyin KAYA Başvurucular : 1. Emel D İRİL 2. Mehmet Baran SELAN İK 3. Serdar GÜLTEK İN Vekili : Av. Serkan CENG İZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru; hukuka ayk ırı gözalt ına al ınma nedeniyle ki şi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının; gözalt ında avukata eri şime izin verilmemesi nedeniyle adil yarg ılanma hakk ının, yakalama s ıras ında darp nedeniyle de kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ği iddialar ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 22/8/2016 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüş bildirmemi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2016/14867 Karar Tarihi : 2/6/2020 37. Başvurucular olay tarihinde İzmir'de serbest avukatl ık yapmaktad ır. 8. 13/2/2015 tarihinde İzmir'in Konak ilçesi Basmane Meydan ı'nda bir protesto eylemi gerçekle ştirilmiş, eylemci grupla gruba müdahale eden güvenlik görevlileri aras ında birtak ım olaylar ya şanm ıştır. Gösteriye kat ılan kişilerden baz ılar ı kolluk görevlilerince gözalt ına al ınm ıştır. 9. Başvurucular ın da aralar ında yer ald ığı toplam yirmi bir avukat taraf ından İzmir Cumhuriyet Ba şsavc ılığına (Cumhuriyet Ba şsavc ılığı) verilen 13/2/2015 ve 6/3/2015 tarihli dilekçelerle ilgili kolluk görevlileri hakk ında görevi ihmal gerekçesiyle suç duyurusunda bulunulmu ştur. Bunun üzerine ba şlatılan adli soru şturma kapsam ında 2/12/1999 tarihli ve 4483 say ılı Memurlar ve Di ğer Kamu Görevlilerinin Yarg ılanmas ı Hakk ında Kanun uyar ınca İzmir Valili ğinden (Valilik) ilgili kolluk görevlileri hakk ında ön inceleme yap ılmas ı ve soruşturma iznine dair karar verilmesi talep edilmi ştir. 10. Başvuruya konu edilen olay hakk ında taraflar ın farkl ı anlat ımlar ı mevcuttur: i. Başvurucular gösteriyi gerçekle ştiren eylemciler aras ında gözlemci s ıfat ıyla yer ald ıklar ını belirtmi ştir. Başvuruculara göre ba şvurucu Emel Diril gözalt ına alınan müvekkilleri ile görü şmek için İzmir Emniyet Müdürlü ğüne (Emniyet Müdürlüğü) giderken haks ız şekilde gözalt ına al ınm ıştır. Diğer iki başvurucu ise gözalt ına al ınan Emel Diril'in avukatl ığını yapmak üzere Emniyet Müdürlü ğüne gittiklerinde hukuka ayk ırı şekilde gözalt ına al ınm ıştır. Ayr ıca yakalama esnas ında başvurucu Serdar Gültekin darbedilmi ştir. ii. Olay hakk ında Valilik taraf ından yap ılan idari tahkikat kapsam ında düzenlenen ön soru şturma evrak ında olay s ıras ında Valilik binas ına doğru kanuna ayk ırı şekilde yürüyü şe geçen gruba müdahale edildi ği ve on dört ki şinin gözalt ına alındığı belirtilmi ştir. Daha sonra Emniyet Müdürlü ğü önüne gelen ve avukat olduklar ını söyleyen bir grubun kimlik göstermeden ve güvenlik prosedürüne uymadan binaya zorla giri ş yapmak istemesi nedeniyle bu ki şilerle kolluk görevlileri aras ında anlaşmazl ık ç ıktığı, bu s ırada avukat olduklar ı anlaşılan -başvurucular- Mehmet Baran Selanik ile Emel Diril'in de gözalt ına al ınanlar aras ında olduğunun anlaşıldığı raporda yer verilen bilgiler aras ındad ır. Nöbetçi Cumhuriyet savc ısının talimat ıyla başvurucular sa ğlık kontrolü için hastaneye götürüldü ğü s ırada Emniyet Müdürlüğü d ışında bekleyen bir grubun kolluk görevlilerinin üzerine yürüdü ğü ve görevlerini yapmalar ına mani olmaya çal ıştığı, grubun önünde bulunan ve grubu yönlendiren ki şinin -başvurucu- Serdar Gültekin olmas ı nedeniyle gözalt ına al ındığı ifade edilmi ştir. Rapora göre ya şanan bu olay nedeniyle Cumhuriyet savc ısından yeniden talimat al ınm ış, buna göre ba şvurucular herhangi bir yaralanmalar ı bulunmad ığı, sağlık muayenesi istemedikleri ve bir şikâyetlerinin olmad ığına dair beyanlar ı bulunan tutana ğı imzalamalar ının akabinde -haklar ında adli rapor tanzim edilmeksizin- serbest b ırak ılm ıştır. 11. Başvurucu Serdar Gültekin'in yakalama i şlemi s ıras ında kolluk görevlilerince darbedildi ği iddias ına dayanak olarak ba şvuru formu ekinde herhangi bir sa ğlık raporu ya da buna dair ba şkaca bir delil sunulmad ığı gibi UYAP üzerinden soru şturma dosyas ına erişimle yap ılan incelemede de bu yönde bir belge temin edilememi ştir. Ayr ıca başvurucular ın gözalt ına al ınmalar ına ilişkin adli soru şturma süreci ve sonucuna dair herhangi bir bilgi ya da belgeye de ba şvuru formu ve/veya eklerinde yer vermedikleri görülmü ştür. Başvuru Numaras ı: 2016/14867 Karar Tarihi : 2/6/2020 412. Yap ılan idari tahkikat sonucunda Valilik 20/4/2015 tarihinde ilgili kolluk görevlileri hakk ında soruşturma izni verilmemesine karar vermi ştir. Bu karara Cumhuriyet Başsavc ılığınca itiraz edilmezken ba şvurucular ın da içinde bulundu ğu baz ı müştekiler İzmir Bölge İdare Mahkemesi (Bölge İdare Mahkemesi) nezdinde itirazda bulunmu ştur. 13. Bölge İdare Mahkemesi 31/5/2016 tarihli karar ında, itiraz dilekçesi ve ön inceleme raporunda yer alan bilgilere göre ilgili kolluk görevlileri hakk ında soru şturma açılmas ını gerektirecek nitelik ve yeterlilikte bilgi ve/veya belgenin bulunmad ığı gerekçesiyle itiraz ı reddetmi ştir. 14. An ılan ret karar ı başvuruculara 26/7/2016 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 15. Başvurucular 22/8/2016 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İNCELEME VE GEREKÇE 16. Mahkemenin 2/6/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Adil Yarg ılanma Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 17. Başvurucular gözalt ındayken avukatla görü şmelerine izin verilmedi ğini, bunun savunma hakk ını kısıtlayan hukuka ayk ırı bir eylem oldu ğunu ve bu nedenle adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. 2. Değerlendirme 18. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının son cümlesi şöyledir: "Başvuruda bulunabilmek için ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı şartt ır." 19. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un "Bireysel ba şvuru hakk ı" kenar ba şlıklı 45. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı şöyledir: "İhlale neden oldu ğu ileri sürülen i şlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmü ş idari ve yarg ısal başvuru yollar ının tamam ının bireysel ba şvuru yap ılmadan önce tüketilmi ş olmas ı gerekir." 20. Yukar ıda belirtilen Anayasa ve Kanun hükümleri gere ğince Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuru, iddia edilen hak ihlallerinin derece mahkemelerince düzeltilmemesi hâlinde ba şvurulabilecek ikincil nitelikte bir hak arama yoludur. Bireysel başvuru yolunun ikincil niteli ği gereği Anayasa Mahkemesine bireysel ba şvuruda bulunulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmesi zorunludur ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Ye şilyurt , B. No: 2012/403, 26/3/2013, 16, 17). Başvuru Numaras ı: 2016/14867 Karar Tarihi : 2/6/2020 521. Somut olayda ba şvurucular gözalt ına al ındıklar ı adli soru şturma sürecine dair herhangi bir bilgi ya da belge sunmam ışlard ır (bkz. 11). Ba şvurucular ın başvuru formunda dile getirdikleri şikâyetlerini haklar ında yap ılan yarg ılamada ve sonras ında kanun yolu aşamalar ında da ileri sürebilme ve bu a şamalarda inceletme imkânlar ı bulunmaktad ır. 22. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının başvuru yollar ının tüketilmemi ş olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. B. Kişi Hürriyeti ve Güvenli ği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 23. Başvurucular avukatl ık mesleğini yerine getirirken hukuka ayk ırı şekilde gözalt ına al ınmalar ı nedeniyle Anayasa'n ın 19. maddesinde güvence alt ına al ınan kişi hürriyeti ve güvenli ği haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. 2. Değerlendirme 24. Bireysel ba şvuru yoluyla Anayasa Mahkemesine ba şvurulabilmesi için öncelikle ola ğan kanun yollar ının tüketilmi ş olmas ı gerekir ( Ayşe Z ıraman ve Cennet Yeşilyurt , 16, 17). 25. Anayasa Mahkemesi, kanunda öngörülen gözalt ı süresinin a şıldığı veya yakalama ve gözalt ına al ınman ın hukuka ayk ırı olduğu iddialar ına ilişkin olarak bireysel başvurunun incelendi ği tarih itibar ıyla as ıl dava sonuçlanmam ış da olsa -ilgili Yarg ıtay içtihatlar ına at ıf yaparak- 4/12/2004 tarihli ve 5271 say ılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 141. maddesinde öngörülen tazminat davas ı açma imkân ının tüketilmesi gereken etkili bir hukuk yolu oldu ğu sonucuna varm ıştır (Hikmet Kopar ve di ğerleri [GK], B. No: 2014/14061, 8/4/2015, 64-72; Hidayet Karaca [GK], B. No: 2015/144, 14/7/2015, 53-64; Günay Dağ ve diğerleri [GK], B. No: 2013/1631, 17/12/2015, 141-150; İbrahim Sönmez ve Nazmiye Kaya , B. No: 2013/3193, 15/10/2015, 34-47). 26. Somut olayda ba şvurucular yönünden yakalama ve gözalt ı tedbirlerinin hukuki olmad ığına ilişkin iddialarla ilgili olarak an ılan kararlarda var ılan sonuçtan ayr ılmay ı gerektiren bir durum bulunmamaktad ır. 27. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının da başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. C. Kötü Muamele Yasa ğının Yasağının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 28. Başvurucular kolluk görevlileri hakk ındaki şikâyetlerine ili şkin yap ılan soruşturmada delillerin toplanmad ığını, etkili bir soru şturma yap ılmad ığını, ayr ıca başvurucu Serdar Gültekin'in gözalt ına al ınmak için yakaland ığı esnada darbedildi ğini belirterek etkili soruşturma yapma yükümlülü ğünün ihlal edildi ğini ileri sürmü şlerdir. Başvuru Numaras ı: 2016/14867 Karar Tarihi : 2/6/2020 62. Değerlendirme 29. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucu Serdar Gültekin'in kolluk görevlileri taraf ından yakalama i şlemi s ıras ında darbedildi ği ve buna dair yap ılan soruşturman ın etkili olmad ığı iddialar ının Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ında güvence alt ına al ınan kötü muamele yasa ğı kapsam ında incelenmesi gerekti ği değerlendirilmi ştir. Etkili soru şturma yapma, kötü muamele yasa ğı kapsam ında devlete yüklenen pozitif bir yükümlülüktür ve bu yasak aç ısından yap ılacak incelemede ele al ınabilir. Dolay ısıyla başvurucular Emel Diril ve Mehmet Baran Selanik'in herhangi bir şekilde kolluk görevlilerinin darp, tehdit ya da hakaret gibi bir eylemine maruz kald ıklar ını dile getirmedikleri aç ık olduğundan sadece ba şvurucu Serdar Gültekin yönünden an ılan yasak kapsam ında bir inceleme yap ılm ıştır. 30. Herkesin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ı Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınm ıştır. An ılan maddenin birinci f ıkras ında insan onurunun korunmas ı amaçlanm ış; üçüncü f ıkras ında da kimseye işkence ve eziyet yap ılamayaca ğı, kimsenin insan haysiyetiyle ba ğdaşmayan ceza veya muameleye tabi tutulamayaca ğı hüküm altına al ınm ıştır. 31. Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ı ve Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) 3. maddesi istisna öngörmemekte ve i şkence, insanl ık d ışı ve onur kırıcı muamele ve cezalar ın yasaklanmas ının mutlak mahiyetini belirtmektedir. Kötü muamele yasa ğının mutlak mahiyeti Anayasa'n ın 15. maddesi kapsam ında belirtilen sava ş veya ulusun varl ığını tehdit eden ba şka bir genel tehlike hâlinde dahi istisna öngörmemi ştir. Ayn ı şekilde Sözle şme'nin 15. maddesi kapsam ında da benzer bir düzenleme ile kötü muamele yasa ğına ilişkin herhangi bir istisna öngörülmemi ştir (Ali R ıza Özer ve di ğerleri [GK], B. No: 2013/3924, 6/1/2015, 74). 32. Devletin bireyin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sayg ı gösterme yükümlülü ğü, öncelikle kamu otoritelerinin bu hakka müdahale etmemelerini yani anılan maddenin üçüncü f ıkras ında belirtilen şekillerde ki şilerin fiziksel ve ruhsal zarar görmelerine neden olmamas ını gerektirir. Bu, devletin bireyin vücut ve ruh bütünlü ğüne sayg ı gösterme yükümlülü ğünden kaynaklanan negatif ödevidir ( Cezmi Demir ve di ğerleri , B. No: 2013/293, 17/7/2014, 81). 33. Bireyin bir devlet görevlisi taraf ından hukuka ayk ırı olarak ve Anayasa n ın 17. maddesini ihlal eder biçimde bir muameleye tabi tutuldu ğuna ilişkin savunulabilir bir iddias ının bulunmas ı hâlinde Anayasa n ın 17. maddesi - Devletin temel amaç ve görevleri kenar başlıklı 5. maddedeki genel yükümlülükle birlikte yorumland ığında- etkili resmî bir soruşturma yap ılmas ını gerektirmektedir ( Cezmi Demir ve di ğerleri , 111). 34. Başvurucu ne suç duyurusu dilekçesi ekinde ne de bireysel ba şvurusunda darp iddias ını doğrulayacak bir sa ğlık raporu ya da benzer yönde ba şkaca bir delil sunabilmi ş değildir (bkz. 11). Dahas ı başvurucunun gözalt ı işlemi nedeniyle herhangi bir yaralanmas ı bulunmad ığı, sağlık muayenesi istemedi ği ve herhangi bir şikâyetinin de olmad ığına ilişkin bir tutana ğı imzalad ığı idari ön inceleme raporunda belirtilmi ştir (bkz. 10). Ba şvuru formunda ön inceleme raporundaki bu bilginin do ğru olmad ığı da ileri sürülmemi ştir. Aksi düşünülse dahi gözalt ına al ınmas ının ard ından ayn ı gün k ısa süre sonra serbest b ırak ılan başvurucunun herhangi bir sa ğlık kuruluşuna müracaat ederek darp iddias ını doğrulayacak Başvuru Numaras ı: 2016/14867 Karar Tarihi : 2/6/2020 7bir sağlık raporunu alma imkân ın bulundu ğu da gözönünde tutulmal ıdır. Şu hâlde başvurucunun kolluk görevlilerince darbedildi ği yönündeki iddias ının savunulabilir oldu ğu söylenemez. 35. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun bu k ısm ının açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. V. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. 1. Adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemi ş olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 2. Kişi hürriyeti ve güvenli ği hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemi ş olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, 3. Kötü muamele yasa ğının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın açıkça dayanaktan yoksun olmas ı nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucular üzerinde BIRAKILMASINA 2/6/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Engin YILDIRIM Celal Mümtaz AKINCI Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Recai AKYEL