TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR H.A.B.A.M. VE S.S.H.A.K . BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/35618) Karar Tarihi: 31/3/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Mahmut ATE Ş Başvurucular : 1.H.A.B.A.M. 2. S.S.H.A.K. Başvurucular Vekili : Av. Şaban YILMAZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, öldürülm
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR H.A.B.A.M. VE S.S.H.A.K . BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2019/35618) Karar Tarihi: 31/3/2022 Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR GİZLİLİK TALEBİ KABUL Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYEL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Mahmut ATE Ş Başvurucular : 1.H.A.B.A.M. 2. S.S.H.A.K. Başvurucular Vekili : Av. Şaban YILMAZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, öldürülme riski bulunan ülkeye s ınır d ışı etme karar ı verilmesi nedeniyle ya şam hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Kar ı ve koca olan ba şvurucularla ilgili olarak 31/10/2019 tarihinde ayn ı konuda iki ayr ı bireysel ba şvuru yap ılm ıştır. Hukuki ve fiili irtibat bulunan bu bireysel ba şvurular ın birleştirilmesine karar verilmi ştir. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 3III. OLAY VE OLGULAR 7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 8. Irak uyruklu olan ba şvurucular, beyanlar ına göre 2014 y ılında yasal yollardan Türkiye'ye giri ş yapm ış, 16/3/2015 tarihinde uluslararas ı koruma ba şvurusunda bulunmuştur. Evli olan ba şvurucular üç çocuklar ıyla birlikte Kütahya'da ikamet etmektedir. 9. 17/4/2018 tarihinde ba şvurucular ın ikamet ilini izinsiz terk ederek İzmir'e gittikleri belirlenmi ş, Kütahya Valili ği taraf ından uluslararas ı koruma ba şvurular ının geri çekilmiş say ılmas ına karar verilmi ştir. Başvurucular ın bu karara yapt ıklar ı itirazlar ın reddi ile karar kesinle şmiştir. 10. Başvurucular ın uluslararas ı koruma ba şvurusunun geri çekilmi ş say ılmas ına dair karar ın kesinle şmesinin ard ından Kütahya Valili ği İl Göç İdaresi Müdürlü ğünün 5/7/2019 tarihli karar ıyla haklar ında s ınır d ışı karar ı verilmiştir. 11. Başvurucular, s ınır d ışı karar ının iptali istemiyle Kütahya İdare Mahkemesine başvurmuştur. Dava dilekçesinde Irak'a s ınır d ışı edilmeleri hâlinde ya şamlar ının tehlikeye gireceğini iddia eden ba şvurucular bu iddialar ını şu nedenlere dayand ırm ıştır: - Başvurucu S.S.H.A.K. Irak'ta polis memuru olarak görevli iken DAE Ş terör örgütünün silahl ı sald ırısına uğram ış ve yaralanm ıştır. Buna ili şkin belgeler dava dosyas ına sunulmu ştur. - Başvurucu S.S.H.A.K.n ın annesi 2018 y ılında Türkiye'den Irak'a döndükten sonra terör sald ırısında öldürülmü ştür. - Başvurucu S.S.H.A.K. Irak ve Türkiye'den telefonla aranarak ölümle tehdit edilmektedir ve bununla ilgili kolluk birimlerine şikâyette bulunmu ştur. 12. Kütahya İdare Mahkemesi 2019/465 ve 2019/466 Esas say ılı dosyalar üzerinden ayr ı ayr ı görülen davalarda ba şvurucular ın s ınır d ışı karar ına karşı açt ığı iptal davalar ının reddine karar vermi ştir. 2019/465 Esas say ılı dosyada verilen 16/10/2019 tarihli karar ın ilgili kısm ı şöyledir: "... Dava dosyas ının incelenmesinden; davac ının Irak uyruklu olup, e şiyle ve çocuklar ıyla birlikte ülkemize geldi ği ve 16.03.2015 tarihinde e şine verdi ği muvafakat uyar ınca eşi taraf ından davac ı ad ına Kütahya Valili ğine uluslararas ı koruma ba şvurusunda bulunuldu ğu, bu başvurusu üzerine ba şvuruya ili şkin prosedür ile ba şvuru sahibinin hak ve yükümlülüklerinin yer ald ığı belgenin tercüman e şliğinde ve ayr ıca anlad ığı dilde davac ı adına da uluslararas ı koruma ba şvurusunda bulunan e şine tebliğ edildiği, söz konusu bildirimde ikamet edilen ilin Yabanc ılar Şube Müdürlü ğü'ne belirlenen günlerde imz a bildiriminde bulunulmas ı ve adres de ğişikliklerinin 30 gün içinde bildirilmesi gerekti ği hususlar ına yer verildi ği, Kütahya İlinde ikamete tabi tutulan davac ının ve eşinin, 13.04.2018 tarihinde Menderes (Ahmetbeyli) İlçe Jandarma Karakol Komutanl ığı görevlilerince yakaland ığı, bu durumun Kütahya Valili ği İl Göç İdaresi Müdürlüğüne bildirilmesi üzerine davac ı hakk ında, Kütahya Valili ğinin 18.04.2018 tarihli, E.5297 sayılı Oluruyla, 6458 say ılı Kanunun 77/1-ç maddesi uyar ınca; 'Uluslararas ı koruma başvurusunun geri çekilmi ş say ılmas ı' karar ının verildiği, davac ının ve eşinin söz konusu Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 4karara kar şı yapt ığı 13.08.2018 tarihli itiraz ın Uluslararas ı Koruma De ğerlendirme Komisyonuna gönderildi ği, Uluslararas ı Koruma De ğerlendirme Komisyonunun 18.09.2018 tarihli karar ıyla davac ı ad ına da uluslararas ı koruma ba şvurusunda bulunan davac ının eşinin itiraz ının reddine karar verildi ği, an ılan karar ın 15.11.2018 tarihinde davac ının eşine tebliğ edildiği, davac ının eşi taraf ından söz konusu karar ın iptali istemiyle aç ılan davada Mahkememizin E:2018/692, K:2019/82, say ılı karar ıyla davan ın reddine karar verildiği ve an ılan karar ın İzmir Bölge İdare Mahkemesi 6. İdari Dava Dairesinin E:2019/814, K:2019/856 say ılı karar ıyla onanmas ı üzerine, davac ı hakk ında son kara r verildiğinden bahisle s ınır d ışı edilmesine dair 05.07.2019 tarihli, E.97 say ılı işlemin tesi s edilmesi üzerine bak ılmakta olan davan ın aç ıldığı anlaşılmaktad ır. Uyuşmazl ıkta, uluslararas ı koruma ba şvurusunda bulunan davac ı ve uluslararas ı korumaya davac ı ve çocuklar ı ad ına başvuruda bulunan e şi hakk ında, uluslararas ı korum a başvurusunun geri çekilmi ş say ılmas ı karar ı al ındığı ve davac ının 6458 say ılı Kanunun 55. maddesinde sayma yoluyla belirtilen, hakk ında s ınır d ışı etme karar ı al ınamayacakla r aras ında olduğuna ilişkin olarak hukuken kabul edilebilir, somut bir belge sunamad ığı da görüldüğünden, kesinle şen uluslararas ı koruma ba şvurusunun geri çekilmi ş say ılmas ına ilişkin karara dayan ılarak davac ılar ın s ınırdışı edilmesi yönünde al ınan dava konusu işlemde hukuka ayk ırılık bulunmad ığı sonuç ve kanaatine var ılmıştır. Aç ıklanan nedenlerle, davan ın reddine, ... istinaf/temyiz yolu kapal ı (kesin) olma k üzere, 16/10/2019 tarihinde oybirli ğiyle karar verildi." 13. Kütahya İdare Mahkemesinin 2019/466 Esas say ılı dosyas ında verilen 10/10/2019 tarihli karar ın ilgili k ısm ı şöyledir: "... Uyuşmazl ıkta, uluslararas ı koruma ba şvurusunda bulunan davac ı hakk ında, uluslararas ı koruma ba şvurusunun geri çekilmi ş say ılmas ı karar ı al ındığı, bu karara kar şı açılan davan ın Mahkememizce reddedilerek kesinle ştiği, bu suretle uluslararas ı korum a başvurusunun geri çekilmi ş say ılmas ı karar ının kesinle ştiği görüldü ğünden ve davac ının, 6458 say ılı Kanun'un 55. maddesinde sayma yoluyla belirtilen, hakk ında s ınır d ışı etme karar ı al ınamayacaklar aras ında olduğuna ilişkin olarak hukuken kabul edilebilir, somut bir belge sunamad ığı da anlaşıldığından, kesinle şen uluslararas ı koruma ba şvurusunun geri çekilmiş say ılmas ına ilişkin karara dayan ılarak davac ılar ın s ınırdışı edilmesi yönünde alınan dava konusu i şlemlerde hukuka ayk ırılık bulunmad ığı sonuç ve kanaatine var ılmıştır. ..." 14. Kütahya Valili ği İl Göç İdaresi Müdürlü ğünün 19/1/2022 tarihli yaz ısı ve ekindeki belgelere göre ba şvurucular hakk ında 6/12/2019 tarihinde ülkeyi terke davet karar ı alınm ış ve başvurucular 9/12/2019 tarihinde Habur S ınır Kap ısı'ndan Türkiye'yi terk ederek Irak'a geçmi ştir. IV.İLGİLİ HUKUK A. Ulusal Hukuk 15.İlgili hukuk için bkz. T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016, 22-25; A.A. ve A.A. [GK], B. No: 2015/3941, 1/3/2017, 28-38; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, 19-38. Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 5V.İNCELEME VE GEREKÇE 16. Anayasa Mahkemesinin 31/3/2022 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: A. Adli Yard ım Talebi Yönünden 17. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Şerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) karar ında belirtilen ilkeler dikkate al ınarak geçimini önemli ölçüde güçle ştirmeksizi n yarg ılama giderlerini ödeme gücünden yoksun oldu ğu anlaşılan başvurucular ın aç ıkça dayanaktan yoksun olmayan adli yard ım taleplerinin kabulüne karar verilmesi gerekir. B. S ınır D ışı Etme Kararlar ı Nedeniyle Ya şam Hakk ı ile Kişi Hürriyeti ve Güvenliği Hakk ının İhlal Edildi ğine İlişkin İddia 1. Başvurucular ın İddialar ı 18. Başvurucular, S.S.H.A.K.n ın Irak'ta polis memuru olarak görev yapt ığı sırada içinde bulundu ğu polis arac ının DAEŞ terör örgütünün silahl ı sald ırısına uğramas ı sonucu ağır yaraland ığını ve bu olay üzerine Türkiye'ye s ığındıklar ını, birçok uluslararas ı kuruluşun raporlar ında yer ald ığı üzere Irak'ta ciddi güvenlik sorunlar ı olduğunu, Irak'a s ınır d ışı edilmeleri durumunda öldürülme riskleri bulundu ğunu, hukuka ayk ırı al ınan s ınır d ışı kararlar ı nedeniyle ya şam ile ki şi hürriyeti ve güvenli ği haklar ının ihlal edildi ğini iddia etmiştir. Başvurucular, isimlerinin kamuya aç ık belgelerde gizlenmesi talebinde bulunmu ştur. 2. Değerlendirme 19. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucular s ınır d ışı edilmeleri hâlinde yaşamlar ının ve kişi hürriyeti ve güvenli ği haklar ının tehlikeye girece ğini iddia etmi ştir. Bu iddialar ın bütün hâlinde ya şam hakk ı kapsam ında incelenmesi gerekti ği, kişi hürriyeti ve güvenliği hakk ı bak ımından ayr ı bir inceleme yap ılmas ına gerek olmad ığı kanaatine var ılm ıştır. a. Kabul Edilebilirlik Yönünden20. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan yaşam hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. b. Esas Yönündeni. Genel İlkeler 21. Genel ilkeler için bkz. A.A. ve A.A., 54-72. Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 6ii.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 22. Devletin ya şam ı koruma konusundaki pozitif yükümlülü ğü, bir yabanc ının s ınır dışı karar ı ile gönderilece ği ülkede ya şam hakk ının ihlal edilme riski bulundu ğunu iddia etmesi hâlinde bu iddian ın ayr ıntılı bir şekilde ara ştırılmas ını gerektirir. Ara ştırma yükümlülü ğünün ortaya ç ıkabilmesi için ba şvurucu taraf ından savunulabilir bir iddia ortaya konulmal ıdır. Araştırma yükümlülü ğünün bulunmas ı sınır d ışı işleminin iptal edilmesi konusunda bir garanti içermez. Bunun aksine iddialar ın ciddiyet ve gerçekli ği bunlar ın titizlikle ara ştırılmas ı neticesi ortaya ç ıkacak ve s ınır d ışı etme konusunda bir de ğerlendirme yap ılabilecektir (ara ştırma yükümlülü ğü ve derece mahkemelerinin yapmalar ı gereken incelemeyle ilgili ilkeler için ayr ıca bkz. Azizjon Hikmatov , B. No: 2015/18582, 31/3/2017). 23. Başvuruculardan S.S.H.A.K., s ınır d ışı işlemine kar şı açt ığı iptal davas ında Irak'ta polis memuru olarak görev yapmakta iken silahl ı terör sald ırısında yaraland ığına dai r belgeleri İdare Mahkemesine sundu ğunu ve dahas ı hâlen Irak kodlu telefonlardan aranarak ölümle tehdit edildi ğini, bu tehdit olaylar ıyla ilgili kolluk birimlerine şikâyette bulundu ğunu belirtmektedir. Dolay ısıyla başvurucular ın İdare Mahkemesinde açt ıklar ı iptal davas ında s ınır dışı edilmeleri hâlinde ya şam haklar ının tehlikeye girece ğine ilişkin somut ve ki şisel açıklamalar yapt ıklar ı ve bu iddialar ın belli bir ciddiyette oldu ğu anlaşılm ıştır. Bu nedenle başvurucular ın Irak'a s ınır d ışı edilmeleri hâlinde ya şam haklar ının ihlal edilme tehlikesi bulunduğuna ilişkin iddialar ının savunulabilir (araştırmaya de ğer) nitelikte oldu ğu kanaatine var ılm ıştır. 24. Başvuru konusu olayda ilk derece mahkemesi, s ınır d ışı etme kararlar ının mevzuata uygun oldu ğunu değerlendirerek bu kararlar ın iptali istemini reddetmi ştir. Bununl a birlikte ba şvurucular ın ileri sürdü ğü risklere ili şkin yarg ılama aşamas ında herhangi bir araştırma yap ılmam ıştır. Başvurucular ın iddialar ına neden itibar edilmedi ği konusunda ise gerekçeli kararda dava dosyas ına "...hukuken kabul edilebilir, somut bir belge... " sunulmad ığının belirtilmesi ile yetinilmi ştir. Ayr ıca s ınır d ışı etme karar ını alan idari makam ın başvurucular ın s ınır d ışı edilmeleri hâlinde ya şam haklar ının ihlal edilme riski bulunduğuna ilişkin iddialar ını araştırıp araştırmad ığı da İdare Mahkemesince de ğerlendirme konusu yap ılmam ıştır. 