TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR EMRULLAH NUHBA ŞA BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/17026) Karar Tarihi: 22/7/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/17026 Karar Tarihi : 22/7/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Hicabi DURSUNMuammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Eser AKINCI Başvurucu : Emrullah NUHBA ŞA I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, hamile tutuklunun ölü do ğum yapmas ı nedeniyle maddi ve manevi varl ığın korunmas ı hakk ını
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR EMRULLAH NUHBA ŞA BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2017/17026) Karar Tarihi: 22/7/2020 Başvuru Numaras ı: 2017/17026 Karar Tarihi : 22/7/2020 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Serdar ÖZGÜLDÜR Hicabi DURSUNMuammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ Raportör : Eser AKINCI Başvurucu : Emrullah NUHBA ŞA I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, hamile tutuklunun ölü do ğum yapmas ı nedeniyle maddi ve manevi varl ığın korunmas ı hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 31/1/2017 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmas ına engel te şkil edecek bir eksikli ğinin bulunmad ığı tespit edilmiştir. 4. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 5. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ı ndan yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. Bakanl ık, görüşünü bildirmi ştir. 7. Başvurucu, Bakanl ık görüşüne karşı beyanda bulunmam ıştır. III. OLAY VE OLGULAR 8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir: 9. Başvurucu, Bak ırköy Kad ın Kapal ı Ceza İnfaz Kurumunda (Ceza İnfaz Kurumu) tutuklu olarak bulunan Ş.N.nin eşidir. Başvuru Numaras ı: 2017/17026 Karar Tarihi : 22/7/2020 310. Başvurucunun Ceza İnfaz Kurumunda bulunan hamile e şinin bebe ğini kaybettiğini, cenazeyi almak için gitti ğinde infaz koruma memurunun kendisinden para istediğini, vermemesi durumunda cenazeyi vermeyece ğini söyledi ğini, eşinin hamile olduğunu dilekçe ile bildirdi ği hâlde dilekçenin i şleme al ınmad ığını belirterek şikâyetçi olmas ı üzerine Bak ırköy Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca soruşturma başlatılm ıştır. 11. Soruşturma sonucunda kamu davas ı açmaya yeterli delil elde edilemedi ği gerekçesiyle verilen 2/11/2015 tarihli kovu şturmaya yer olmad ığına dair karar, itiraz üzerine Bak ırköy 1. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 24/12/2015 tarihli karar ıyla kald ırılarak soru şturman ın genişletilmesine karar verilmi ştir. 12. An ılan karar üzerine Ş.N.nin Kuruma ne zaman al ındığı, burada kald ığı süre içinde hamileli ği ile ilgili doktor kontrollerinin yap ılıp yap ılmad ığı Ceza İnfaz Kurumundan sorulmuştur. Ceza İnfaz Kurumu 8/1/2016 tarihli cevap yaz ısıyla sorulan hususlar hakk ında bilgi vermi ştir. 13. Gönderilen t ıbbi muayene ve tedavi bilgilerine göre ba şvurucunun e şi 1/4/2015 tarihinde Ceza İnfaz Kurumuna gelen kad ın doğum uzman ına muayene olmu ş, ikinci düzey için başvurucunun e şinin hastaneye sevk edilmesi üzerine ayn ı tarihte Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Araştırma Hastanesi Gebe Poliklini ğinde muayenesi ve tetkikleri yap ılm ış ve kendisine reçete düzenlenmi ştir. Başvurucunun e şi 15/4/2015 tarihinde yine Ceza İnfaz Kurumuna gelen kad ın doğum uzman ına muayene olmu ş, ikinci düzey USG için hastaneye sevk edilmiştir. 27/4/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi Gebe Polikliniğinde yap ılan muayenesinde Sat:24+6 USG:24+3 tetkiki istenmi ş ve kontrole çağrılm ıştır. 8/5/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi Gebe Polikliniğinde sevk edilmi şse de dilekçe vererek hastaneye gitmek istemedi ğini ifade etmi ştir. 1/7/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi Gebe Poliklini ğine kontrole sevk edilen ba şvurucunun e şine iki hafta sonra NST önerilmi ştir. 10/7/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi Acil Kad ın Doğum Poliklini ğine sevk edilmi ş, ard ından Okmeydan ı Eğitim ve Ara ştırma Hastanesine nakledilmi ş, burada yat ışı yap ılarak 11/7/2015 tarihinde 34 haftal ık ölü erkek bebek do ğumu gerçekle şmiş ve 12/7/2015 tarihinde taburcu edilmi ştir. 20/7/2015 tarihinde Okmeydan ı Eğitim ve Ara ştırma Hastanesine kontrol amaçl ı sevk edilmi ş ve yap ılan muayenesinde herhangi bir bulgu saptanmad ığı ifade edilmi ştir. 14. Bak ırköy Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca, başvurucunun e şinin Ceza İnfaz Kurumunda tutuldu ğu süre boyunca doktor kontrollerinin yap ıldığının ve sa ğlık hizmetlerinden yararland ığının anlaşılmas ı ile başvurucunun iddialar ını doğrulamamas ı nedeniyle 13/1/2016 tekrar kovu şturmaya yer olmad ığına karar verilmi ştir. 15. Başvurucu, bu karara yönelik itiraz ın Bak ırköy 1. Sulh Ceza Hâkimli ğinin 7/3/2016 tarihli karar ıyla reddedilmesinin ard ından 31/1/2017 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmuştur. IV.İLGİLİ HUKUK 16. İlgili hukuk için bkz. Zeki Kartal, B. No: 2013/2803, 21/1/2016, 26-54; Fatih Hilmioğlu, B. No: 2014/648, 18/9/2014, 28-33; Hayati Kaytan , B. No: 2014/19527, 16/11/2016, 27-30. Başvuru Numaras ı: 2017/17026 Karar Tarihi : 22/7/2020 4V.İNCELEME VE GEREKÇE 17. Mahkemenin 22/7/2020 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı ve Bakanl ık Görüşü 18. Başvurucu, hamile hâlde Ceza İnfaz Kurumuna al ınan eşinin yeterli sa ğlık hizmeti alamamas ı yüzünden bebe ğini kaybetmesi ve bu olayla ilgili etkili bir soru şturma yap ılmamas ı nedeniyle ya şam, kişi özgürlüğü ve güvenli ği ile adil yarg ılanma haklar ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. 19. Bakanl ık görüşünde; ba şvurucunun e şine yeterli sa ğlık hizmeti sa ğland ığı, Cumhuriyet Ba şsavc ılığınca yap ılan soruşturman ın etkili oldu ğu, başvurucunun hukuk sistemindeki yollardan ve hem ilgili personelin veya idarenin mesuliyetini saptayabilecek hem de gerekti ği takdirde zarar ın ödenmesini sa ğlayabilecek olan hukuk mahkemelerinde tazminat davas ı ya da idari yarg ıda tam yarg ı davas ı açma imkân ını kullanmamas ı nedeniyle başvuru yollar ı tüketilmedi ği için kabul edilemezlik karar ı verilmesi gerekti ği bildirilmi ştir. B. Değerlendirme 20. Anayasa n ın "Kişinin dokunulmazl ığı, maddî ve manevî varl ığı" kenar ba şlıklı 17. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir. 21. Anayasa'n ın "Devletin temel amaç ve görevleri" kenar ba şlıklı 5. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Devletin temel amaç ve görevleri, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, ki şilerin v e toplumun refah, huzur ve mutlulu ğunu sağlamak; ki şinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle ba ğdaşmayacak surette s ınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kald ırmaya, insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır." 22. Başvuru formu ve ekleri incelendi ğinde başvurunun ceza infaz kurumunda tutuklu olan hamile ki şinin yeterli sa ğlık hizmeti alamamas ı nedeniyle bebe ğini kaybetmesiyle ilgili oldu ğu anlaşılmaktad ır. 23. Anayasa Mahkemesi daha önce Zeki Kartal (B. No: 2013/2803, 21/1/2016) karar ında ceninin ya şam hakk ına ilişkin hukuki durumu de ğerlendirmi ştir. Bu kararda ceninin yaşam hakk ı süjesi oldu ğu konusunda olumlu veya olumsuz bir sonuca var ılmamakla birlikte tıbbi ve hukuki durumu dikkate al ındığında ceninin anne ve babas ının maddi ve manevi varl ığından ayr ı düşünülemeyece ği ve sağlığına ilişkin menfaatin hem anne hem de baba bak ımından ortak oldu ğu kuşkusuzdur. Özellikle anne ile çocu ğun menfaatlerinin çat ışmad ığı hatta birbiri ile örtü ştüğü durumlarda ceninin sa ğlığı, annenin maddi varl ığının, dolay ısıyla yaşam ının korunmas ı ile çok yak ından bağlant ılıdır ve annenin sa ğlığının korunmas ını düzenleyen hükümler dolayl ı olarak cenini de korumaktad ır (Zeki Kartal, 77). Ya şam hakk ı süjesi oldu ğu kabul edilmese bile anne ve baban ın maddi ve manevi varl ığının bir parças ı Başvuru Numaras ı: 2017/17026 Karar Tarihi : 22/7/2020 5olduğu aç ık olan cenin ile ilgili somut ba şvurunun belirtilen nedenlerle anne ve baban ın maddi ve manevi varl ığının korunmas ı hakk ı çerçevesinde incelenmesi gerekir. 24. Yaşam hakk ı ile maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ı birbirleriyle s ıkı bağlant ılar ı olan, devredilmez ve vazgeçilmez haklar ındand ır. Anayasa Mahkemesince belirtildiği üzere ya şam ve vücut bütünlü ğü üzerindeki temel hak, devletlere pozitif ve negati f yükümlülük yükleyen haklardand ır (AYM, E.2007/78, K.2010/120, 30/12/2010). 25. Anayasa n ın 17. maddesinin amac ı esas olarak bireylerin maddi ve manevi varl ığına karşı devlet taraf ından yap ılabilecek keyfî müdahalelerin önlenmesidir. Ayr ıca vücut ve ruhsal bütünlü ğüne yönelik fiziksel ve cinsel sald ırılar, t ıbbi müdahaleler, şeref ve itibar ı etkileyen sald ırılar karşısında devletin ki şilerin maddi ve manevi varl ığını etkili olarak koruma ve bunlara sayg ı gösterme şeklinde pozitif yükümlülü ğü de bulunmaktad ır (Adnan Oktar (3) , B. No: 2013/1123, 2/10/2013, 32). 26. Anayasa Mahkemesinin ya şam hakk ı kapsam ında devletin sahip oldu ğu poziti f yükümlülükler aç ısından benimsedi ği temel yakla şıma göre devletin sorumlulu ğunu gerektirebilecek şartlar alt ında gerçekle şen ölüm olaylar ında Anayasa'n ın 17. maddesi, devlete elindeki tüm imkânlar ı kullanarak bu konuda ihdas edilmi ş yasal ve idari çerçevenin yaşam ı tehlikede olan ki şileri korumak için gere ği gibi uygulanmas ını ve bu hakka yönelik ihlallerin durdurulup cezaland ırılmas ını sağlayacak etkili idari ve yarg ısal tedbirleri alma görevi yüklemektedir. Bu yükümlülük, kamusal olsun veya olmas ın yaşam hakk ının tehlikeye girebilece ği her türlü faaliyet bak ımından geçerlidir. Ancak özellikle insan davran ışının öngörülemezli ği, öncelikler ve kaynaklar de ğerlendirilerek yap ılacak işlemin veya yürütülecek faaliyetin tercihi gözönüne al ınarak pozitif yükümlülük, yetkililer üzerine aşırı yük olu şturacak şekilde yorumlanmamal ıdır (Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri, B. No: 2012/752, 17/9/2013, 52, 53). 27. Bu çerçevede özgürlü ğünden yoksun b ırak ılan kişilere devletin gerekli t ıbbi yard ımı sağlama yükümlülü ğü bulunmaktad ır. Bu yükümlülü ğün hiç veya gerekti ği gibi yerine getirilmemesi sonucunda ki şinin yaşam ı veya vücut bütünlü ğü bak ımından tehlike arz eden acil bir duruma, a ğır veya uzun süreli bir ac ı çekmesine sebebiyet verilmi ş olmas ı, belirtilen sonuçlar ortaya ç ıkmamakla birlikte ki şinin t ıbbi yard ımdan mahrum kalm ış olmas ı nedeniyle ya şadığı stres, huzursuzluk veya a şağılanma hissinin -olay ın kendine has ko şullar ı çerçevesinde- insan haysiyeti ile ba ğdaşmayan muamele düzeyine ula şacak ciddiyette olmas ı hâlinde Anayasa'n ın 17. maddesinin üçüncü f ıkras ının ihlal edildi ği kabul edilebilir. Bu kapsamdaki de ğerlendirmede ki şinin özgürlü ğünden yoksun b ırak ılmas ına bağlı dezavantajl ı konumunun da dikkate al ınmas ı gerekir ( Hayati Kaytan , B. No: 2014/19527, 16/11/2016, 44). 28. Anayasa n ın 17. maddesinde düzenlenen ya şam hakk ı ile maddi ve manevi varl ığı koruma hakk ı kapsam ında devletin yerine getirmek zorunda oldu ğu poziti f yükümlülüklerin usule ili şkin boyutu, ölüm veya maddi ve manevi varl ığın zarar görmesine sebep olan olaylar ın tüm yönlerinin ortaya konulmas ına ve sorumlu ki şilerin belirlenmesine imkân tan ıyan bir soru şturma yürütülmesini gerektirmektedir ( Sad ık Koçak ve di ğerleri , B. No: 2013/841, 23/1/2014, 94). 29. Ancak ihmal nedeniyle meydana gelen ölüm olaylar ına ilişkin soruşturma yükümlülü ğü aç ısından farkl ı bir yakla şım benimsenebilir. Bu kapsamda ya şam hakk ının ihlaline kasten sebebiyet verilmedi ği durumlarda etkili bir yarg ısal sistem kurma yönündeki Başvuru Numaras ı: 2017/17026 Karar Tarihi : 22/7/2020 6pozitif yükümlülük ma ğdurlara hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili hukuk yollar ının aç ık olmas ı ile yerine getirilmi ş say ılabilir ( Serpil Kerimo ğlu ve diğerleri , 59). 30. Tutuklu olmas ı nedeniyle sa ğlık hizmetlerine eri şimi s ınırlı olan başvurucunun eşinin sağlık hizmetlerine eri şiminin sa ğlanmamas ı nedeniyle çocu ğunu kaybetti ği iddias ının değerlendirilmesi gerekmektedir. Tutuklu ki şinin sağlık hizmetlerine eri şmemesi nedeniyle hamileliğinin ölü do ğumla sonlanmas ı ile sağlık hizmetine eri şim olmas ına rağmen başka nedenlerle bu sonucun ortaya ç ıkmas ı farkl ı hukuki etkinlikleri gerektirecektir. 31. 26/3/2015 tarihinde tutuklanan ba şvurucunun e şi Ş.N. ilk olarak 1/4/2015 tarihinde Ceza İnfaz Kurumuna gelen kad ın doğum uzman ına muayene olmu ş, ikinci düzey için hastaneye sevk edilmesi üzerine ayn ı tarihte Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi Gebe Poliklini ğinde Ş.N.nin muayenesi ve tetkikleri yap ılm ış ve kendisine reçete düzenlenmi ştir. Başvurucunun e şi 15/4/2015 tarihinde yine Ceza İnfaz Kurumuna gelen kad ın doğum uzman ına muayene olmu ş, ikinci düzey USG için hastaneye sevk edilmi ştir. 27/4/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi Gebe Poliklini ğinde yap ılan muayenesinde Sat:24+6 USG:24+3 tetkiki istenmi ş ve kontrole ça ğrılm ıştır. 8/5/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Ara ştırma Hastanesi Gebe Poliklini ğinde sevk edilmi şse de dilekçe vererek hastaneye gitmek istemedi ğini ifade etmi ştir. 1/7/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk Eğitim ve Ara ştırma Hastanesi Gebe Poliklini ğine kontrole sevk edilen ba şvurucunun eşine iki hafta sonra NST önerilmi ştir. 10/7/2015 tarihinde Dr. Sadi Konuk E ğitim ve Araştırma Hastanesi Acil Kad ın Doğum Poliklini ğine sevk edilmi ş, ard ından Okmeydan ı Eğitim ve Ara ştırma Hastanesine nakledilmi ş, burada yat ışı yap ılarak 11/7/2015 tarihinde 34 haftal ık ölü erkek bebek do ğumu gerçekle şmiş ve 12/7/2015 tarihinde taburcu edilmi ştir. Tüm t ıbbi takip süreci dikkate al ındığında Ş.N.nin hamileli ğiyle ilgili yeterli sa ğlık hizmeti alamad ığını söylemek mümkün gözükmemektir. 32. Başvurucunun şikâyeti üzerine ba şlatılan soru şturmada ba şvurucunun iddialar ının incelendi ği, başvurucunun e şinin ölü do ğum yapmas ına neden oldu ğu iddia edilen sa ğlık hizmetlerine eri şememe olarak de ğerlendirilebilecek bir durum veya bu kapsamda gerçekle şen kas ıtlı veya kusurlu bir fiil tespit edilmedi ği anlaşılmaktad ır. Soruşturma kapsam ında ortaya konulan tespitler ve bunlar ın gerçekli ğinden şüphe edilmesini gerektirir somut olgulara dayanan bir iddia bulunmad ığı dikkate al ındığında ulaşılan sonuçtan ayr ılmay ı gerektiren bir neden bulunmamaktad ır. Bu nedenle ba şvurucu ve e şinin üzücü kayb ının Ceza İnfaz Kurumunda tutuklu olarak bulunan ba şvurucunun e şinin sağlık hizmetine eri şememesinden kaynakland ığını ve ilgili kamu görevlilerinin bu nedenle sorumluluklar ı olduğunu kabul etmek mümkün görünmemektedir. 33. Bu hususlar dikkate al ındığında başvurucunun maddi ve manevi varl ığının korunmas ı kapsam ında değerlendirilen olaya ili şkin olarak Anayasa n ın 17. maddesi kapsam ındaki etkili bir yarg ısal sistem kurma yönündeki pozitif yükümlülü ğün, adli ya da idari yarg ı mercileri önünde açabilece ği tazminat ya da tam yarg ı davas ı ile yerine getirilmi ş say ılabileceği değerlendirilmi ştir. 34. Başvurucu, Türk hukuk sistemindeki mevcut hukuki yollardan hem kişilerin/idarenin mesuliyetini saptayabilecek hem de gerekti ği takdirde tazmin sağlayabilecek olan tazminat/tam yarg ı davas ı yolunu tüketti ğine ilişkin herhangi bir bilgi ve belge sunmam ıştır. Bu durumda kanunda öngörülen yarg ısal başvuru yollar ının bireysel başvurudan önce tüketilmi ş olduğundan söz edilemeyecektir. Başvuru Numaras ı: 2017/17026 Karar Tarihi : 22/7/2020 735. Aç ıklanan gerekçelerle ba şvurunun di ğer kabul edilebilirlik şartlar ı yönünden ayr ıca incelenmeksizin başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez oldu ğuna karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜM Aç ıklanan gerekçelerle; A. Maddi ve manevi varl ığın korunmas ı ve geliştirilmesi hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın başvuru yollar ının tüketilmemesi nedeniyle KABUL ED İLEMEZ OLDUĞUNA, B. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA 22/7/2020 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Serdar ÖZGÜLDÜR Hicabi DURSUN Üye Üye Muammer TOPAL Yusuf Şevki HAKYEMEZ