TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR OYA GÜMÜ ŞDAL BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/11246) Karar Tarihi: 29/6/2022 Başvuru Numaras ı: 2018/11246 Karar Tarihi : 29/6/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Ayhan KILIÇ Başvurucu : Oya GÜMÜ ŞDAL Vekili : Av. Y ılmaz ALTINTOZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, işçinin fazla çal ışma ücretinin ödenmemesi nedeniyle mülkiyet hakk
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR OYA GÜMÜ ŞDAL BA ŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/11246) Karar Tarihi: 29/6/2022 Başvuru Numaras ı: 2018/11246 Karar Tarihi : 29/6/2022 1BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ Selahaddin MENTE Ş İrfan FİDAN Raportör : Ayhan KILIÇ Başvurucu : Oya GÜMÜ ŞDAL Vekili : Av. Y ılmaz ALTINTOZ I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, işçinin fazla çal ışma ücretinin ödenmemesi nedeniyle mülkiyet hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 5/4/2018 tarihinde yap ılm ıştır. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ından yap ılmas ına karar verilmi ştir. 3. Makul sürede yarg ılanma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin şikâyet yönünden Komisyonca ay ırma karar ı verilerek an ılan şikâyet 2018/37083 ba şvuru numaras ına kaydedilmi ş ve belirtilen şikâyetin ba şvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna 15/1/2019 tarihinde karar verilmi ştir. 4. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına (Bakanl ık) gönderilmi ştir. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 71. maddesinin (2) numaral ı fıkras ı uyar ınca başvurunun içtihad ın oluştuğu alana ili şkin olduğu değerlendirilerek Bakanl ık cevab ı beklenmeden incelenmesine karar verilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR 5. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 6. Başvurucu 1969 do ğumlu olup İzmir'de ikamet etmektedir. 7. Başvurucu 21/11/2005 tarihinde ... Bank Anonim Şirketinin Band ırma Şubesinde (i şveren) finans yönetmeni olarak çal ışmaya ba şlam ıştır. Taraflar aras ında Başvuru Numaras ı: 2018/11246 Karar Tarihi : 29/6/2022 2akdedilen hizmet sözle şmesinin 8. maddesinde, sözle şmede kararla ştırılan ücretin fazla çal ışma dâhil tüm çal ışma ücretlerini kapsad ığı hükmüne yer verilmi ştir. Başvurucu en son Bostanl ı Şubesinde çal ışmaktayken 29/4/2014 tarihinde emekli olmu ştur. 8. Başvurucu 11/6/2014 tarihinde Kar şıyaka 3. İş Mahkemesinde ( İş Mahkemesi) işveren aleyhine tazminat davas ı açm ıştır. Dava dilekçesinde ba şvurucu, fazla çal ışma yapt ığı hâlde fazla çal ışma ücretlerinin ödenmedi ğini belirtmi ş; son beş yılda ödenmeyen i şçilik alacaklar ının yasal faiziyle birlikte i şverenden tahsiline karar verilmesini talep etmi ştir. 9.İşveren cevap dilekçesinde; ba şvurucunun fazla çal ışmas ının bulunmad ığını, ayr ıca fazla çal ışmas ı bulunsa bile sözle şme uyar ınca bunun sözle şme ücretine dâhil olduğunu ve ba şkaca bir ücret isteyemeyece ğini savunmu ştur. 10.İş Mahkemesinin dinledi ği ve işverenin eski çal ışanlar ı olan iki tan ık işyerinde akşamlar ı fazla mesai yap ıldığını beyan etmi ştir. 11.İş Mahkemesi 22/2/2017 tarihinde davay ı reddetmi ştir. Karar ın gerekçesinde, başvurucunun i şyerindeki -bilgisayar aç ılış-kapan ış saatlerini gösterir kay ıtlar esas alındığında- fazla çal ışmalar ının y ıllık 270 saati geçmedi ği belirtilmi ştir. Kararda; yerle şik yarg ı kararlar ının, fazla çal ışma ücretinin sözle şme ücretine dâhil oldu ğuna dair sözle şmede hüküm bulundu ğu hâllerde y ıllık 270 saat fazla çal ışma için ayr ıca ücret ödenmesi yükümlülü ğünün bulunmad ığı yönünde oldu ğu ifade edilmi ştir. Taraflar aras ında akdedilen sözleşmenin 8. maddesinde ayl ık ödenecek ücretin fazla çal ışma ücretlerini de kapsad ığı yönünde hüküm bulundu ğuna işaret edilmi ş, başvurucunun fazla çal ışmalar ının y ıllık 270 saati aşmamas ı sebebiyle alaca ğının bulunmad ığı aç ıklanm ıştır. 