25. Sonuç olarak ba şvurucular ın menşe ülkelerinde var oldu ğunu iddia ettikleri riske dair İdare Mahkemesince ara ştırma ve de ğerlendirme yap ılmadan karar verildi ği kanaatine var ılm ıştır. 26. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. C. 6216 Say ılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden 27. 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun un 50. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: (1) Esas inceleme sonunda, ba şvurucunun hakk ının ihlal edildi ğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal karar ı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yap ılmas ı gerekenlere hükmedilir. Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 7 (2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme karar ından kaynaklanm ışsa, ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ırmak için yeniden yarg ılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmayan hâllerde ba şvurucu lehin e tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava aç ılmas ı yolu gösterilebilir. Yeniden yarg ılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal karar ında açıklad ığı ihlali ve sonuçlar ını ortadan kald ıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir. 28. Başvurucular, ihlalin tespiti ve yeniden yarg ılama taleplerinde bulunmu ştur. 29. Anayasa Mahkemesinin Mehmet Do ğan ([GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018) karar ında ihlal sonucuna var ıldığında ihlalin nas ıl ortadan kald ırılacağı hususunda genel ilkeler belirlenmi ştir. Anayasa Mahkemesi di ğer bir karar ında ise bu ilkelerle birlikte ihlal karar ının yerine getirilmemesinin sonuçlar ına değinmiş ve bu durumun ihlalin devam ı anlam ına gelece ği gibi ilgili hakk ın ikinci kez ihlal edilmesiyle sonuçlanaca ğına işaret etmiştir (Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019). 30. Somut olayda ba şvurucular ın Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında güvence alt ına al ınan yaşam haklar ının ihlal edildi ği sonucuna var ılm ıştır. İhlalin ilk derece mahkemesi karar ından kaynakland ığı anlaşılmaktad ır. 31.İhlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için geri gönderilecek ülkede başvurucular ın yaşam haklar ının ihlali sonucunu do ğuracak gerçek bir riskin bulunup bulunmad ığının araştırılmas ı ve değerlendirilmesi amac ıyla yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulundu ğu anlaşıldığından karar ın bir örne ğinin mahkemesine gönderilmesine karar verilmesi gerekir. 32. Başvurucular ın tazminat talepleri bulunmad ığından bu hususta karar verilmesine yer olmad ığı değerlendirilmi ştir. 33. 4.500 TL vekâlet ücretinden olu şan yarg ılama giderinin başvuruculara müştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Adli yard ım taleplerinin KABULÜNE, B. Kamuya aç ık belgelerde ba şvurucular ın kimliklerinin gizli tutulmas ı taleplerini n KABULÜNE, C. Başvurucular ın, s ınır d ışı etme işleminden dolay ı yaşam haklar ının ihlal edildi ği iddialar ının KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, D. Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan yaşam hakk ının İHLAL EDİLDİĞİNE, Başvuru Numaras ı: 2019/35618 Karar Tarihi : 31/3/2022 8E. Karar ın bir örne ğinin yaşam hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Kütahya İdare Mahkemesine (E.2019/465 ve E.2019/466) GÖNDER İLMESİNE, F. 4.500 TL vekâlet ücretinden olu şan yarg ılama giderinin başvuruculara MÜŞTEREKEN ÖDENMES İNE, G. Ödemenin, karar ın tebliğini takiben ba şvurucular ın Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihlerinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA, H. Karar ın bir örne ğinin bilgi için İçişleri Bakanl ığı Göç İdaresi Gene l Müdürlüğüne GÖNDER İLMESİNE, İ. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 31/3/2022 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Muammer TOPAL Recai AKYEL Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş