TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR TRAVNİK ÜNİVERSİTESİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/33627) Karar Tarihi: 19/11/2020 R.G. Tarih ve Say ı: 5/1/2021-31355 Başvuru Numaras ı: 2017/33627 Karar Tarihi : 19/11/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM M. Emin KUZRıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Eren Can BENAKAY Başvurucu : Travnik Üniversitesi Vekili : Av. Zayim B İLİR I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, yurt d ışındaki üniversitenin de
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ İKİNCİ BÖLÜM KARAR TRAVNİK ÜNİVERSİTESİ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/33627) Karar Tarihi: 19/11/2020 R.G. Tarih ve Say ı: 5/1/2021-31355 Başvuru Numaras ı: 2017/33627 Karar Tarihi : 19/11/2020 2İKİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Kadir ÖZKAYA Üyeler : Engin YILDIRIM M. Emin KUZRıdvan GÜLEÇ Yıldız SEFERİNOĞLU Raportör : Eren Can BENAKAY Başvurucu : Travnik Üniversitesi Vekili : Av. Zayim B İLİR I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, yurt d ışındaki üniversitenin denkli ğinin kald ırılmas ına ilişkin işleme karşı aç ılan davada hukuka ayk ırı karar verilmesi nedeniyle adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildiği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 23/8/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Bakanl ık görüşünü bildirmi ştir. 7. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmu ştur. III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: Başvuru Numaras ı: 2017/33627 Karar Tarihi : 19/11/2020 39. Başvurucu; Bosna Hersek te kurulmu ş, Travnik şehrinde faaliyet gösteren ve özel hukuk tüzel ki şiliği olan bir üniversitedir. 10. D ışişleri Bakanl ığının 23/10/2014 tarihli yaz ısında; başvurucu Üniversitede verilen e ğitimin dili ve bar ınma konusunda taahhüt edilenlerin yerine getirilmedi ği, öğrencilerin ma ğdur edildi ği yönünde gelen şikâyetler üzerine Saraybosna Büyükelçili ği vas ıtas ıyla yerinde incelemeler yap ıldığı belirtilmi ştir. Yaz ıda; bu inceleme sonucunda yap ılan değerlendirmede Üniversitedeki e ğitimin yetersiz oldu ğu, Üniversitede para kar şılığı diploma verildi ği, Türkiye'den herhangi bir e ğitim görevlisinin bulundu ğuna dair ikna edici bir göstergenin mevcut olmad ığı ifade edilmi ş ve eğitim dili Bo şnakça olan bir üniversitede Türk öğrencilere ayr ı sınıf aç ılmas ının şüphe uyand ırıcı nitelik ta şıdığı vurgulanm ıştır. 11. Yüksekö ğretim Kurulu Ba şkanl ığı (YÖK) Genel Kurulunun 12/2/2015 tarihli toplant ısında, Travnik Üniversitesi hakk ındaki şikâyetler neticesinde söz konusu Üniversitenin tan ınmamas ına ve Başkanl ıkça oluşturulacak heyet taraf ından Bosna Hersek'te inceleme yap ılmas ına karar verilmi ştir. 12. An ılan karar uyar ınca 27/3/2015 tarihinde Travnik Üniversitesine bir ziyare t gerçekleştirilmiştir. Ziyaret sonucunda haz ırlanan değerlendirme raporunda; - Üniversitenin herhangi bir s ınav sonuç belgesi aramaks ızın ücret kar şılığında öğrenci kabul etti ği ve söz konusu durumun Türkiye'de mevcut s ınav sistemini dolanma amac ı taşıdığı ifade edilmi ştir. - Diş hekimliği ve hukuk fakültelerinde Türk ö ğrenciler için ayr ı sınıf aç ılm ış olmas ının Türkiye'den gelecek ö ğrenciler hesaba kat ılarak yat ırım yap ıldığı görüntüsü verdi ğine işaret edilmi ştir. - Üniversitenin Türkiye'den ders vermek üzere gelen ö ğretim görevlilerinin isim listesini vermek istemedi ği vurgulanm ıştır. - Üniversiteye kaydolmak üzere gelen 20 ö ğrencinin s ınır d ışı edildiği ancak bunun sebebinin aç ıklanmad ığı dile getirilmi ştir. - Üniversitenin 550 Türk ö ğrencisi olmas ına rağmen Türkçe e ğitim konusunda pilot uygulamaya geçti ği söylenerek Türk ö ğrencilerin pilot uygulama konusunda denek olarak kulland ığı belirtilmi ş ve sonuç olarak tan ıma karar ının kald ırılmas ının yerinde oldu ğu rapor edilmi ştir. 13. Başvurucu taraf ından, Üniversitenin denkli ğinin tan ınmas ının kald ırılmas ına ilişkin işlemin iptali istemiyle 20/4/2015 tarihinde dava aç ılm ıştır. Dava dilekçesinde YÖK taraf ından tan ınma için gerekli tüm şartlar ı taşımas ına rağmen denkli ğin kald ırılmas ının hukuk kurallar ına aç ıkça ayk ırı olduğu, Türkiye'den gelecek ö ğrencilerin alaca ğı eğitim koşullar ına ilişkin olarak büyük yat ırımlar yap ıldığı belirtilmi ş ve tesis edilen i şlem nedeniyle maddi aç ıdan büyük bir zararla kar şılaşılacağı ileri sürülmü ştür. 14.İdarenin cevap dilekçesinde, ba şvurucu ile ilgili olarak yap ılan şikâyetler neticesinde dava konusu karar ın al ındığı ve oluşturulan heyetçe yap ılan ziyaret sonras ında düzenlenen de ğerlendirme raporunda yer alan tespitlerin tesis edilen i şlemin yasal ve yerinde olduğunu ispatlad ığı belirtilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2017/33627 Karar Tarihi : 19/11/2020 415. Ankara 2. İdare Mahkemesi (Mahkeme) 2/1/2017 tarihinde davay ı reddetmi ştir. Kararda, yukar ıda belirtilen de ğerlendirme raporunda yer alan hususlar aç ıkland ıktan sonra davac ı Üniversite hakk ında gelen şikâyetler neticesinde mevzuat ın verdiği yetki kapsam ında dava konusu i şlemin tesis edildi ği belirtilerek de ğerlendirme raporuna dayanak olan heyet ziyaretinin dava konusu i şlemin tesis edildi ği tarihten sonra yap ılm ış olduğu ifade edilse de başvurucu taraf ından bunlar ın aksini gösteren bilgi ya da belge sunulmad ığı vurgulanm ıştır. 16. Başvurucu 27/4/2017 tarihinde istinaf yoluna ba şvurmuştur. İstina f dilekçesinde, tesis edilen i şlemden sonra i şleme dayanak olarak inceleme yap ılmas ının işlemin hukuka ayk ırılığını aç ıkça gösterdi ğini belirtmi ştir. Ayr ıca herhangi bir şikâyet olmamas ına rağmen dava konusu i şlemin tesis edildi ğini, işleme dayanak olarak al ınan raporun objektif olmad ığını ve derece mahkemesi taraf ından bilirki şi incelemesi yapt ırılmas ı gerektiğini ifade etmi ştir. 17. Ankara Bölge İdare Mahkemesi 4. İdari Dava Dairesi 14/6/2017 tarihinde istinaf talebini reddederek mahkeme karar ını kesin olarak onam ıştır. 18. Nihai karar ba şvurucuya 24/7/2017 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 19. Başvurucu 23/8/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. IV.İLGİLİ HUKUK A.İlgili Sözle şme 20. Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi'nin (Sözle şme) 6. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının ilgili k ısm ı şöyledir: "Herkes davas ının medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyu şmazl ıklar[ın] ... esas ı konusunda karar verecek olan ... bir mahkeme taraf ından ... görülmesini isteme hakk ına sahiptir..." B. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesi İçtihad ı 21. Avrupa İnsan Haklar ı Mahkemesine (A İHM) göre Sözle şme'nin 6. maddesinin medeni hukuk alan ına giren konularda uygulanabilirli ği ilk olarak bir uyu şmazl ığın varl ığına bağlıdır. İkinci olarak uyu şmazl ık en az ından savunulabilir bir şekilde iç hukukta tan ınm ış olduğu söylenebilecek hak ve yükümlülükler ile ilgili olmal ıdır. Son olarak ise bu hak ve yükümlülükler -her ne kadar bizzat 6. madde bu hak ve yükümlülüklere Sözle şmeci devletlerin hukuk sistemi içinde belirli bir anlam atfetmese de- Sözle şme anlam ında medeni nitelikte olmal ıdır (James ve di ğerleri/Birle şik Krall ık, B. No: 8793/79, 21/2/1986, 81). V.