TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MURAT EMEKS İZ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/24300) Karar Tarihi: 18/10/2022 Başvuru Numaras ı: 2018/24300 Karar Tarihi : 18/10/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYELYusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Kemal ÖZEREN Başvurucu : Murat EMEKS İZ Vekili : Av. Ali ÇUVALCI I. BAŞVURUNUN ÖZET İ 1. Başvuru; pasaport verilmesi talebinin reddedilmesiyle ortaya ç ıkan uyuşmazl ı
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR MURAT EMEKS İZ BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/24300) Karar Tarihi: 18/10/2022 Başvuru Numaras ı: 2018/24300 Karar Tarihi : 18/10/2022 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Recai AKYELYusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş Raportör : Kemal ÖZEREN Başvurucu : Murat EMEKS İZ Vekili : Av. Ali ÇUVALCI I. BAŞVURUNUN ÖZET İ 1. Başvuru; pasaport verilmesi talebinin reddedilmesiyle ortaya ç ıkan uyuşmazl ığın esas ına etkili iddialar ın ilgili ve yeterli gerekçeyle kar şılanmamas ı nedeniyle gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. 2. Başvurucu, Anadolu Üniversitesi Turizm Fakültesi Turizm İşletmeciliği Bölümünde doçent unvan ıyla görev yapmaktayken 7/2/2017 tarihli ve 29972 (mükerrer) say ılı Resmî Gazete'de yay ımlanarak yürürlü ğe giren 686 say ılı Olağanüstü Hal Kapsam ında Baz ı Tedbirler Al ınmas ı Hakk ı nda Kanun Hükmünde Kararname (KHK) ile kamu görevinden ç ıkar ılm ıştır. Bununla birlikte 686 sayl ı KHK'n ın 1. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca başvurucunun hususi pasaportu iptal edilmi ştir. 3. Başvurucu, kendisi gibi akademisyen olan e şinin yurt d ışında bir üniversiteden davet almas ı üzerine kendisine umuma mahsus pasaport verilmesi talebiyle Eski şehir İl Emniyet Müdürlü ğüne başvuruda bulunmu ştur. Bu talebe cevap verilmemesi üzerine, z ımnen ret işleminin iptali istemiyle ba şvurucu taraf ından iptal davas ı aç ılm ıştır. Dava dilekçesinde başvurucu, 15/7/1950 tarihli ve 5682 say ılı Pasaport Kanunu'nun 22. maddesinde yer alan pasaport veya seyahat vesikas ı verilmeyecek ki şiler aras ında bulunmad ığını ve kendisine pasaport verilmesi talebinin reddedilmesinin maddi ve hukuki dayanaktan yoksun oldu ğunu ileri sürmü ş, hakk ında yürütülen ceza soru şturmas ı veya kovu şturmas ı bulunmad ığını ve yurt dışına ç ıkışının genel güvenlik bak ımından mahzurlu bir durum olmad ığını belirtmiştir. 4.İdare mahkemesi, davan ın reddine karar vermi ştir. Karar ın gerekçesinde, başvurucunun ola ğanüstü hâl kapsam ında al ınan tedbirler ba ğlam ında kamu görevinden çıkar ıldığı ve buna ba ğlı olarak pasaportunun iptal edildi ği ve başvurucuya pasapor t Başvuru Numaras ı: 2018/24300 Karar Tarihi : 18/10/2022 3verilmesine olanak bulunmad ığı belirtilerek dava konusu edilen i şlemde hukuka ayk ırılık bulunmad ığı sonucuna var ılm ıştır. Bununla birlikte iptal edilen pasaportlar ın iadesine ili şkin bir düzenlemenin bulunmad ığı vurgulanm ıştır. 5. Başvurucu bu karara kar şı istinaf ba şvurusunda bulunmu ştur. İstina f dilekçesinde ba şvurucu, dava konusunun umuma mahsus pasaport verilmesi talebinin reddi olduğunu, idare mahkemesinin ise dava konusunu iptal edilen pasaportun iade edilmemesi şeklinde yanl ış değerlendirdi ğini belirtmi ştir. Pasaportu iptal edilen ki şilere bir daha pasaport verilemeyece ğine ilişkin bir düzenlemenin bulunmad ığını vurgulayan ba şvurucu, hakk ında yürütülen bir soru şturma ya da kovu şturman ın var olup olmad ığının dahi idare mahkemesince araştırılmad ığını ifade etmi ştir. 6. Bölge idare mahkemesi usule ve hukuka uygun olan idare mahkemesi karar ının kald ırılmas ını gerektiren bir neden bulunmad ığı gerekçesiyle istinaf ba şvurusunun reddine karar vermi ştir. 7. Başvurucu nihai karar ı 18/7/2018 tarihinde ö ğrendikten sonra 27/7/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 8. Başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 9. Öte yandan ba şvurucu hakk ında " Bu Suça Ortak Olmayaca ğız" başlıklı bildiriye (Bildiri) imza atmak suretiyle terör örgütü propagandas ı yapt ığı gerekçesiyle iddianame düzenlenmi ştir. Terör örgütü propagandas ı yapma suçundan yürütülen yarg ılama sonucunda 4/12/2004 tarihli ve 5271 say ılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 223. maddesinin (2) numaral ı fıkras ının (a) bendi uyar ınca, başvurucu hakk ında beraat karar ı verilmiştir. Karar ın gerekçesinde Anayasa Mahkemesinin Zübeyde Füsun Üstel ve di ğerleri [GK] (B. No: 2018/17635, 26/7/2019) karar ının dikkate al ındığı vurgulanm ıştır. Ceza mahkemesi karar ı, istinaf edilmeden kesinle şmiştir. Ayr ıca başvurucu, kamu görevinden ç ıkar ılmas ına karşı OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonuna ba şvurmuş ise de bireysel ba şvuru tarihi itibar ıyla anılan Komisyon taraf ından buna ili şkin herhangi bir karar verilmemi ştir. Bununla birlikte bireysel ba şvuru dosyas ına sunulan 30/6/2020 tarihli ek beyan dilekçesinde ba şvurucu, kendisine 2/6/2020 tarihinde pasaport verildi ğini beyan etmi ştir. II. DEĞERLEND İRME 10. Başvurucu; Bildiride imzas ının bulunmas ı nedeniyle kamu görevinden çıkar ıldığını, hakk ında yurt d ışına ç ıkış yasağı bulunmamas ına rağmen kendisine pasaport verilmedi ğini belirterek özel hayata sayg ı hakk ının ihlal edildi ğini iddia etmi ştir. Öte yanda n söz konusu bildirinin akademisyenler taraf ından imzalanan ve devleti uluslararas ı hukuka uygun davranmaya ça ğıran, şiddete tahrik etmeyen bir metin oldu ğunu vurgulayan başvurucu, bu Bildiride imzas ının bulunmas ından hareketle kendisine pasaport verilmemesinin ifade özgürlü ğünü ihlal etti ğini ileri sürmü ştür. Ayr ıca başvurucu; 5682 say ılı Kanun'un 22. maddesinde yer alan pasaport veya seyahat vesikas ı verilmeyecek ki şiler aras ında yer almad ığını belirterek hakk ında bir ceza soru şturmas ı, kovuşturmas ı veya tedbir karar ı bulunup bulunmad ığını, OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonuna yapt ığı başvurunun akıbeti hususlar ında herhangi bir ara ştırma yap ılmadan ve bu yöndeki talepleri hakk ında herhangi bir gerekçe gösterilmeden karar verildi ğini belirterek adil yarg ılanma hakk ının ihlal edildiğini iddia etmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/24300 Karar Tarihi : 18/10/2022 411. Bakanl ık görüşünde, ba şvurucuya pasaport verilmeyece ğine yönelik şerhin 19/3/2020 tarihinde kald ırıldığı ve başvurucunun talebi üzerine 2/6/2020 tarihinde pasapor t düzenlendi ği, bu hususun ba şvurucunun ma ğdur s ıfat ının bulunup bulunmad ığı incelenirken değerlendirilmesi gerekti ği belirtilmi ştir. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyan ında başvuru formundaki iddialar ını tekrarlamakla birlikte ma ğdur s ıfat ının bulundu ğunu vurgulam ıştır. 12. Somut olayda ba şvurucuya pasaport verilmemesi KHK ile kamu görevinden çıkar ılmas ına dayanmaktad ır. Bununla birlikte ba şvurucunun kamu görevinden çıkar ılmas ının gerekçesinin Bildiride imzas ının bulunmas ına dayand ığına veya yaln ızca bu sebepten kaynakland ığına yönelik yeterli veri bulunmamaktad ır. Ayr ıca başvurucu, yurt dışıyla olan ba ğlar ından ve yurt d ışına ç ıkmas ına ilişkin olarak ki şisel, ailevi, ekonomik vey a mesleki ba ğlamda herhangi bir olay veya olgudan bahsetmemi ştir. Bu nedenle ba şvuru ifade özgürlüğü ile özel hayata ve aile hayat ına sayg ı hakk ı yönünden incelenmemi ş, gerekçeli karar hakk ı yönünden incelenmi ştir. 13. Anayasa'n ın 141. maddesinin üçüncü f ıkras ında da Bütün mahkemelerin her türlü kararlar ı gerekçeli olarak yaz ılır. denilerek mahkemelere kararlar ını gerekçeli yazma yükümlülü ğü yüklenmi ştir. Anayasa n ın bütünlü ğü ilkesi gere ği an ılan Anayasa kural ı da gerekçeli karar hakk ının değerlendirilmesinde gözönünde bulundurulmal ıdır (Abdullah Topçu, B. No: 2014/8868, 19/4/2017, 76). Gerekçeli karar hakk ı, kişilerin adil bir şekilde yarg ılanmalar ını sağlamay ı ve denetlemeyi amaçlamaktad ır. Bu hak, taraflar ın muhakeme sıras ında ileri sürdükleri iddialar ının kurallara uygun biçimde incelenip incelenmedi ğini bilmeleri ve demokratik bir toplumda kendi adlar ına verilen yarg ı kararlar ının sebeplerini toplumun ö ğrenmesinin sa ğlanmas ı için de gereklidir ( Sencer Ba şat ve diğerleri [GK], B. No: 2013/7800, 18/6/2014, 31, 34). Bununla birlikte mahkemelerin an ılan yükümlülü ğü, yarg ılamada ileri sürülen her türlü iddia ve savunmaya karar gerekçesinde ayr ıntılı şekild e yan ıt verilmesi gerekti ği şeklinde anla şılamaz. Ancak derece mahkemeleri, kendilerine sunulan tüm iddialara yan ıt vermek zorunda de ğilse de ( Yasemin Ek şi, B. No: 2013/5486, 4/12/2013, 56) davan ın esas sorunlar ının incelenmi ş olduğu gerekçeli karardan anlaşılmal ıdır. Makul gerekçe; davaya konu olay ve olgular ın mahkemece nas ıl nitelendirildi ğini, kurulan hükmün hangi nedenlere ve hukuksal düzenlemelere dayand ırıldığını ortaya koyacak, olay ve olgular ile hüküm aras ındaki bağlant ıyı gösterecek nitelikte olmal ıdır (İbrahim Ata ş, B. No: 2013/1235, 18/6/2013, 24). Aksi bir tutumla mahkemenin davan ın sonucuna etkili oldu ğunu kabul etti ği bir husus hakk ında ilgili ve yeterli bir yan ıt vermemesi veya yan ıt verilmesini gerektiren usul ya da esasa dair iddialar ın cevaps ız b ırak ılm ış olmas ı hak ihlaline neden olabilecektir ( Sencer Ba şat ve diğerleri , 39). 14. Nitekim Anayasa Mahkemesi taraf ından İnan Özdemir Ta ştan karar ında (B. No: 2018/34137, 25/5/2022) pasaportu iptal edilen ba şvurucunun, hangi eylemleri ya da ili şkileri nedeniyle yurt d ışına ç ıkışının engellendi ğinin yetersiz inceleme ve gerekçe nedeniyle belirsizliğini korudu ğu vurgulanarak gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmiştir. 15. Somut olayda ba şvurucunun, 686 say ılı KHK ile kamu görevinden çıkar ılmas ıyla birlikte KHK'n ın ilgili hükmü uyar ınca pasaportunun iptaline karar verilmi ştir. Akabinde kendisine umuma mahsus pasaport düzenlenmesini talep eden ba şvurucunun bu talebi z ımnen reddedilmi ş ve başvurucu taraf ından z ımnen ret i şleminin iptali istemiyle dava açılm ıştır. Başvurucu dava dilekçesinde 5682 say ılı Kanun'un 22. maddesinde yer alan pasaport veya seyahat vesikas ı verilmeyecek ki şiler aras ında yer almad ığını ve kendisine Başvuru Numaras ı: 2018/24300 Karar Tarihi : 18/10/2022 5pasaport verilmesi talebinin reddedilmesinin maddi ve hukuki dayanaktan yoksun oldu ğunu, ayr ıca pasaportu iptal edilen ki şilere bir daha pasaport verilemeyece ğine ilişkin bir düzenleme bulunmad ığını vurgulayan ba şvurucu bu iddialar ını derece mahkemeleri önünde dile getirmi ştir. 16.İdare Mahkemesince 686 say ılı KHK'n ın ilgili hükümlerine de ğinilerek başvurucunun OHAL tedbirleri kapsam ında kamu görevinden ç ıkar ıldığı, pasaportunun buna bağlı olarak iptal edildi ği ve söz konusu KHK uyar ınca pasaportu iptal edilen başvurucuy a daha sonra pasaport verilmesine olanak bulunmad ığı gerekçesiyle davan ın reddine karar verilmiştir. Bölge idare mahkemesi ise usule ve hukuka uygun olan idare mahkemesi karar ının kald ırılmas ını gerektiren bir neden bulunmad ığı gerekçesiyle istinaf ba şvurusunun reddine karar vermi ştir. 17. 686 say ılı KHK ile kamu görevinden ç ıkar ılan ilgililerin mevcut pasaportlar ının iptal edilece ğine ilişkin hüküm an ılan düzenlemede yer almakla birlikte, daha sonras ında ilgililerin pasaport talep etmeleri hâlinde bu taleplerinin reddedilece ğine yönelik herhangi bir düzenleme bulunmamaktad ır. Bununla birlikte 5682 say ılı Kanun'un 22. maddesinde pasaport veya seyahat vesikas ı verilmesinin yasak oldu ğu hâller say ılm ıştır. Ne var ki derece mahkemelerinin kararlar ında, başvurucunun pasaport veya seyahat vesikas ı verilmesi yasak olan kişiler aras ında bulunup bulunmad ığına ilişkin bir de ğerlendirme yap ılmad ığı görülmektedir. Derece mahkemelerince davan ın sonucuna etkili olabilecek bu husus hakk ında ilgili ve yeterli bir gerekçe ortaya konulmam ış, başvurucunun umuma mahsus pasaport düzenlemesi talebinin reddedilmesi şeklinde ortaya ç ıkan maddi olaya ili şkin hukuksal düzenlemeler, derece mahkemesi taraf ından kurulan hüküm ile bağlant ıland ırılmam ıştır. 18. Bununla birlikte ba şvurucu hakk ında yurt d ışına ç ıkış yasağı öngören bir mahkeme karar ının mevcut olmad ığı, bu konuda derece mahkemelerinin de ayr ıca araştırma yaparak de ğerlendirmede bulunmad ığı, dolay ısıyla başvurucunun hangi eylemleri ya da ilişkileri nedeniyle yurt d ışına ç ıkışının engellendi ğinin yetersiz inceleme ve gerekçe nedeniyle belirsizli ğini korudu ğu görülmü ştür. Bu özensiz yarg ılama nedeniyle de geçici olmas ı öngörülen bir tedbirin uzun süre devam ettirilmesine sebep olundu ğu anlaşılm ıştır. 19. Sonuç olarak ba şvurucunun uyu şmazl ığın çözümü için esasl ı nitelikteki iddia ve itirazlar ı derece mahkemelerince konu ile ilgili makul ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmam ıştır. Bu sebeple yarg ılama süreci bir bütün olarak de ğerlendirildi ğinde başvurucunun gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ği sonucuna var ılm ıştır. 20. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. III. GİDERİM 21. Başvurucu, ihlalin tespitine, yeniden yarg ılama yap ılmas ına ve 50.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesini talep etmi ştir. 22. Tespit edilen ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına ilişkin usul ve esaslar 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinde yer almaktad ır. Başvuru Numaras ı: 2018/24300 Karar Tarihi : 18/10/2022 623. Başvurucuya umuma mahsus pasaport verilmi ş olmas ı nedeniyle ba şvuruda tespit edilen hak ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmad ığı sonucuna var ılm ıştır. 24. Öte yandan ihlalin niteli ği dikkate al ınarak başvurucuya net 10.000 TL manevi tazminat ödenmesi gerekti ği sonucuna ula şılm ıştır. IV. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçeyle; A. Gerekçeli karar hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 36. maddesinde güvence alt ına al ınan adil yarg ılanma hakk ı kapsam ındaki gerekçeli karar hakk ının İHLAL ED İLDİĞİNE, C. Başvurucuya net 10.000 TL manevi tazminat ÖDENMES İNE, tazminata ili şkin diğer taleplerin REDD İNE, D. 294,70 TL harç ve 9.900 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 10.194,70 TL yarg ılama giderinin ba şvurucuya ÖDENMES İNE, E. Ödemenin karar ın tebliğini takiben ba şvurucunun Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, F. Karar ın bir örne ğinin bilgi için Eski şehir 2. İdare Mahkemesi (E.2017/780) ve Ankara Bölge İdare Mahkemesi 10. İdari Dava Dairesi (E.2018/727) ile Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 18/10/2022 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.