12. Başvurucu bu karara kar şı istinaf yoluna ba şvurmuştur. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 9. Hukuk Dairesi (Bölge Adliye Mahkemesi) 23/1/2018 tarihinde, ilk derece mahkemesinin gerekçesini de ğiştirmek suretiyle istinaf istemini esastan ve kesin olarak reddetmiştir. Karar ın gerekçesinde, tart ışmal ı olan hususun fazla çal ışma onay ının işçiden her yıl al ınmas ının gerekip gerekmedi ği olduğunun alt ını çizmiştir. Bölge Adliye Mahkemesi, Yarg ıtay 9. Hukuk Dairesinin bir karar ına da at ıfta bulunarak uygulaman ın 25/8/2017 tarihine kadar her y ıl onay al ınmas ı yönünde oldu ğunu, bununla birlikte ilgili Yönetmelik'in 9. maddesinin ikinci f ıkras ında yap ılan ve 25/8/2017 tarihinde yürürlü ğe giren de ğişiklikle her y ılın başında onay alma şart ının kald ır ıldığını vurgulam ıştır. Taraflar aras ındaki hizmet sözleşmesinde fazla çal ışma ücretinin as ıl ücrete dâhil oldu ğunu düzenleyen hükme dikkat çeken Bölge Adliye Mahkemesi, ba şvurucunun sözle şmedeki onay ını geri almad ığı sürece yıllık 270 saati a şmayan fazla çal ışma ücretinin ba şvurucuya ödendi ğinin kabulü gerekti ğini, bu nedenle ba şvurucunun fazla mesai ücretine hak kazanamayaca ğını aç ıklam ıştır. 13. Nihai karar 6/3/2018 tarihinde ba şvurucuya tebli ğ edilmiştir. IV.İLGİLİ HUKUK 14.İlgili hukuk için bkz. Onur Özdamar , B. No: 2019/1450, 22/2/2022, 18-20. V.İNCELEME VE GEREKÇE 15. Anayasa Mahkemesinin 29/6/2022 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gere ği düşünüldü: Başvuru Numaras ı: 2018/11246 Karar Tarihi : 29/6/2022 3A. Başvurucunun İddialar ı 16. Başvurucu; Bölge Adliye Mahkemesinin fazla çal ışman ın gerçekle ştiği tarihten sonra yürürlü ğe giren mevzuat hükmüne dayanarak her y ılın başında onay verilmesi şart ının bulunmad ığını kabul etmesinin ve bu gerekçeye dayal ı olarak fazla çal ışma ücretine ili şkin istinaf istemini esastan ret etmesinin adil yarg ılanma hakk ını, mülkiyet hakk ını ve hukuk güvenliği ilkesini ihlal etti ğini ileri sürmü ştür. B. Değerlendirme 17. Anayasa'n ın iddian ın değerlendirilmesinde dayanak al ınacak "Mülkiyet hakk ı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir: "Herkes, mülkiyet ve miras haklar ına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yarar ı amac ıyla, kanunla s ınırlanabilir. Mülkiyet hakk ının kullan ılmas ı toplum yarar ına ayk ırı olamaz." 18. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). Ba şvurucunun şikâyetinin özü, fazla çal ışma ücretinin ödenmesi istemiyle açt ığı davan ın olaydan sonra yürürlü ğe giren mevzuat hükmüne dayal ı olarak reddedilmesine yöneliktir. Ba şvurucunun şikâyetinin mülkiyet hakk ı kapsam ında incelenmesi uygun bulunmu ştur. 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 19. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Esas Yönünden 20. Başvuru konusu olayda ba şvurucunun mülkiyet hakk ına yönelik olarak kam u makamlar ınca doğrudan yap ılan bir müdahale mevcut olmay ıp özel ki şiler aras ı bir uyuşmazl ık söz konusudur. Dolay ısıyla başvuruda, devletin mülkiyet hakk ına ilişkin poziti f yükümlülükleri yönünden inceleme yap ılmas ı gerekmektedir. 21. Somut olayda ba şvurucunun fazla çal ışmas ının bulundu ğu hususu derece mahkemelerinin kabulündedir. Anayasa Mahkemesi Onur Özdamar karar ında fazla çal ışmas ının bulundu ğu tespit edilen ba şvurucunun 22/5/2003 tarihli ve 4758 say ılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin ikinci f ıkras ından kaynakl ı olarak fazla çal ışma ücreti elde edeceği yolunda me şru beklentisinin bulundu ğunu kabul etmi ştir (Onur Özdamar , 27-31). An ılan kararda; Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının maliki n fazla çal ışma ücretinden feragat etmesini kural olarak yasaklamad ığı, dolay ısıyla işçinin fazla çal ışmas ının karşılığının as ıl ücretine dâhil oldu ğunu iş sözleşmesinde kabul etmi ş olmas ına dayan ılarak lehine fazla çal ışma ücretine hükmedilmemesinin kural olarak Anayasa'n ın 35. maddesini ihlal etmedi ği belirtilmi ştir. Ancak i şçinin fazladan çal ıştırılmas ının kanuna uygun Başvuru Numaras ı: 2018/11246 Karar Tarihi : 29/6/2022 4olmad ığı hâllerde önceden verilmi ş rızan ın varl ığından hareketle fazla çal ışma ücretinde n feragat edildi ği ç ıkar ımı yap ılamayaca ğı ifade edilmi ştir. Kararda, feragatin geçerli olabilmesi için feragat iradesinin aç ık olmas ının ve sonuçlar ının kişi yönünden makul olarak öngörülebilir bulunmas ının yan ında asgari usul güvencelerinin de sa ğlanm ış olmas ı, ayr ıca haktan feragat edilmesini me şru olmaktan ç ıkaran üstün bir kamu yarar ının bulunmamas ı gerektiği aç ıklanm ıştır (Onur Özdamar , 42, 43). 22. Belirtilen kararda vurguland ığı üzere kanun koyucu ve -kanunun verdi ği yetkiye dayanarak- idari organlar, i şveren kar şısında nispeten zay ıf konumda bulunan i şçinin menfaatlerinin korunmas ı amac ıyla birtak ım emredici hükümler sevk etmi ştir. Bu ba ğlamda 4758 say ılı Kanun'un 41. maddesinin yedinci f ıkras ında işçinin r ızas ı bulunmadan fazla çal ıştırılmas ı kesin olarak yasaklanm ıştır. Ayr ıca ç ıkar ılan ikincil düzenlemelerle fazla çal ışma onay ının her y ılın başında ve yaz ılı olarak al ınmas ı zorunlulu ğu getirilmi ştir. Onay ın her y ılın başında al ınmas ı zorunlulu ğunu öngören mevzuat hükmü 25/8/2017 tarihine kadar yürürlükte kalm ıştır. Buna göre 25/8/2017 tarihinden önceki mevzuat dikkate al ındığında işçinin y ılın başında onay ı al ınmadan fazla çal ıştırılmas ının emredici kurallara ayk ırılık teşkil edeceği anlaşılm ıştır (Onur Özdamar , 44). 23. Anayasa Mahkemesi, ba şvurucunun onay ın her y ılın başında al ınmas ının zorunlu oldu ğu dönemde fazla çal ıştırıldığına işaret ederek söz konusu dönemde yürürlükte bulunan mevzuata göre ba şvurucunun ilk y ıl d ışındaki fazla çal ışmalar ının emredici hükümlere ayk ırılık teşkil ettiğini vurgulam ış; ücret talep etmeksizin fazla çal ışmaya r ıza gösterdiği kabul edilse bile bu r ızan ın emredici hükümlere ayk ırı olarak gerçekle ştirilen fazla çal ışmay ı kapsamad ığını belirtmiştir. Anayasa Mahkemesine göre emredici hükümlere ayk ırı olarak fazladan çal ıştırılan kişinin fazla çal ışma ücretinden feragat etmesi i şçi menfaatlerinin korunmas ındaki üstün kamusal yararla çeli şmektedir ( Onur Özdamar , 45). Bölge Adliye Mahkemesi karar ındaki yakla şımın başvurucunun fazla çal ıştırıldığı dönemde yürürlükte olan mevzuata göre onay şart ının bulundu ğunu gözard ı ettiğine işaret eden Anayasa Mahkemesi, 25/8/2017 tarihinde yürürlü ğe giren mevzuat, fazla çal ışma için iş sözleşmesi imzalan ırken verilen onay ı yeterli görmekte ise de bu mevzuat ın geçmişte her y ılın başında onay alınmadan gerçekle ştirilen fazla çal ışmalar ı hukuki hâle getirmedi ğini ifade etmi ş; Bölge Adliye Mahkemesinin bu yorumunun öngörülebilir olmad ığını ve iş hukukunun emredici hükümlerine ayk ırı olarak çal ıştırılmaktan do ğan haklardan feragat edilmesinin kamu yarar ıyla çeliştiği gerçeğini de hesaba katmad ığını aç ıklam ıştır (Onur Özdamar , 45, 46). 24. Anayasa Mahkemesi sonuç olarak Bölge Adliye Mahkemesinin ba şvurucunun iş sözleşmesindeki feragatinin mevzuat ın emredici hükümlerine ayk ırı olarak çal ıştırılmas ı karşılığında elde etti ği haklar ı da kapsad ığı yorumunun öngörülebilir olmad ığı kanaatine vararak Bölge Adliye Mahkemesinin a ğır hata te şkil eden bu de ğerlendirmesinin başvurucunun ölçüsüz bir külfete maruz b ırak ılmas ına ve işveren ile i şçinin menfaatleri aras ında ciddi bir dengesizli ğin oluşmas ına yol açt ığını belirtmi ş, bu nedenle devleti n Anayasa'n ın 35. maddesinin öngördü ğü pozitif yükümlülüklerinin ihlal edildi ğine hükmetmi ştir (Onur Özdamar , 47). 25. Eldeki ba şvuruda Onur Özdamar karar ında ulaşılan sonuçtan ayr ılmay ı gerektiren bir neden bulunmamaktad ır. 26. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine karar verilmesi gerekir. Başvuru Numaras ı: 2018/11246 Karar Tarihi : 29/6/2022 53. Giderim Yönünden 27. Başvurucu, ihlalin tespit edilmesini ve 50.000 TL maddi, 30.000 TL manevi tazminata hükmedilmesini talep etmi ştir. 28. Tespit edilen ihlalin ve sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ına ilişkin usul ve esaslar 30/3/2011 tarihli ve 6216 say ılı Anayasa Mahkemesinin Kurulu şu ve Yarg ılama Usulleri Hakk ında Kanun'un 50. maddesinde yer almaktad ır. 29. Başvuruda tespit edilen hak ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmas ında hukuki yarar bulunmaktad ır. Bu kapsamda karar ın gönderildi ği yarg ı mercilerince yap ılmas ı gereken i ş, yeniden yarg ılama işlemlerini başlatmak ve Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ula ştıran nedenleri gideren, ihlal karar ında belirtilen ilkelere uygun yeni bir karar vermektir (6216 say ılı Kanun un 50. maddesinin (2) numaral ı fıkras ında düzenlenen bireysel ba şvuruya özgü yeniden yarg ılama kurumunun özelliklerine ili şkin kapsaml ı aç ıklamalar için bkz. Mehmet Do ğan [GK], B. No: 2014/8875, 7/6/2018, 54-60; Aligül Alkaya ve di ğerleri (2) , B. No: 2016/12506, 7/11/2019, 53-60, 66; Kadri Enis Berbero ğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, 93-100). 30. Öte yandan ihlalin niteli ğine göre yeniden yarg ılaman ın yeterli bir giderim sağlayacağı anlaşıldığından başvurucunun tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerektiği sonucuna ula şılm ıştır. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Mülkiyet hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa'n ın 35. maddesinde güvence alt ına al ınan mülkiyet hakk ının İHLAL EDİLDİĞİNE, C. Karar ın bir örne ğinin mülkiyet hakk ının ihlalinin sonuçlar ının ortadan kald ırılmas ı için yeniden yarg ılama yap ılmak üzere Kar şıyaka 3. İş Mahkemesine (E.2014/280, K.2017/24) GÖNDER İLMESİNE, D. Başvurucunun tazminat talebinin REDD İNE, E. 294,70 TL harç ve 4.500 TL vekâlet ücretinden olu şan toplam 4.794,70 TL yarg ılama giderinin ba şvurucuya ÖDENMES İNE, F. Ödemenin karar ın tebliğini takiben ba şvurucunun Hazine ve Maliye Bakanl ığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yap ılmas ına, ödemede gecikme olmas ı hâlinde bu sürenin sona erdi ği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FA İZ UYGULANMASINA, Başvuru Numaras ı: 2018/11246 Karar Tarihi : 29/6/2022 6G. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 29/6/2022 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi.