TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR FERHA PERÇ İN BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/23894) Karar Tarihi: 30/6/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Çağlar ÖNCEL Başvurucu : Ferha PERÇ İN Vekili : Av. Volkan ERKAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, t ıbbi ihmal sonucu zarara u ğran ılmas ı nedeniyle ki şinin maddi ve manevi
TÜRKİYE CUMHUR İYETİ ANAYASA MAHKEMES İ BİRİNCİ BÖLÜM KARAR FERHA PERÇ İN BAŞVURUSU (Başvuru Numaras ı: 2018/23894) Karar Tarihi: 30/6/2021 Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 2BİRİNCİ BÖLÜM KARAR Başkan : Hasan Tahsin GÖKCAN Üyeler : Hicabi DURSUN Muammer TOPALYusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN Raportör : Çağlar ÖNCEL Başvurucu : Ferha PERÇ İN Vekili : Av. Volkan ERKAN I. BAŞVURUNUN KONUSU 1. Başvuru, t ıbbi ihmal sonucu zarara u ğran ılmas ı nedeniyle ki şinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının ihlal edildi ği iddias ına ilişkindir. II. BAŞVURU SÜREC İ 2. Başvuru 24/7/2018 tarihinde yap ılm ıştır. 3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yap ılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmu ştur. 4. Komisyonca ba şvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm taraf ında n yap ılmas ına karar verilmi ştir. 5. Bölüm Ba şkan ı taraf ından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yap ılmas ına karar verilmi ştir. 6. Başvuru belgelerinin bir örne ği bilgi için Adalet Bakanl ığına gönderilmi ştir. III. OLAY VE OLGULAR7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildi ği şekliyle ve Ulusal Yarg ı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgeler çerçevesinde olaylar özetle şöyledir: 8. 27/4/2006 tarihinde bel f ıtığı ameliyat ı olan başvurucuya, tedavisinin devam ı amac ıyla 29/4/2006 tarihinde Edirne Devlet Hastanesinde enjeksiyon yap ılm ıştır. Bu işlem sonras ında başvurucunun sa ğ bacağı ile ayağında uyuşma ve güç kayb ı oluştuğu, nihayetinde de meslekte kazanma gücünü %34 oran ında kaybetti ği anlaşılm ıştır. Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 39. Başvurucu, hatal ı t ıbbi müdahaleden kaynaklanan zararlar ının giderimi istemiyle 5/3/2007 tarihinde Edirne İdare Mahkemesinde (Mahkeme) tam yarg ı davas ı açm ıştır. Dava dilekçesinde; bel f ıtığı tedavisi gören ba şvurucuya yap ılan enjeksiyon işleminin hatal ı olduğu, iş gücü kayb ı meydana geldi ği, olayda a ğır hizmet kusuru bulundu ğu belirtilerek maddi ve manevi tazminat talebinde bulunulmu ştur. Daval ı idare vekili cevap dilekçesinde; idareye atfedilebilir bir hizmet kusurunun bulunmad ığını, oluştuğu ileri sürülen zarar ile idari faaliyet aras ında illiyet ba ğı kurulamad ığını ileri sürülerek davan ın reddi gerektiğini ifade etmi ştir. 10. Yarg ılama sürecinde Adli T ıp Kurumu (ATK) 3. İhtisas Kurulundan rapor alınm ıştır. 18/12/2009 tarihli raporda; ba şvurucunun sa ğ ayağında meydana gelen güçsüzlüğün enjeksiyon nöropatisi ile uyumlu oldu ğu ve komplikasyon olarak kabul edildi ği, enjeksiyon nöropatisi ne yönelik tedavilerin t ıp kurallar ına uygun oldu ğu belirtilmi ştir. Mahkeme, ATK'dan yeniden rapor al ınmas ına karar vererek ba şvurucunun aya ğında meydana gelen güçsüzlü ğün bel f ıtığı ameliyat ının m ı yoksa enjeksiyonun mu sonucu olduğunun aç ıklanmas ını istemiştir. Mahkemeye sunulan 23/7/2010 tarihli rapord a başvurucuda meydana gelen neticenin enjeksiyon i şlemi sonucu ortaya ç ıktığı ve yap ılan işlemlerin t ıp kurallar ına uygun oldu ğu vurgulanm ıştır. 11. Mahkeme 23/9/2010 tarihinde davan ın reddine karar vermi ştir. Gerekçede; ATK raporuna at ıf yap ılarak başvurucuda meydana gelen zarar ın idarenin kusurlu eylemi sonucunda olu ştuğunun kesin bir şekilde ispatlanamad ığı, ayr ıca olayda kusursuz sorumluluk ilkelerinden söz etmenin de hukuken mümkün olmad ığı ifade edilmi ştir. 12. Karar, ba şvurucu taraf ından temyiz edilmi ştir. Başvurucu vekilinin temyizi üzerine Dan ıştay Onbe şinci Dairesi (Daire) taraf ından 15/5/2014 tarihinde bozma karar ı verilmiştir. Karar ın gerekçesinde; Mahkemenin hükme esas ald ığı bilirkişi raporunun taraflara tebli ğ edilmedi ği belirtilmi ştir. Bozma karar ı üzerine yap ılan yarg ılama sonucunda önceki kararda yer alan gerekçelerle 23/2/2016 tarihinde davan ın reddine karar verilmi ş olup bu karar da ba şvurucu vekilince temyiz edilmi ştir. Daire 30/11/2017 tarihli karar ı ile Mahkemenin ret karar ının onanmas ına karar vermi ş, bunun üzerine ba şvurucu vekilince kara r düzeltme yoluna müracaat edilmi ştir. 13. Dairenin 9/5/2018 tarihli karar ı ile manevi tazminat ın reddine ili şkin hükmün bozulmas ına, maddi tazminat ın reddi hükmünün ise onanmas ına karar verilmi ştir. Karar ın gerekçesinde, ba şvurucuda olu şan netice ile idarenin kusurlu eylemi aras ında nedensellik bağı kurulamad ığından maddi tazminata hükmedilmemesinin hukuka uygun oldu ğu belirtilmiştir. Manevi tazminat yönünden yap ılan değerlendirmede ise ba şvurucunun enjeksiyon i şlemine r ıza gösterdi ğine dair yaz ılı ve imzal ı ayd ınlat ılm ış onam ının al ınıp alınmad ığı hususunun ara ştırılmad ığı vurgulanm ıştır. Maddi tazminat ın reddine ili şkin karar kesinleşerek başvurucuya 4/7/2018 tarihinde tebli ğ edilmiştir. 14. Başvurucu 24/7/2018 tarihinde bireysel ba şvuruda bulunmu ştur. 15. Öte yandan UYAP arac ılığıyla erişilen bilgi ve belgelere göre bozma karar ı üzerine manevi tazminata ili şkin yap ılan yarg ılamada ba şvurucunun t ıbbi müdahalenin olas ı sonuçlar ı hakk ında bilgilendirilmemesi nedeniyle 30/9/2020 tarihinde davan ın kabulü ile 40.000 TL manevi tazminat ın daval ı idareden al ınarak ba şvurucuya ödenmesine karar verilmiş olup yarg ılama kanun yolu a şamas ında derdesttir. Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 4IV.İLGİLİ HUKUK 16.İlgili hukuk için bkz. Fındık K ılıçaslan, B. No: 2015/97, 11/10/2018, 19-27; Cihan Beyribey, B. No: 2014/19450, 26/12/2018, 23-28; Fesih Aydar, B. No: 2015/4259, 10/1/2019, 24-30. V.İNCELEME VE GEREKÇE 17. Mahkemenin 30/6/2021 tarihinde yapm ış olduğu toplant ıda başvuru incelenip gereği düşünüldü: A. Başvurucunun İddialar ı 18. Başvurucu; enjeksiyonun hatal ı şekilde yap ılmas ı nedeniyle %34 engelli hâle geldiğini, enjeksiyon öncesinde bu i şlemin olas ı sonuçlar ı hakk ında bilgi verilmemesi nedeniyle idarenin kusurlu oldu ğunu ve maddi tazminat talebi yönünden de sorumlu olmas ı gerektiğini ifade etmi ştir. Mahkeme; idarenin kusursuz sorumlulu ğunun gözard ı edilere k hatal ı değerlendirme yap ıldığını, sağlıklı yaşama hakk ının elinden al ındığını, bu nedenle kişinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının ihlal edildi ğini ileri sürmü ştür. B. Değerlendirme 19. Anayasa n ın Kişinin dokunulmazl ığı, maddi ve manevi varl ığı kenar başlıklı 17. maddesinin birinci f ıkras ı şöyledir: "Herkes, ya şama, maddî ve manevî varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahiptir." 20. Anayasa n ın 5. maddesinin ilgili k ısm ı şöyledir: "Devletin temel amaç ve görevleri, ki şilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; ... insan ın maddî ve manevî varl ığının gelişmesi için gerekli şartlar ı haz ırlamaya çal ışmakt ır." 21. Anayasa'n ın 56. maddesinin üçüncü f ıkras ı şöyledir: "Devlet, herkesin hayat ını, beden ve ruh sa ğlığı içinde sürdürmesini sa ğlamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi art ırarak, işbirliğini gerçekle ştirmek amac ıyla sağlık kuruluşlar ını tek elden planlay ıp hizmet vermesini düzenler." 22. Anayasa Mahkemesi, olaylar ın başvurucu taraf ından yap ılan hukuki nitelendirmesi ile ba ğlı olmay ıp olay ve olgular ın hukuki tavsifini kendisi takdir eder ( Tahir Canan , B. No: 2012/969, 18/9/2013, 16). 23. Anayasa n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında, herkesin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahip oldu ğu belirtilmekte olup söz konusu düzenleme, Avrupa İnsan Haklar ı Sözleşmesi nin 8. maddesi çerçevesinde özel hayata sayg ı hakk ı kapsam ında güvence alt ına al ınan fiziksel ve zihinsel bütünlü ğün korunmas ı hakk ına karşılık gelmektedir. Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 524. Anayasa Mahkemesi daha önceki kararlar ında kas ıt söz konusu olmaks ızın hekim kusuru nedeniyle vücut bütünlü ğünün zarar gördü ğü şeklindeki t ıbbi ihmale dai r şikâyetleri Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında düzenlenen ki şinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ı kapsam ında incelemi ştir (Melahat Sönmez, B. No: 2013/7528, 9/9/2015; Ahmet Sevim, B. No: 2013/474, 9/9/2015; Hilmi Düzgüner, B. No: 2014/9690, 11/5/2017). 25. An ılan kararlar do ğrultusunda somut olayda ba şvurucunun t ıbbi ihmale dayal ı tüm şikâyetlerinin Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında düzenlenen ki şinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ı kapsam ında incelenmesi gerekmektedir. 1. Kabul Edilebilirlik Yönünden 26. Aç ıkça dayanaktan yoksun olmad ığı ve kabul edilemezli ğine karar verilmesini gerektirecek ba şka bir neden de bulunmad ığı anlaşılan kişinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın kabul edilebilir oldu ğuna karar verilmesi gerekir. 2. Esas Yönündena. Genel İlkeler 27. Anayasa'n ın 17. maddesinin birinci f ıkras ında herkesin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına sahip oldu ğu belirtilmektedir. Bu kapsamda an ılan Anayasa hükmü ile ki şinin maddi ve manevi varl ığının bütünlü ğü gerek kamusal yetkilerle donat ılm ış kişilerin gerekse özel ki şilerin müdahalelerine kar şı güvence alt ına al ınm ıştır (Özkan Şen, B. No: 2012/791, 7/11/2013, 40). 28. Anayasa n ın 17. maddesinin amac ı, esas olarak bireylerin maddi ve manevi varl ığına karşı devlet taraf ından yap ılabilecek keyfî müdahalelerin önlenmesidir. Bunun yan ı sıra devletin t ıbbi müdahaleler nedeniyle ki şilerin maddi ve manevi varl ığını etkili olarak koruma, maddi ve manevi varl ığına sayg ı gösterme şeklinde pozitif yükümlülü ğü de bulunmaktad ır (Ahmet Acartürk , B. No: 2013/2084, 15/10/2015 , 49). Nitekim Anayasa n ın 56. maddesinde de belirtildi ği üzere pozitif yükümlülük, sa ğlık alan ında yürütülen faaliyetleri de kapsamaktad ır (İlker Başer ve diğerleri , B. No: 2013/1943, 9/9/2015, 44). 29. Devlet, bireylerin ya şam hakk ı ile maddi ve manevi varl ıklar ını koruma hakk ı kapsam ında -ister kamu isterse özel sa ğlık kuruluşlar ı taraf ından yerine getirilsin- sa ğlık hizmetlerini hastalar ın yaşamlar ı ile maddi ve manevi varl ıklar ının korunmas ına yönelik gerekli tedbirlerin al ınabilmesini sa ğlayacak şekilde düzenlemek zorundad ır (Ahmet Acartürk , 51). 30.İlke olarak t ıbbi ihmallere ili şkin şikâyetler konusunda temel ba şvuru yolu, hukuki sorumlulu ğu tespit ad ına takip edilecek olan hukuk veya idari tazminat davas ı yoludur (Nail Artuç , B. No: 2013/2839, 3/4/2014, 38). 31. Maddi ve manevi varl ığı koruma hakk ı kapsam ında hukuki sorumlulu ğu ortaya koymak ad ına adli ve idari yarg ıda aç ılacak tazminat davalar ının makul derecede dikkatli ve özenli inceleme şart ını yerine getirmesi gerekmektedir. Derece mahkemelerinin bu tür olaylara ili şkin yürüttükleri yarg ılamalarda Anayasa n ın 17. maddesinin gerektirdi ği seviyede Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 6derinlik ve özenle bir inceleme yap ıp yapmad ıklar ının ya da ne ölçüde yapt ıklar ının da Anayasa Mahkemesi taraf ından değerlendirilmesi gerekmektedir. Zira derece mahkemeleri taraf ından bu konuda gösterilecek hassasiyet, yürürlükteki yarg ı sisteminin daha sonra ortaya çıkabilecek benzer hak ihlallerinin önlenmesinde sahip oldu ğu önemli rolün zarar görmesine engel olacakt ır (Yasin Ç ıldır, B. No: 2013/8147, 14/4/2016, 57; Tevfik Gayretli, B. No: 2014/18266, 25/1/2018, 32). 32. Diğer taraftan belirtmek gerekir ki olaylar ın oluşumuna ili şkin delillerin değerlendirilmesi öncelikle idari ve yarg ısal makamlar ın ödevidir. Ayn ı şekilde ba şvuru dosyas ında bulunan t ıbbi bilgi ve belgelerden hareketle bilirki şilerin vard ığı sonuçlar ın doğruluğu hakk ında fikir yürütmek Anayasa Mahkemesinin görevi de ğildir ( Mehme t Çolakoğlu, B. No: 2014/15355, 21/2/2018, 47). Ancak ki şinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ı kapsam ında yerine getirmek zorunda oldu ğu usul yükümlülüklerinin somut olayda yerine getirilip getirilmedi ğinin nesnel bir şekilde de ğerlendirilmesi için ilgili anayasal kurallar ba ğlam ında derece mahkemelerinin kendilerine tan ınm ış takdir yetkileri çerçevesinde hareket edip etmediklerinin denetlenmesi gerekir. Bu ba ğlamda müdahaleyi hakl ı göstermek için öne sürülen gerekçelerin ilgili ve yeterli olup olmad ığı incelenmelidir (Murat At ılgan, B. No: 2013/9047, 7/5/2015 44). 33. Bu ba ğlamda derece mahkemelerinin gerekçeleri, taraflar ın kanun yolun a başvuru imkân ını etkili şekilde kullanabilmesini sa ğlayacak surette ayr ıntılı olarak ortaya konulmal ı; ulaşılan sonuçlar yeterli aç ıklıktaki bilimsel görü ş ve raporlar gibi somut, nesnel verilere dayand ırılmal ıdır (Murat At ılgan, 45). 34. T ıbbi müdahaleden önce ki şinin gerekti ği şekilde bilgilendirilerek r ızas ının alınmamas ı, kişinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının ihlaline sebep olabilir. İstisnai hâller d ışında t ıbbi müdahale ancak ilgili ki şi bilgilendirilip r ızas ı al ındıktan sonra yap ılabilir. Hastalar ın durumun fark ında olarak karar verebilmelerini sa ğlamak için uygulanmas ı düşünülen tedavi ve bununla ba ğlant ılı riskler hakk ında kendilerine bilgi verilmiş olmal ıdır. Bunun yan ı sıra yap ılan bilgilendirme ile t ıbbi müdahale aras ında hastan ın sağlıklı bir kanaate varmas ını sağlayacak kadar uygun bir zaman aral ığı bırak ılm ış olmal ıdır (Ahmet Acartürk , 56). b.İlkelerin Olaya Uygulanmas ı 35. Anayasa Mahkemesi yukar ıda değinilen Anayasa'n ın 17. maddesi kapsam ında devlete dü şen pozitif yükümlülüklerin somut olay ba ğlam ında yerine getirilip getirilmedi ğini denetlemek durumundad ır (Tevfik Gayretli, 36). Bu sebeple ba şvuruya konu olay, devleti n kişinin maddi ve manevi varl ığını koruma ve geli ştirme hakk ına ilişkin pozitif yükümlülü ğü kapsam ıyla s ınırlı olarak incelenmi ştir. 36. Somut olayda ba şvurucu; enjeksiyonun hatal ı olarak yap ılmas ı nedeniyle vücut bütünlüğünün zarar gördü ğünü, bu i şlemin olas ı sonuçlar ı hakk ında bilgilendirilmemesine rağmen mahkemenin bu hususu incelemeden maddi tazminat istemini reddetti ğini ileri sürmüştür. 37. Derece mahkemesi taraf ından ba şvurucunun t ıbbi işlem öncesinde bilgilendirilmedi ği iddias ının değerlendirilmesi sonucunda ba şvurucuya manevi tazminat ödenmesine karar verildi ği, bu karar ın henüz kesinle şmediği anlaşılm ıştır (bkz. 15). Bu itibarla ba şvuru, enjeksiyon i şleminin hatal ı yap ılmas ı sonucu ba şvurucunun vücut bütünlüğünün zarar gördü ğü iddias ı yönünden incelenmi ştir. Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 738. Bu ba ğlamda derece mahkemeleri, olayda idarenin kusurunun bulunmad ığı yönünde görü ş bildiren ATK raporlar ına dayanarak maddi tazminat taleplerine ili şkin davan ın reddine karar vermi ştir. Hükme esas al ınan ATK raporlar ında, taraflar ın iddialar ına ve başvurucu hakk ında düzenlenen t ıbbi belgelerdeki bulgulara yer verilmi ş ve sonuç olarak enjeksiyondan sonra kar şılaşılan durumun komplikasyon oldu ğu ve enjeksiyon uygulamas ının t ıp kurallar ına uygun bulundu ğu yönünde görü ş bildirilmi ştir. Derece mahkemesince yap ılan yarg ılamada t ıbbi ihmal iddialar ının araştırılmas ı ve durumun aç ıklığa kavuşturulmas ı için al ınan uzman bilirki şi raporlar ında yeterli, somut bulgu ve tespitlere yer verilerek ba şvurucunun iddialar ının ayr ıntılı bir biçimde tart ışıldığı ve kar şıland ığı görülmektedir. 39. Yarg ılama sürecinde bir avukat taraf ından temsil edilen ba şvurucunun bilirkişi raporlar ına ve kararlara kar şı kanuni yollara ba şvurabildiği ve bu surette me şru ç ıkarlar ının korunmas ı için söz konusu davaya gerekli oldu ğu ölçüde etkili kat ılımının sağland ığı, dav a dosyas ını inceleyip ayr ıca bilgi ve belge sunabildi ği, toplanan delillerden haberdar edildi ği anlaşılmaktad ır. 40. Sonuç olarak ba şvurucunun ileri sürdü ğü iddialar hakk ında al ınan bilirki şi raporlar ına dayan ılarak verilen derece mahkemesi karar ı, konuyla ilgili ve yeterli bir gerekçe içermektedir. Bu durumda uyu şmazl ığın çözümü için esasl ı olan iddialar ın derece mahkemelerince Anayasa'n ın 17. maddesinin gerektirdi ği özen ve derinlikte incelendi ği anlaşılmaktad ır. Somut olay bak ımından kamu makamlar ının pozitif yükümlülüklerinin yerine getirilmedi ği söylenemeyece ğinden kişinin maddi ve manevi varl ığının korunmas ı hakk ının ihlal edilmedi ği sonucuna var ılm ıştır. 41. Başvurucu ayr ıca idarenin kusursuz sorumlulu ğuna gidilmesi gerekti ğini de ileri sürmüştür. Anayasa'n ın 17. maddesi kapsam ında inceleme yap ılabilmesi için devlete ait bir yükümlülü ğün yerine getirilmedi ğinin ileri sürülmesi gerekir. Bir ba şka deyişle devlete, i şlem ve eylemlerinden veyahut eylemsizli ğinden dolay ı bir kusur atfedilmesi zorunludur. Bu nedenle ba şvurucunun yükümlülükler ba ğlam ında dile getirdi ği iddialar ı Anayasa'n ın 17. maddesi kapsam ında incelenmi ş, kusur şart ının aranmad ığı sorumluluk türü olan kusursu z sorumluluk iddias ı ise an ılan madde yönünden incelenmemi ştir (Mustafa Kupal (2) , B. No: 2015/4303, 10/10/2019 66). 42. Aç ıklanan gerekçelerle Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan kişinin maddi ve manevi varl ığının korunmas ı hakk ının ihlal edilmedi ğine karar verilmesi gerekir. VI. HÜKÜMAç ıklanan gerekçelerle; A. Kişinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının ihlal edildi ğine ilişkin iddian ın KABUL ED İLEBİLİR OLDUĞUNA, B. Anayasa n ın 17. maddesinde güvence alt ına al ınan kişinin maddi ve manevi varl ığını koruma hakk ının İHLAL ED İLMEDİĞİNE, Başvuru Numaras ı: 2018/23894 Karar Tarihi : 30/6/2021 8C. Yarg ılama giderlerinin ba şvurucu üzerinde BIRAKILMASINA, D. Karar ın bir örne ğinin Adalet Bakanl ığına GÖNDER İLMESİNE 30/6/2021 tarihinde OYB İRLİĞİYLE karar verildi. Ba şkan Üye Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Hicabi DURSUN Muammer TOPAL Üye Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ İrfan FİDAN