İNCELEME VE GEREKÇE 22. Mahkemenin 19/11/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 23. Başvurucu, tan ınma için tüm ko şullar ı taşıdığını ve bu nedenle tan ınmama karar ının haks ız ve hukuka ayk ırı olduğunu belirtmi ştir. Tan ınmama karar ı sonucu kay ıtlar ını sildiren ö ğrenciler ve planlanan yat ırımlar nedeniyle maddi zarara u ğrad ığını ifade eden başvurucu; yabanc ı uyruklu bir özel hukuk ki şisi olmas ı nedeniyle ayr ımc ılık yap ıldığını Başvuru Numaras ı: 2017/33627 Karar Tarihi : 19/11/2020 5belirterek e şitlik ilkesinin, özenli yarg ılama yap ılmamas ı ve hakl ı olduğu hâlde davan ın reddine karar verilmesi nedeniyle de adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 24. Bakanl ık görüşünde; tan ımama karar ının sonucu olarak Üniversiteye bu karar ın alındığı tarihten sonra kay ıt yapt ıran Türk ö ğrencilerin Türkiye de bu diploman ın verdiği haklardan yararlanabilmesi için Türkiye'de yeniden seviye tespit s ınav ına tabi tutulacaklar ı ve bu kararla ö ğrencilerin an ılan Üniversiteye kay ıt yapt ırmalar ının yasaklanmad ığı ifade edilmiştir. Devletin yabanc ı üniversiteler taraf ından verilen diplomalara otomatik olarak ya da bir seviye s ınav ı uygulamak suretiyle denklik tan ımas ının devletin egemenlik yetkisinin bir sonucu oldu ğunun vurguland ığı görüş yaz ısında, başvurucu hakk ındaki şikâyetler ile hakk ındaki raporun de ğerlendirilmesi sonucunda al ınan tan ınmama karar ının yerinde oldu ğu belirtilmiştir. Öte yandan ba şvurucu Üniversitenin diplomas ının başlang ıçta tan ınmas ına karar verilmi ş olmas ının Üniversitenin iç hukuk uyar ınca mutlak surette böyle bir hakka ilelebet sahip olmas ı sonucunu do ğurmayaca ğının, Anayasa'da yabanc ı üniversitelerin diploma denkli ğinin tan ınmas ına ilişkin konularda herhangi bir düzenlemeye de yer verilmedi ğinin ve bunun sonucu olarak da ba şvurucunun bu yönde me şru bir beklentiye sahip olmas ının yasal dayana ğı bulunmad ığının alt ı çizilmiştir. Sonuç olarak Anayasa'n ın 36. ve Sözleşme'nin 6. maddesinde güvence at ına al ınan adil yarg ılama hakk ının ortak koruma alan ı kapsam ında kalan korunmaya de ğer bir hakk ın varl ığından söz edilmesine imkân olmad ığı değerlendirmesinde bulunulmu ştur. 25. Başvurucu; Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında, ihlal edildi ğini ileri sürdü ğü hakk ın Anayasa'da güvence alt ına al ındığı gibi Türkiye'nin taraf oldu ğu uluslararas ı sözleşmelerde de koruma alt ına al ındığını dile getirmi ştir. B. Değerlendirme 26. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ının birinci cümlesi şöyledir: "Herkes, Anayasa'da güvence alt ına al ınm ış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrup a İnsan Haklar ı Sözleşmesi kapsam ındaki herhangi birinin kamu gücü taraf ından, ihlal edildiği iddias ıyla Anayasa Mahkemesine ba şvurabilir." 27. Anayasa'n ın 148. maddesinin üçüncü f ıkras ı ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 45. maddesinin (1) numaral ı fıkras ına göre Anayasa Mahkemesine yap ılan bir bireysel ba şvurunun esas ının incelenebilmesi için kamu gücü taraf ından müdahale edildi ği iddia edilen hakk ın Anayasa'da güvence alt ına al ınm ış olmas ının yan ı s ıra Sözleşme ve Türkiye'nin taraf oldu ğu ek protokollerinin kapsam ına da girmesi gerekir. Bir ba şka ifadeyle Anayasa ve Sözle şme'nin ortak koruma alan ı dışında kalan bir hak ihlali iddias ını içeren ba şvurunun kabul edilebili r olduğuna karar verilmesi mümkün de ğildir ( Onurhan Solmaz, B. No: 2012/1049, 26/3/2013, 18). 28. Anayasa'n ın "Hak arama hürriyeti" kenar ba şlıklı 36. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddia ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahiptir." Başvuru Numaras ı: 2017/33627 Karar Tarihi : 19/11/2020 629. Anayasa'n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ında, herkesin me şru vas ıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yarg ı mercileri önünde davac ı veya daval ı olarak iddiada bulunma ve savunma ile adil yarg ılanma hakk ına sahip oldu ğu belirtilmi ş ancak hakk ın kapsam ı düzenlenmemi ştir. 3/10/2001 tarihli ve 4709 say ılı Kanun'un Anayasa'n ın 36. maddesinin birinci f ıkras ına "ile adil yarg ılanma" ibaresinin eklenmesine ili şkin 14. maddesinin gerekçesine göre "değişiklikle Türkiye Cumhuriyeti'nin taraf oldu ğu uluslararas ı sözleşmelerce de güvence alt ına al ınm ış olan adil yarg ılama hakk ı metne dahil" edilmiştir. Dolay ısıyla Anayasa'n ın 36. maddesinde herkesin adil yarg ılanma hakk ına sahip oldu ğu ibaresinin eklenmesinin amac ının Sözleşme'de düzenlenen adil yarg ılanma hakk ını anayasal güvence alt ına almak oldu ğu anlaşılmaktad ır (Yaşar Çoban [GK], B. No: 2014/6673, 25/7/2017, 53). Bu itibarla Anayasa'da güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ının kapsam ve içeri ği belirlenirken Sözle şme'nin "Adil yarg ılanma hakk ı" kenar ba şlıklı 6. maddesinin ve buna ili şkin AİHM içtihad ının da gözönünde bulundurulmas ı gerekir (Onurhan Solmaz , 22). 30. Sözle şme, bir ki şinin sahip oldu ğunu ileri sürebilece ği tüm hak ve yükümlülükler bak ımından adil yarg ılanma hakk ını güvenceye almamaktad ır. Sözleşme'nin adil yarg ılanma hakk ını düzenleyen 6. maddesinde adil yarg ılanmaya ili şkin hak ve ilkelerin medeni hak ve yükümlülükler ile ilgili uyu şmazl ıklar ın ve bir suç isnad ının esas ının karara bağlanmas ı esnas ında geçerli oldu ğu belirtilerek hakk ın kapsam ı bu konularla sınırland ırılm ıştır. Hak arama hürriyetinin ihlal edildi ği gerekçesiyle bireysel ba şvuruda bulunabilmek için ya ba şvurucunun medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili bir uyu şmazl ığın taraf ı olmas ı ya da ba şvurucuya yönelik bir suç isnad ının esas ı hakk ında karar verilmi ş olmas ı gerektiği anlaşılmaktad ır. Dolay ısıyla bahsedilen hâller d ışında kalan adil yarg ılanma hakk ının ihlali iddias ına dayanan ba şvurular Anayasa ve Sözle şme'nin ortak koruma alan ı kapsam ı dışında kalaca ğından bireysel ba şvuruya konu olamaz ( Onurhan Solmaz , 23). 31. Anayasa'n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı suç isnad ına bağlı yarg ılamalar ın yan ında bir kimsenin medeni hak ve yükümlülükleri nin karara bağlanmas ıyla ilgili yarg ılamalarda da uygulan ır. Anayasa'n ın 36. maddesinin (1) numaral ı fıkras ının medeni meselelerde uygulanabilmesi için ortada hukuk düzeni taraf ından kişiye tan ınm ış veya en az ından savunulabilir temeli bulunan bir hakkın bulunmas ı gerekir. Bu hakk ın Anayasa'da do ğrudan veya dolayl ı olarak tan ımlanan ve güvence alt ına al ınan bir hakka ilişkin olmas ı zorunlu de ğildir. Bu bak ımdan kanunla ki şilere tan ınan ve savunulabilir bir temeli bulunan hak ve ayr ıcal ıklar da -mahkemelerde ileri sürülebilmesi ko şuluyla- Anayasa'n ın 36. maddesi ba ğlam ında hak kavram ına dâhildir (baz ı farklarla birlikte bkz. Mehmet Güçlü ve Ramazan Erdem , B. No: 2015/7942, 28/5/2019, 28; M.B., [GK], B. No: 2018/37392, 23/7/2020, 67). 32. Bir hakk ın bulunup bulunmad ığının tespitinde hakk ın tan ınmas ı hususunda yetkili otoritelere takdir yetkisi verilip verilmedi ği de büyük önem ta şımaktad ır. Bir hakk ın kişiye tan ınıp tan ınmamas ı hususunda yetkili otoritelere mutlak takdir yetkisi tan ınm ış ise Anayasa'n ın 36. maddesi ba ğlam ında adil yarg ılanma hakk ının kapsam ına giren bir hakk ın varl ığından söz edilemeyecektir ( Mehmet Güçlü ve Ramazan Erdem , 29). Ayr ıca bu hakka ilişkin olarak ilgili ki şinin menfaatini etkileyen bir uyu şmazl ık mevcut olmal ıdır. Bu uyuşmazl ık ihtilaf konusu hakk ın tespiti ve bu haktan yararlan ılmas ı bak ımından belirleyici bir nitelik arz etmelidir ( Mehmet Güçlü ve Ramazan Erdem , 28). Son olarak söz konusu hakk ın medeni karakterli olmas ı gerekir. Devletin egemenlik yetkisinin çekirdek alan ına ilişkin haklar adil yarg ılanma hakk ının kapsam ına girmez. Başvuru Numaras ı: 2017/33627 Karar Tarihi : 19/11/2020 733. Somut uyu şmazl ıkta suç isnad ına bağlı bir yarg ılaman ın mevcut olmad ığı hususunda tereddüt bulunmamaktad ır. Bununla birlikte uyu şmazl ığın niteliği itibar ıyla medeni hak ve yükümlülükler kapsam ında görülüp görülemeyece ği, bu husustaki değerlendirmeden hareketle söz konusu uyu şmazl ığa ilişkin başvurunun Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alan ı içinde yer al ıp almad ığı yönünden bir irdeleme yap ılmas ı gerekmektedir. 34. Devletin bir bireye, salt egemenlik yetkisini kullanarak tan ıdığı hak ya da yüklediği yükümlülüklerin medeni hak ve yükümlülük kapsam ında değerlendirilemeyece ğini belirtmek gerekir ( Yusuf Gürkan , [GK], B. No: 2014/11067, 18/10/2017, 35). Anayasa'n ın hiçbir maddesi devletin ba şka bir ülkede kurulan e ğitim ve öğretim kurumlar ını tan ımas ını ve düzenledi ği diplomalar ın denkliğini kabul etmesini zorunlu k ılmamaktad ır. Yabanc ı bir devletin kanunlar ına tabi olan bir üniversitenin tan ınıp tan ınmamas ı devletin egemenlik yetkisinin tezahürü olan ve müdahaleye kapal ı bulunan çekirdek alan ını oluşturmaktad ır. Dolay ısıyla bahsi geçen konunun medeni hak ve yükümlülük kapsam ında olmad ığının ve söz konusu duruma ili şkin yarg ılama süreçleriyle ilgili adil yarg ılanma şikâyetlerinin Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alan ı dışında olduğunun kabul edilmesi gerekmektedir (askere alma işlemleri yönünden benzer de ğerlendirme için bkz. Yusuf Gürkan , 36). 35. Somut olayda bireysel ba şvuruya dayanak davan ın aç ılmas ına sebep olan olgu Travnik Üniversitesinin tan ınmas ının kald ırılmas ıdır. Dolay ısıyla uyuşmazl ığın özünün devletin yabanc ı bir üniversiteyi tan ıyıp tan ımamas ına ilişkin yetkisinin kullan ımıyla ilgili olduğu anlaşılmaktad ır. Bu itibarla devletin mutlak egemenlik yetkisiyle do ğrudan bağlant ılı görülen yabanc ı bir üniversitenin tan ınmamas ıyla ilgili uyu şmazl ığın medeni hak ve yükümlülük kapsam ında değerlendirilemeyece ği aç ıktır. 36. Aç ıklanan nedenlerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik ko şullar ı yönünden incelenmeksizin konu bak ımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna kara r verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyetin konu bak ımından yetkisizlik nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDU ĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 19/11/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Üye Üye Kadir ÖZKAYA Engin YILDIRIM M. Emin KUZ Üye Üye R ıdvan GÜLEÇ Y ıldız SEFERİNOĞLU